06 Тамыз, 2010

Театр: БҮГІН және ЕРТЕҢ

623 рет көрсетілді
Толғандырар тақырып Жалпы, сахна саласының жаңа буынын даярлау театр өміріндегі өзекті мәселелердің бірі деуге бо­ла­ды. Аталған мәселені де Елбасы ұдайы назарында ұстап, былтырғы кез­десуде Білім және ғылым минис­тр­­лігіне Мәде­ниет минис­трлігімен бір­лесіп, шығарма­шы­лық жас­тар­дың “Болашақ” бағ­дар­ламасы ая­сында әлемнің таң­даулы жоғары оқу ор­ындары мен сахналарында өз ше­берлігін шың­дауға мүмкіндік алуына жағдай жасауды тапсырған болатын. Елбасы тапсырмасы тап-тұй­нақ­тай орындалып, өнер саласындағы да­рынды жастардың мемлекеттік “Болашақ” бағдарламасы арқылы алыс және жақын шет елдерде 2009-2011 жылдары ұзақ мерзімде (4-5 жыл) білім алуларының жоспары бекітіліп, оны толық көлемде қар­жы­ландыру мәселесі шешілгені көңіл марқайтуда. Соның ішінде алты басым мамандықтар тізбесінде ки­нематография, режиссура, теа­тртану, продюсерлік іс (арт-ме­нед­жмент) мамандықтарының енгізілуі үлкен жақсылық. Бұл төңіректе Т.Жүргенов атын­дағы Ұлттық өнер академиясында жыл санап мемлекеттік білім беру тап­сырысы бойынша тегін білім алатын жастардың қатары көбейіп келе жатқанын да айта кету керек. Мәселен, 2009-2010 оқу жылына (шығармашылық мамандықтар бойынша) республика бойынша 600 орын бөлінсе, соның 250-і осы оқу орнының үлесіне тиіп отыр. Хал­қымызда “жүйріктен жүйрік озар жа­рысқанда” деген сөз бар. Мем­ле­кет тарапынан осындай мүм­кін­дік­тің ұсынылуы, біріншіден, жер-жерлерден дарынды жастардың бір ортаға шоғырлануына жол ашып берсе, екіншіден өз араларында шы­ғармашылық бәскелестіктің кү­ше­юіне жағдай туғызады. Нәти­жесінде “жүзден жүйрік, мыңнан тұлпар” шығар хас шеберлердің қатары көбейіп келеді. Әлбетте, Қалибек Қуанышбаев, Серке Қожамқұлов, Елубай Өмір­за­қов сынды дарынды саңлақтар жол салып берген киелі өнерді жал­ғас­ты­рушы жас буынның, соның ішінде келешек театр режис­сер­ле­рінің даярлық деңгейін ұлт мә­дениетінің келешек көкжиегімен са­лыстыруға болады. Сондықтан театр мамандарын даярлау мәселесі бойынша бірер ауыз сөз қозғай кеткен орынды. Айта кетер жәйт, кейінгі кезде жас режиссерлердің театрларда тұрақтамай жүргені де шындық. Жалпы театрда “режиссер” деген атқа ие болу үшін қолдағы ди­плом­ның, соның ішінде көзі қарақты көрерменнің талғамы мен таңда­уына сай келетін соқталы дүниелер тудыруда тек теориялық білімнің аздық ететінін ескеруіміз керек. Бұрындары режиссура мамандығы бойынша білім алуға отыз жастан асқан азаматтар ғана алынып келсе, қазір орта мектепті жаңа бітірген жас өскіндер қабылданады. Ал, ре­жиссура табиғаты өзіндік көзқарасы бекіген, айтар сөзі, пайымдар ойы бар кәсіпқой шеберлерді талап етеді. Яғни режиссураға қадам басқан тә­жірибесі аз, өмірден көріп-тү­й­ген­дері шамалы жастардың көбіне эстрадалық жанрларды таңдап, өнердің оңайлау жағына ойысып кете беретініне осы жәйттер де себеп болса керек деп ойлаймын. Сон­­дықтан жас режиссерлер со­ңына ұлт руханиятына мұра болар із қалдырамын десе әу бастан са­х­наның ыстығы мен суығына қатар төзуге бейімделуі керек дер едім. Көптен қозғалып келе жатқан тағы бір түйткілді мәселе, Құрман­ғазы атындағы Қазақ ұлттық кон­сер­ваториясы, Қазақ ұлттық музыка академиясы, Т.Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясы және сол сияқты өзге де өнер кол­ледждерін тәмамдаған жастарды өз мамандықтары бойынша ж­ұ­мысқа орналастыру ісі әлі де болса жан-жақты қолға алынып, түкпір-түк­пір­дегі мамандар тапшы театрларға арнайы жолдама беру ісін нақты жолға қойған жөн. Кейінгі кезде Мәдениет министрлігінің театр өнері қайраткерлерінің респуб­ли­калық практикумын өткізіп, ака­де­мияны бітіруші жас режиссерлердің спектакльдерін сыншыларға көр­сетіп, талқыға салу мүмкіндіктерін ұсына бастауы ілгері істің бастауына айналуда. Бұл шара республика театрларын мамандармен қамта­ма­сыз ету және театр педагогикасын оң бағытқа бұру ісіндегі тың үрдіс екенін айту керек. Сондай-ақ, өнер саласы оқу орындарында даярланып шыққан кадрларды өңірлердегі театрларға орналастыруда жергілікті билікпен, соның ішінде облыстардағы мәде­ниет басқармаларымен тікелей бай­ланыс орнатудың тиімділігі зор. Бүгінде бірқатар облыс басшылары жоғары оқу орындарына “мақсатты” түрде тапсырыстар беріп, маманда­ры­ның диплом алғаннан кейін об­лысқа қайта оралуына кепіл бола бастады. Осы үрдіс барлық облыс­тарға жұғысты болса құба-құп. Театр мамандарының біліктілігін арттыруда өзге елдермен тәжірибе алмасу, тағылымдамалардан өту дәс­түрін жалғастырудың да маңызы зор. Соңғы жылдары ұлттық театр ре­жиссерлерінің Ресейдегі театр қай­раткерлерінің одағында та­ғы­лымдамадан өте бастауы жақсы нышан. Өйткені, орыстың сахна өнерінің дәстүрі әлемдік өрке­ниет­тегі үздік үлгілердің қатарында тұр. Сондықтан жақсыдан үйренудің ешқандай сөкеттігі жоқ. Бұған қоса, Қазақстанның ЮНЕСКО жанын­дағы халықаралық театр инс­ти­тутына кіру мәселесінің қолға алы­нып, бір­талай жұмыстар жүр­гі­зі­ліп жатқаны да игілікті іс. Қазақ­станның ХТИ-ге кіруі – театр са­ла­сындағы байланыстар геогра­фия­сын анағұрлым ұлғайтып, шы­ғар­­машылық кадрлардың кәсіби де­ңгейін көтеруге мүмкіндік туғ­ы­­­зады әрі мәдениеті жоғары мемлекет ретінде еліміздің имиджін нығайт­пақ. Жастардың шығармашылық талабы мен дарынын ашуда түрлі дең­гейдегі конкурстардың да қо­сатын үлесі мол. Жастар шы­ғар­ма­шылығына арналған “Жас қанат”, “Шабыт”, Әміре Қашаубаев, Жү­сіпбек Елебеков, Құрманғазы атын­дағы конкурстар, сондай-ақ клас­сика бойынша скрипкашылар, пиа­нистер, балет және Б.Төлегенова атын­дағы вокалистер конкурстары, “Опе­ралия” фестивалі осы олқы­лық­­­тың орнын толтыруға қызмет етуде. Опера төңірегінде де бірер сөз. Кейінгі кездері опера мен балетте танылған жас таланттар бар ма, олар неге көрінбейді деген сұрақтар да сала мамандарын мазалап жүр. Ұлттық опера мен балет сала­сына озық туындылар берген Сыдық Мұхамеджанов, Құддыс Қо­жамияров, Ғазиза Жұбанова, Ман­сұр Сағатов, Тілес Қажығалиев сын­ды тұлғалардың дүниеден оз­ғанына да біраз болды. Аталған та­лантты шо­ғырдың ізін басатын жас автор­лардың қатары сиреп, соң­ғы 20 жыл ішінде опера және балет теа­тр­ларының репертуарында отан­дық ком­­позиторлардың шығар­ма­ла­ры­ның тапшы екені ащы да болса ақиқат. Десек те Құрманғазы атындағы Ұлттық консерватория мен Қазақ­тың ұлттық музыка акаде­мия­сындағы вокальдық және хор факуль­­теттерінен жылына жиырмаға жуық түлектің қанаттанып, осы салаға бейімделе бастауы дәтке қуат. Соның ішінде, Талғат Мұсабаев, Жан Тапин, Гүлжанат Сапақова, Венера Алпысбаева, Салтанат Ах­метова сияқты жастардың ха­лық­аралық конкурстарға қатысып, жүл­делі орындарға ие болып, қазақ ұлттық опера өнерін шетелдерде танытып жүруі алтын арқаудың үзіл­мегенін айғақтайды. Өткен жылы ұлттық сахна өнерінің көкейкесті проблемала­рына қатысты Б.Құндақбайұлы, Ә.Сығай, А.Қадыров, С.Қабдиева, Б.Нұрпейіс, А.Мұқан тәрізді театр­тану­шы ғалымдар мен сын­шы­лардан құралған топ арнайы кеңес өткізгені есімізде. Онда респуб­ликамыздың түкпір-түкпіріндегі театрлардың ағымдағы ахуалы мен атқарған жұмыс қорытындыларына талдау жасалған болатын. Сол басқосуда театрлардағы репертуар­лық саясат пен драматургияның қазіргі жағдайы туралы проблемалар да қозғалды. Өркениетті мемлекеттерде театрлар өз репертуарын ең әуелі сол елдің мәдени-рухани, саяси-тарихи жағдайы мен тыныс-тір­шілігіне сәйкес әзірлейтіні белгілі. Елімізде осы талап толық орын­далмай еңбекақыны, үй-жайды, құрметті атақтарды Қазақстаннан алып, жылдар бойы Отанымыз туралы ешқандай спектакль қоймаған театрлар жеткілікті деген пікірлер театр сыншылары тара­пынан  ашық айтылды. Театртанушылар сахнаға қо­йылатын жаңа пьесалардың көбінің көркемдік сапасы сын көтер­мей­тінін де айтуда. Жаңа қойылымды қабылдайтын арнайы көркемдік кеңестің құрылу қажеттігі де сөз болды. Соңғы уақытта театрларда жаңа пьеса жазып, сахнаға қою ақша табудың оңай жолына ай­нал­ғаны, бірқатар театрларда ре­жис­серлар мен директорлар өздері пьеса жазып, сахнаға да өздері қоятын жағдай көбейгені тілге тиек етілген. Тұтастай алғанда, театр сын­шылары тиісті мемлекеттік органдар мен жергілікті атқарушы орган­дар­дың ұлттық театр өнерін дамыту барысында едәуір іс-шараларды жүзеге асырғанына баға берді. Соның ішінде Астана, Алматы, Пе­тро­павл, Ақтөбе, Павлодар қала­ла­рының әкімдіктері театр әртіс­терінің әлеуметтік-материалдық жағдайын жақсартуға әжептәуір көңіл бөле бастаған екен. Бірқатар облыстық театрлар өз труппасының құрамын Т.Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер акаде­миясы мен өнер колледждерінің актерлік бөлімін тәмамдаған жас әртістермен толықтырған. Кейбір жекелеген облыстық театрлар (Ба­тыс Қазақстан, Шығыс Қазақ­стан) өз режиссерлері мен әртістерін ше­телдерге тағылымдамаға жібере бас­та­ғаны құптарлық іс. Театр қо­йы­лым­дарының көркемдік сапасын жақсарту мен әртістердің кәсіби шеберлігін шыңдау мақсатында кейбір театрлар­дың гастрольдік сапарларға шығып, республикалық театр фестиваліне қастысуы да игілікті қадам. Аталмыш жиында алдағы уа­қытта республикалық және жер­гілікті театрлар өз репертуарларын халықтың рухын көтеріп, жас ұрпақты отансүйгіштікке тәрбие­лейтін, қазақ мемлекеттілігінің бе­рік­тігін паш ететін жаңа қо­йы­лымдармен толықтыру қажеттігіне бас назар аударылды. Барлық теа­трларды тек кәсіби білімі бар ма­ман­дармен қамтамасыз етіп, арнайы білімі жоқ әртістер мен режис­сер­лерді жұмысқа қабылдауды шектеу; жергілікті театр басшылығы театр әртістерін даярлайтын жоғары оқу орындарымен, колледждермен ке­лісім-шартқа тұрып, өздеріне қажетті мамандарды жоспарлы түрде шақыруды жолға қою жағын да ескеру қажет. Сондай-ақ, біліктілігін арттыру мақсатында театр әртістері мен режиссерлерін екі айдан алты айға дейін Т.Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясына, ТМД елдерінің театрлары мен өнер сала­сындағы жоғары оқу орын­дарына тәжірибе алмасу курстарына жіберіп отырған абзал. Театр әр­тістері мен режиссерлерінің, тех­ни­калық мамандардың кәсіби ше­берлігін шыңдау мақсатында алыс-жақын шетелдерге тағылымдамаға жіберу тәжірибесін жалғастыру, театрлардың көркемдік сапасын көтеру үшін гастрольдік іссапар­ларды ұйымдастыру да алдағы кезеңнің жоспарларына енуі қажет. Барысхан ЖҰБИХАТ.
Соңғы жаңалықтар

Ұлы Жамбыл мұрасы ұлықталды

Руханият • Бүгін, 00:33

Ұқсас жаңалықтар