Көркемдік, тарихи және философиялық құндылығы жағынан бір ел түгілі тұтас құрлықтың аясына сыймайтын ғаламаттар болады. Әдебиет саласында мұндай ғажайыптардың көшбасында Гомердің «Одиссеясы» мен «Иллиадасы», үндінің «Махабхаратасы», қырғыздың «Манасы» тұр. Бұлардың негізгі ерекшеліктері – көлемі болса, атақты Мұрын жырау жырлаған «Қырымның қырық батыры» ауқымы жағынан осылардың бәрін жолда қалдырады. Ол әлемдегі ең ұзақ эпостың бірі – «Манастан» екі есе кең.
Көркемдік, тарихи және философиялық құндылығы жағынан бір ел түгілі тұтас құрлықтың аясына сыймайтын ғаламаттар болады. Әдебиет саласында мұндай ғажайыптардың көшбасында Гомердің «Одиссеясы» мен «Иллиадасы», үндінің «Махабхаратасы», қырғыздың «Манасы» тұр. Бұлардың негізгі ерекшеліктері – көлемі болса, атақты Мұрын жырау жырлаған «Қырымның қырық батыры» ауқымы жағынан осылардың бәрін жолда қалдырады. Ол әлемдегі ең ұзақ эпостың бірі – «Манастан» екі есе кең.
Осы теңдесі жоқ асыл мұраға алғаш қамқор болған тұлға – академик Қаныш Сәтбаев еді. Ол 1942 жылы КСРО Ғылым академиясы Қазақ филиалының төрағасы болып тұрған кезде Маңғыстаудан Мұрын жырауды Алматыға алдыртады. Атақты Сыпыра жыраудың дәстүрін сақтап қалған ерекше дарын иесі «Қырымның қырық батырын» айлап-апталап жырлайды. Көне қазына осылай тұңғыш қағазға түскен.
Содан бастап жырға қызығушылар көбейеді. 1944 жылы Ташкентте өткен Орта Азия елдерінің ауыз әдебиетіне арналған ғылыми конференцияға қатысқан фольклортанушы ғалымдар «Қырымның қырық батырын» адамзаттық рухани құндылық деп жариялайды.
Шындығы осы. Эпос бір-бірімен тарихи байланысқан 36 жырдан тұрады. Ел қорғаған ерлердің қаһармандығы, арпалысқа толы оқиғалар, халықтың қиналысы мен толғанысы ерекше шабытпен суреттеледі. Тұлпарлардың дүбірі жаңғырықтырған ұлан дала аударылып-төңкерілгендей, дәуірлердің тағдыры қыл үстінде тұрғандай, жерде теңіз тулап, көкте күн тұтылғандай... Бағзы жыр жерім деп тебіренеді, елім деп еміренеді.
Әр бөлімі – тұтас тарих, әр тарауы – бір дастан. Аңшыбай батыр, Парпария, Құттықия, Едіге, Нұрадын, Орақ-Мамай, Қарасай-Қази, Қарадөң, Асанқайғы, Қарға бойлы Қазтуған болып толыса береді, толғата береді. Батыры ғасырдың, ханы дәуірдің сырын шертеді. Ұлт баянына, ел шежіресіне қандырады.
Өкінішке қарай, осы жойқын жыр ЮНЕСКО-ның Әлемдік мұра комитетінің тізіміне енгізілген жоқ. Қытайдағы қырғыз диаспорасы 2009 жылы «Манасты» ЮНЕСКО-ның қорғауына алдырғанын көріп-біліп отырып, көлемі одан асып түсетін, көркемдігі кем емес жыр жауһарын тасада қалдырып келеміз. Бұл – ештеңемен ақталмайтын салғырттық. Осындай енжарлықпен уақыт өткізе бермей, ЮНЕСКО-дағы өкілдікті және ИСЕСКО істері жөніндегі Ұлттық комиссияға төрағалық етіп отырғанымызды пайдаланып, «Қырымның қырық батырын» әлемдік деңгейге көтерейік, ЮНЕСКО-ның қорғауына алдырайық.
Ашығын айтқанда, «Қырымның қырық батырының «Одиссеядан» несі кем?!
Аталған жырды бізге жеткізген айрықша дарын Мұрын аталып кеткен Тілеген Сеңгірбайұлын да құрметтей алмай жүрміз. Туған жерінде ескерткішін орнатып, ақындық және жыраулық ерекшеліктерін зерттеуге тиіспіз. Маңғыстау облысының Ақкетік елді мекеніндегі шағын мұражайын, бәлкім, Ақтауға көшіріп, сол жерге Сыпыра, Абыл, Нұрым, Қашаған, Мұрат секілді дүлдүл жыраулардың мұраларын жинаса және бұл шаңырақты фольклортану орталығының біріне айналдырса, қазақ жыраулық өнерін зерттеу мен насихаттаудың өрелі ошағы болар еді.
Алдан СМАЙЫЛ,
Мәжіліс депутаты.