Рудный қаласының тағдырын еліміз өндірісінің тарихынан бөліп қарауға болмайды. Ол өткен ғасырдың 50-жылдарының аяғына таман тек Қазақстан ғана емес, бұрынғы Кеңес Одағында баламасы жоқ Соколов-Сарыбай кен байыту комбинатын іске қосып, оны әрі қарай дамыту үшін салынған болатын. 1949 жылы ақпан айында Алтай геологиялық барлау экспедициясының ұшқышы Михаил Сургутанов Сарыарқаның төріндегі Сарыбай шатқалының үстінен ұшып бара жатып, компас тілінің кенет оңтүстікке қарай айналып кеткенін байқады.
ұл өңірде темірдің мол қоры болатын. Содан көп ұзамай-ақ Сарыбай мекені аталатын қазіргі Рудный қаласының орнында алып құрылыс басталып кетті. Ақшаңқан шатырлар тігілді, комсомолдық құрылысқа келген мыңдаған жас осы шатыр-қалада тұрды. Тек 1955 жылы ғана 4 мың жас келген екен. Шатыр-қалашықтардың көшелері, атаулары болды. Қол ұстасып қала мерекесін тамашалауға келген Виктор Алексеевич пен Раиса Лукьяновна Корчагин қариялар осыдан 61 жыл бұрын №37 шатырда тұрғанын ұмытпапты. Калининградтағы жоғары оқу орнынан электрші мамандығын алған олар, комсомолдық жолдамамен Соколов-Сарыбай кен орнын игеруге келді.
– Біз шатырда қараша айының аяғына дейін тұрғанбыз. Суық табанымыздан өтетін, бірақ жастықтың арқасында барлығына көндік. Бәрібір жастық шағымызды, сол кездердегі қызу еңбегіміз бен қиындықтарымызды сағынышпен еске аламыз. Біздің көз алдымызда қаланың іргетасы қаланды, көз алдымызда тоты құстай таранып өсті. Рудный – Раиса Лукьяновна екеуміздің ғұмырымыз, бүкіл саналы өміріміз, бақытымыз, – деп тебіренді еңбек ардагері Виктор Алексеевич.
– Біз студент кезімізде танысқанымызбен, Рудныйда өмірімізді бастадық. Біз келгенде қаланың орнында ақшаңқан шатырлы қалашықтар ғана бар екен, сағымды дала ғана болатын. Біз еңбек еткен жылу-энергетикалық орталық 60 жыл бойы қаланы жылумен, жарықпен қамтамасыз етіп тұр. Біз оны мақтаныш етеміз. Осында балаларымызды өсірдік, бақытымызды сезіндік. Біздің отбасымыз үшін Рудныйдан артық жерұйық жоқ, қала өсе берсін, – деп баталы сөз айтты Раиса Лукьяновна.
Соколов-Сарыбай кен өндіру бірлестігі секілді алып кен орны бүгінде Қазақстан, Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы түгілі, бүкіл дүние жүзінде саусақпен санарлық қана. Онда 18 мың рудныйлық жұмыс істейді, миллион тонналап темір кенін өндіреді. Қазір ССКӨБ құрамында бірнеше зауыт бар. Кен алыбы еліміз өндірісінің флагманы болып табылады. Мерекеде Рудный қаласының өсу жолы театрландырылған көрініспен паш етілді. Кен орнынан басқа қаладағы өзге де қуатты зауыттар, бизнес кәсіпорындары, білім беру, мәдениет ошақтары, әлеуметтік орындар, рудныйлықтардың жетістіктері туралы мерекеге жиналғандар алдында қандай салтанатпен айтса да жарасымды еді. Қаладағы әр ұжым салтанатты шерумен өтіп жатты. Мысалы, Рудный қаласындағы «Казогнеупор» зауыты – Қазақстандағы отқа төзімді кірпіш шығаратын бірден-бір өндіріс орны. Оның елімізде баламасы жоқ! Бұл бренд – рудныйлықтардың мақтанышы. Үнемі өсіп отырған қалада бұл зауыт өткен ғасырдың 70-жылдары өнімін бере бастады. Зауыт жылына 130 миллион АҚШ долларының өнімін, яғни 250 мың тонна отқа төзімді кірпіш шығарды. Оның өнімі экспортқа да өтімді.
– Біздің кәсіпорындағы жұмысшылардың орташа еңбек өтілі 20 жылды құрайды, ортаны жастар толықтыруда. «Завод Казогнеупор» жауапкершілігі шектеулі серіктестігі бүгінде мамандарды өзіміздегі оқу орталығында дайындайды. Нарықты игерген кәсіпорынның біріміз, – дейді кәсіпорын директоры Сергей Темірболатов. «Мыңнан бір мезет» дегендей, бұл Рудный қаласының экономикалық-әлеуметтік өсуіне ықпал ететін қуатты кәсіпорындар легінің бір мысалы ғана.
Рудный қаласы тәуелсіздігіміздің елең-алаңынан бастап, рухани жағынан да түледі. Кеңес Одағы жылдары тұрғындардың 2 пайызы ғана жергілікті ұлт болып саналған қалада қазір мемлекеттік тілде білім беретін мектептің саны үшеуге жетті. Атамекенге аңсап жеткен ағайындар да Рудный қаласын құтты мекен етіп отыр. Өзбекстаннан қоныс аударған жастар да қала мерекесін зор қуанышпен қарсы алды. Медеу Жүсіпов осыдан жеті жыл бұрын Рудный қаласына келіп, өз мамандығы бойынша Соколов-Сарыбай кен өндіру бірлестігіне жұмысқа тұрған болатын. Жас отбасы пәтер де алды, келіншегі Мақпал дүкенге жұмысқа тұрды, балалары қазақ мектебінде оқып жатыр. Аталары аңсап өткен атамекенде жастар бақытын Рудный қаласынан тапты, құтты мекен болды. Кеншілер қаласының экономикалық қана емес, әлеуметтік саладағы, мәдени, спорттағы жетістіктері Қазақстанның мақтанышына айналуда. Екі Олимпиаданың қола жүлдегері, атақты боксшы Иван Дычко бүгінде жастардың еліктер ұстынына айналды.
Ән мен күй әлдилеген қала мерекесінде облыс әкімі Архимед Мұхамбетов рудныйлықтар мен кеншілер қаласының қонақтарын мерейтоймен құттықтады.
– Рудный 60 жыл ішінде ғажайып көркейіп, өзінің келбеті бар, әсем қалаға айналды. Біз кеншілер қаласының тарихын, дәстүрлерін, заманауи жетістіктерін мақтан етеміз. Қала мен кен өндіретін «Соколов-Сарыбай кен өндіру бірлестігі» акционерлік қоғамының тағдыры бірге болды. Мұнда кеншілердің бірнеше тобы, ұрпағы тәрбиеленді, комбинат пен қала шежіресінде нағыз еңбек майталмандарының, білікті мамандардың қолтаңбасы қалды. Комбинат пен қаланың іргетасын қалаған, оның қалыптасуына мол үлес қосқан ардагерлерге олардың еңбегі мен перзенттік адалдығы үшін алғысымды айтамын! Рудныйдың шежіре тарихымен қатар, оның кемел болашағы, тамаша жетістіктері қуантады. Әсіресе, кеншілер Елбасы Нұрсұлтан Назарбаевтың назарын ерекше аударады. Ол комбинаттың, қаланың жетістіктеріне қуанып отырады. «Соколов-Сарыбай кен өндіру бірлестігі» акционерлік қоғамында инновациялық жобаларды жүзеге асыру арқасында оны дүние жүзі біледі, миллиондаған тонна кен өндіреді. Ал көркейіп, гүлденген Рудный қаласы кеншілердің құтты мекені. Қала жайнап, жасара беретін болады, – деді Архимед Бегежанұлы.
– Қаладағы өндіріс орындары, әлеуметтік нысандардың барлығы аға ұрпақ өкілдерінің қолымен салынды. Рудныйда еңбекқор, қонақжай, өз қаласын шынайы сүйетін адамдар тұрады. Қала тұрғындарының саны бүгінде 130 мыңнан асты. Рудныйдың еңбек ерлігіне толы шежіресі жалғаса беретін болады, – деді қала әкімі Бақытжан Ғаязов мерекенің тілшілермен тілдескен бір сәтінде.
Мерекеде қаладағы түрлі сала озаттары, қала мақтаныштары облыс әкімі қолынан «Рудный қаласына 60 жыл» медалін алу құрметіне ие болды. Солардың бірі Рудный қалалық мемлекеттік архивінің басшысы Қымбат Тілеуованың да қуанышында шек болған жоқ.
– Біз қала тарихы, шежіресі архивте заманауи технологиялармен сақталуын мақсат етеміз. Қазір осыған қол жеткізіп отырмыз, – деді Қымбат Ділмұхамбетқызы.
Кеншілер қаласының тойы тамыздың мақпал түніне ұласты. Қалалықтар әсем шаһарда қыдырды, жергілікті өнерпаздар мен эстрада жұлдыздарының концертін тамашалады. Қала тойын, мереке салтанатын паш еткен отшашулар әр рудныйлықтың қуанышына айналды, жүректерден орын алды.
Нәзира ЖӘРІМБЕТ,
«Егемен Қазақстан»
РУДНЫЙ
