Әліпби ауыстыру – тілді түлету

Егемен Қазақстан
13.10.2017 939

Негізі үндестік заңынан тұратын тіліміздің жағдайын қалпына келтіру ісі алдымен оның дыбыстық жүйесінен, оны белгілеп таңбалайтын әліпбиді таңдаудан басталғаны дұрыс болды. Өйткені қазіргі кирилл жазуындағы әліпбиіміздегі басы артық жат дыбыс­тар тіліміздің үндестік заңын бұзғаны былай тұрсын, лексикалық қоры мен грамматикасына да нұқсан келтіре бастады. Айтқанымыз жазғанымызға сәйкес келмей, қателіктерге бой алдыру әдетке айналды,  өзге тілден сөз ауысу тоқтады, аудармамен күн көруге тура келді, оның өзі орыс тіліндегі түпнұсқасы болмаса ұғына алмайтын мәтіндерге тап болдық. Қазіргі қазақ тілін дамытудың бір жолы – оның төл табиғатына сай келетін әліпби таңдау еді.

Тіліміздің заңдылықтарына сай әліпби таңдауымыз бұл қазақ елінің өзінің ішкі мәселесі, мемлекетіміздің өзіндік тіл саясатының бағыты болып табылады. Осы орайда ана тіліміздің дамуы мен өркендеуіне, өзге әлем тілдерімен терезесінің тең болуына байланысты Елбасының көрегендігі мен ұстанымының мықтылығына қоғамның риза екенін айтқым келеді.

Әліпби ауыстыру – өз тілімізді ұмытып, басқа тілге (латын тіліне) көшу емес, ана тілімізді түлетіп, қоғам сұранысына сай ету, қолданыс аясын арттырып, осы заманғы ғылыми-техникалық прогреске икемді тіл ету. Жаңа әліпбиді игеру бүгін басталып, ертең аяқталатын мәселе дей алмаймыз. Ол арнайы бекітілгеннен кейін өзіндік емле ережелері жасалып, кезең-кезеңмен жүзеге асатын кешенді үдеріс. Жаңа әліпбиді игере алмаймыз деп қорқудың,  дабыра қылудың еш қисыны жоқ. Қайта ана тілімізді әлемнің дамыған тілдерінің қатарына қосатын жақсы жаңалыққа үн қосып, қолдау білдірген жөн.

Енді латын графикасына негізделген қазақ әліпбиінің жобасына байланысты өз ойымды ортаға салайын. Елбасы назарына ұсынылған жаңа әліпби біздің графикалық санамызға сай «бір әріп – бір дыбыс» ыңғайында жасалған. Бұл үйренуге де, үйретуге де ыңғайлы. Тілдің заңдылығына да сай келіп тұр. Латын графикасындағы 26 таңба толық игерілген. Қазақ тілінің өзіне ғана тән «Ә», «Ө», «Ү», «Ғ», «Ң» дыбыстары апострофтармен берілген. Бұл бірнеше тілдерде (неміс, түрік, әзербайжан, өзбек, т.б.) бар үлгі. Одан қорқудың қажеті жоқ.

Жаңа әліпбиде кірме дыбыстар ретінде 4 дыбыстың таңбасы (Ф, Х, В, Ч) алынған. Бұл да қажет. Өйткені бұл дыбыстармен көптеген сөздер енген, оларды қайта таңбалап шатасушылық тудырудың қажеті жоқ. Тек «Ч» дыбысын түркі халықтарында және өзіміздің оңтүстіктегі ағайындардың тілдік мәдениетінде бар деп алудың қисыны жоқ сияқты. Бұл дыбысты «Ш» дыбысымен айтуға әбден болады.

Жазу – аса жауапты іс, өйткені жазу дұрыс қабылданбаса, ол тұтастай тілді өзгертіп жібереді. Бізде әуелі тілдік заңдылықты қолдан  жасап алып, сонан соң тілді сол заңдылыққа бейімдеуге тырысушылық кездеседі. Мұндайға жол беруге болмайды. Тіл мамандары бас қосып бір шешімге келгені жөн. Жалпы, жаңа әліпби ешқандай дау туғызбауы керек. Абайша айтсақ, тілге жеңіл, жүрекке жылы тиетін Һәм айналасы теп-тегіс жұмыр болғаны дұрыс. Жан-жақты ойланып жасалған осындай мүлтіксіз әліпби ғана қазақ тілін дамытып, қолданыс аясын кеңейтіп, әлем тілдерінің қатарына қосады.

 

Аман АБАСИЛОВ,

филология ғылымдарының кандидаты,  Қорқыт ата атындағы  Қызылорда мемлекеттік университетінің

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

11.12.2017

Алматыда «Чунцин келбеті» көрмесі ашылды

11.12.2017

 Петропавлдық сот орындаушылар балаларды анасына күштеп әперді

11.12.2017

Дін тақырыбын жариялау бойынша журналистерге арналған тренинг өтті

11.12.2017

Астанада Қайырымдылық ұйымдар өкілдері мен донорлардың республикалық форумы өтті

11.12.2017

Павлодарда құжаттарды цифрландыру жұмыстары басталды

11.12.2017

Петропавлда «Алаш» партиясының 100  жылдығына  арнап көрме ашылды

11.12.2017

Баянауылда Мырзашоқы тау шаңғы кешені салынуда

11.12.2017

Петропавлда әлем чемпионатының қола жүлдегері жансақтау бөлімінде жатыр

11.12.2017

Мемлекет басшысы бірқатар тағайындаулар жасады

11.12.2017

Путин Сириядан Ресей әскерін шығармақ

11.12.2017

Нью-Йорктің орталығында жарылыс болды

11.12.2017

Назарбаев Парламент Сенатының отырысына қатысты

11.12.2017

Калифорнияда алапат өрттен 200 мың адам зардап шекті

11.12.2017

«Астана» Еуропа лигасында «Спортингпен» кездесетін болды

11.12.2017

Чемпиондар лигасының 1/8 финалындағы қарсыластар анықталды

11.12.2017

Бас прокурор тағайындалды

11.12.2017

Жоғарғы Сот төрағасы тағайындалды

11.12.2017

Бүгін «Астананың» Еуропа лигасындағы қарсыласы белгілі болады

11.12.2017

ШҚО Бесқарағай ауданына жаңа әкім тағайындалды

11.12.2017

Этномәдени бірлестіктер елорданың мерейтойына атсалысады

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Әлисұлтан ҚҰЛАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

«Отты нүктелер». Опат болған журналистер

Аумалы-төкпелі мына заманда бұқаралық ақпарат құралдарының өкілдері – журналистердің қызметтерін атқаруы барысында қапыда қаза табуы жиілеп кетті. Тіпті алаңдатарлық жағдайға жетті. Халықаралық журналистер федерациясының мәліметтері бойынша, 1990 жылдан бері 2350-ден астам журналист өздерінің міндетін орындау кезінде қаза тауыпты.

Арнұр АСҚАР, «Егемен Қазақстан»

Елес пен белес

«Аш бала тоқ баламен ойнамайды» деген аксиомаға айналған қағида бар. Бүгінде еліміздің экономикасы еңсе тіктеп, халықтың әл-ауқаты жақсарса, басқа елдер Қазақстанды терезесі тең әріптес санауға көшсе, оған жеріміздің астындағы мол қазба байлық­тың, сол байлықты кәдеге жарата алғанымыздың зор ықпалы тигені анық. 

Талғат СҮЙІНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Астана мен Алматы арасында «222»-нің азабы бар

Көлігінің доңғалағы тақтайдай асфальт жолға түскенде көңілінің дом­бырасы күй ойнап қоя беретін жүр­гізушінің жайын кім ұғар, шіркін?! Бұл жұмыр басты пендеңіз жыл­дамдыққа неге сонша құмар болды екен?! Ат жалын ұстап желмен жа­рыс­қан ата-бабадан жұққан, қанға сің­ген қасиет-ау, пай-пай... 

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

«Кеңшілік» пен «кемшілік»

Ертеректе ел жаққа барғанымда бір жолдас жігіттің үйінде болғаным бар. Сонда әлгі жолдасым әңгіме ара­сында өзінің талай жыл қоңсы тұ­рып келе жатқан көршісіне деген ре­нішін айтты. Мәселе қалай болған дейсіздер ғой.

Жолдыбай БАЗАР, «Егемен Қазақстан»

Қазақстанның жаһандық жауапкершілігі арта түсті

Жақында Минскіде Ұжымдық қауіпсіздік туралы шартқа (ҰҚШҰ) қол қойылғанына 25 жыл, ал осы келісім негізінде оның ұйым ретінде құрылғанына 15 жыл толғанына байланысты мерейтойлық сессия өтті. ҰҚШҰ-ның бас органы – Ұжымдық қауіпсіздік кеңесінің осы алқалы жиынында еліміздің аталған аймақтық ұйымға келер жылы төрағалық ететі­ні белгілі болды.

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу