Мен жуырда Премьер-Министр Бақытжан Сағынтаевтың атына депутаттық сауал жолдап, Үкімет басшысының назарын азаматтық және басқа да авиация түрлерінде бүгінгі таңда қалыптасып отырған сын көтермес жағдайларға аудардым. Соңғы кездердегі адам шығындары болған авиациялық апаттардың себебін саралау барысында ұшу қауіпсіздігінің деңгейін қамтамасыз етуде бізде тиімсіз жүйенің қалыптасқандығы белгілі болып отыр. Барлық елдердің тәжірибесіне қарағанда, ұшу қауіпсіздігін қамтамасыз ететін сертификаттау, бақылау (қадағалау мен инспекциялау) және тексеру сияқты мемлекеттік функциялар бір ведомствоның қолына берілуі дұрыс емес деп саналған. Өйткені мұндай жағдайда қабылданатын шешімдер мен шаралар біржақтылыққа ұрынып, соның салдарынан ұшу қауіпсіздігін қамтамасыз ету деңгейі төмендейді. Ал бізде нақ осы шаралар бір ведомствоның қолына тұтасымен берілген. Азаматтық авиацияда барлық сертификаттау, ұшудың қауіпсіздігін қадағалау мен бақылау қызметтерінің бәрі Инвестициялар және даму министрлігінің (ИДМ) Азаматтық авиация комитетіне (ААК) берілген. Сөйтіп бір ведомство (сайып келгенде бәрін жасайтын бір адамдар) әрі сертификат береді, әрі өз жұмыстарына өзі қадағалау мен бақылау жүргізеді. Ол ол ма, аталған мемлекеттік қызметтер Азаматтық авиация комитетінің белгілі бір адамдарына басы бүтін беріліп, сол шенеуніктердің басыбайлы міндеті етіліп қойылған. Егер олардың бірі жұмыста болмай қалса мәселе шешілмей, тығырыққа тіреліп қалады. Осының өзі сыбайлас жемқорлыққа жол ашуы мүмкін екендігі де ескерілмеген. Біз бұған соңғы жылдардағы ААК-тың іс-әрекетінде тұрақты түрде туындап отырған дағдарыстарды саралау барысында көзіміз жетті. Осындай әрекеттер сертификат беру процедурасының сапасын төмендетіп, қадағалау мен бақылау жұмыстарын ақсатып отыр. Әрине, инспекторлық тексерістер барысында осындай кемістіктер табылған болып, әуе кемелерінің эксплуатанттарына айтылып, оларды жою шараларын қарастыру көрсетіледі. Сөйтіп, шенеуніктер өздерінің қажеттілігін көрсететін формалды түрдегі актілер толтырады. Сол кемістіктерді сертификат берер алдында неге анықтамағаны – сыбайлас жемқорлыққа байланысты екені сезіледі.
Ұшудың қауіпсіздігін қамтамасыз ету мақсатымен 2010 жылы авиациялық апаттардың себебін тексеру жөніндегі мемлекеттік функция ИДМ-нің басқа департаментіне берілген. Мұның тиімділігі бар екені сөзсіз.
Қорыта айтқанда, сертификация беру функциясы мен қадағалау және бақылау қызметтерін бір ведомствоның қарауында қалдыруға болмайтынына көзіміз жетіп отыр. Бұл пікірді Қазақстандағы авиатасымалдаушылар мен беделді авиаторлар да қостауда. Ұсыныс ретінде айтар болсақ, бақылау мен қадағалау функцияларын апаттың себебін тексеру жұмыстарымен біріктіріп, Үкімет құрамында Мемавиақадағалау қызметін құру керек деп санаймыз. Бұл орган азаматтық және басқа да авиация саласында қауіпсіздікті қамтамасыз ету бойынша барлық құқылар мен міндеттерге ие болуға тиісті. Егер бұрынғы тәжірибені еске алатын болсақ, КСРО кезінде осындай міндетті атқаратын «Госавианадзор» деген құрылым болып, бұл қызмет өзінің тиімділігін көрсеткен. Ал Еуропа елдерінде қазір мұндай қызметті адам факторына тәуелді болмай, автоматты түрде атқаратын EASA (EuropeanAviationSafetyAgency – Еуропаның ұшу қауіпсіздігі жөніндегі агенттігі) қызметі атқарады. Ал Америкада мұндай қызметті АҚШ-тың үкіметіне тікелей бағынатын NTSB (NationalTransportSafetyBureau – Көліктегі қауіпсіздік жөніндегі ұлттық бюро) атты тәуелсіз бюро атқарады. Бізге де осындай тәуелсіз орган құратын уақыт жетті. Ол азаматтарымызды ұшу қауіпсіздігімен қамтамасыз етер еді деген үмітіміз бар.
Талғат МҰСАБАЕВ,
Сенат депутаты,
Қазақстанның ұшқыш-ғарышкері
