Білім • 20 Қараша, 2017

Аграрлық ғылымның жайы алаңдатады

86 реткөрсетілді

Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев биылғы жылы Қазақстан халқына арнаған Жолдауында «Аграрлық сектор экономиканың жаңа драйвері болуы керек» деп атап өткен-ді. Осы тапсырманы орындау мақсатында Агроөнеркәсіп кешенін дамытудың 2017-2021 жылдарға арналған мемлекет­тік бағдарламасы қабылдан­ған болатын. Бұл құжаттың негіз­гі мақ­саты – нарыққа қа­жет­ті өнім­дерді өндіру. Ал сол бағ­дар­лама­да қарастырылған сегіз не­гізгі тапсырманың бірі – ауыл шаруашылығы өнді­рісінде аг­рар­лық ғылымның қажеттілігін қам­тамасыз ету. 

Қазіргі таңда АӨК-тегі инно­вациялық мәселелерді шешу үшін «Ұлттық аграрлық ғылы­ми-ағарту орталығы» ком­мер­циялық емес акционерлік қоғамы құрылып, мамандарды даяр­лау бойынша жұмыс ат­қарылып жатыр. Оның құра­мында 3 жо­ғары оқу орны, 23 ғылыми-зерттеу институты, 14 тәжірибелі ша­руа­шылық және 4 сервистік ком­пания бар. Салада жалпы 1 200 ғалым тіркелген. 

Ғалымдар қартайып барады

Шындығында, еліміздегі аг­рар­лық ғылымның әлеуеті және талап етілген инновациялардың үлесі өте төмен. Мұның себеп­терінің бірі – мамандармен қам­тамасыз ету ойдағыдай емес. Ғы­лым саласын қаржыландыру жалғасып жатқанына қарамастан, кадрлардың кетуі, ғалымдардың кәсібилігінің төмендеуі бай­қа­лады. Әрі ғалымдардың орташа жалақысы экономиканың басқа са­лаларындағы әріптестерінің еңбекақысымен бәсекелесе алмайды. Осының салдарынан соң­­ғы он жылда, мамандар саны 8 па­йызға қысқарыпты. Сондай-ақ кадрлардың алды зейнет жасына жеткен, ғылым саласы қыз­­мет­керлерінің орташа жасы – 57, бас­­ ғылыми қызметкердің ор­таша жасы – 65, жетекші және аға ғылыми қызметкерлердің жасы – 54 және кіші ғылыми қыз­мет­­кер­лердің жасы 30-ды құрап отыр. Зейнет жасына жеткен ғы­лы­ми қызметкерлердің үлесі 15 пайыз.

Саладағы зерттеулердің нәти­же­леріне сүйенсек, 2012 жылдан бері ғылыми мақалалардың саны 40 пайызға, шетелге тәжіри­бені шың­дау үшін оқуға бару 26 пайыз­ға қысқарған. Осыдан-ақ ғы­лы­ми-зерттеу жұмыстары мен ға­лы­мдарды даярлау шара­ларының төмен­дегенін аңғаруға болады. 
Ғылымдағы мамандардың мә­се­лесін шешу үшін жас ға­лым­дарды тұрғын үймен қамтып, олар­дың жалақыларын көтеру жол­дарын қарастыру, ең бастысы, ғы­лымды қаржыландыру және ғы­лыми-зерттеу жұмыстарының нә­тижелерін өндіріске енгізу керек. 

Халықаралық тәжірибеге сүйенсек, бизнес-қауымдастық өкілдері тарапынан ғылым­ды қаржыландыру үлесі Люк­сембургте – 80 пайызды, Жапо­ния мен Германияда – 70 па­йызды, Финляндия, Швеция, Қытай, АҚШ елдерінде – 65 па­йыз­ды, Францияда 54 пайызды құрай­ды екен. Ал бұл көрсеткіш Қазақ­станда бар болғаны 5 пайыз ғана. Салыстырып көріңіз, ара­сал­мағы жер мен көктей.

Қазіргі таңда ұлттық ғылыми-зерттеу институттары бюджетінің негізі мемлекет қаржысынан құралады. Бюджет шығынының үлесі 70 пайыздан 90 пайызға дейін артады. Рас, Қазақстанда жобаларды қаржыландырудың балама көздері жұмыс істейді. Атап айтар болсақ, Техникалық даму жөніндегі ұлттық агенттік АҚ, «Ғылым қоры» АҚ және т.б. Қазіргі кезде, қайта өңдеу өнеркәсібінің арқасында АӨК жобаларының үлесі 5-10 пайызды құрайды. Осындай қаржы көздері арқылы ұлттық ғылыми-зерттеу институттары мен жоғары оқу орындарын қаржыландыру 20 пайыздан кем болмауы керек.

Жас кадрлар қалай жасақталуда?

Елбасының тапсырмасына сәйкес, 2013 жылдың 22 мамырында шетелдік инвесторлармен «Форсайт-зерттеулер мен тапсырыстар түсетін нақ­ты экономиканың секторы» тақырыбында 26-кеңес отырысы өткені есімізде. «Сонда нақ­ты форсайт-зерттеулер жүр­гізу, әлемдік трендтердің негі­зінде агроғылымды дамыту, ғы­лы­ми басымдықтарды анықтау жұ­мыстары қолға алынған. Қазақ ұлттық аграрлық универси­теті мен Қазақ агротехникалық университетінің базаларында ғылым саласындағы халықаралық ынтымақтастық іс-шарасын әзірлеу мақсатында ғалымдарды оқыту және тағылымдамадан өткі­зу, бірлескен ғылыми-зерт­теу зертханаларын құру, агро­ғы­лымдағы басым бағыттарда бір­лесіп ғылыми-зерттеу жұмыс­тарын жүргізу, технология­лар трансфертін іздеу және әлем­ге әйгілі ғалымдардан құрыл­ған халықаралық ауыл шаруа­шы­лығын зерттеу консультативтік тобына Қазақстанды мүшелікке енгізу мәселелерін қамту шаралары жүргізілді», дейді Ауыл шаруашылығы министрлігі Ғы­лыми технологиялық және тех­никалық саясат депар­та­менті­нің директоры Азат Сұл­танов. Оның пікірінше, елімізде агроөнеркәсіп секторын дамы­тудың маңызды екінші аспектісі – жоғары білімді мамандарды даярлау. Қазіргі таңда аграрлық нарықтың болашақ мамандарын даярлауда ескі ойлардан арылып, жаңа стандартқа көшуіміз керек. Нарықта ерекше ойлы, тәжірибеге бай мультимамандар, өндіріске инновациялық тех­но­логия­ларды енгізе білетін, бағ­дарламалар мен жобаларды бас­қара алатын және бірнеше тілдер арқылы ғылымға қажетті өндірісті енгізуге қабілетті мамандар сұранысқа ие.

Республикамызда 3 бейінді жоғары оқу орны, 14 аграрлық мамандық бойынша 20-дан астам оқу орны кадр даярлайды екен. Оның ішінде 7-уі жекеменшік болса, қалғандары арнаулы оқу орындары. Тек Қазақстанда ал­дың­ғы қатардағы 3 жоғары оқу орнында 22 657 студент білім алуда. Оның ішінде 7,5 мыңы аг­рарлық саланың мамандары. 

Тағы да айта кететін мәселе, Амери­када 1 жұмыс орнына 15 жұмыс іздеуші келеді екен, ал бізде 1-2 адам ғана. Бұл жағ­дай­дан аграрлық сектордағы маман тапшылығы өткір мәселе екені көрініп тұр. Себебі бірін­ші­­ден, бітірушілер ауылға барып жұмыс істегісі келмейді. Жыл сайынғы мемлекеттік грант түлек­терінің 50 пайызы ғана ауыл­ға барып жұмысқа орна­ласа­ды. Көпшілік мамандар ауыл­­да қағаз жүзінде жұмыс іс­тей­ді, Шын мәнісінде қалада тұра­ды. Екіншіден, ЖОО-да оқы­ту­шы­лардың айлығы төмен. Мамандар қартаюда. Үшін­­шіден, еліміз егемендік алған 25 жыл ішінде «Болашақ» бағ­дарламасы арқылы ауыл шаруа­шылығы саласында 70-ақ жас маман оқуға барған.

Ізденістер жоқ емес

Қазіргі таңда ауыл шаруа­шы­лығы ғылымы саласында атқарылған шаруа аз деп ауызды құр шөппен сүртуден аулақпыз. Назарбаев Университеті мен Үкімет инвесторлармен бірлесе отырып, ауыл шаруашылығы саласындағы әлемдік деңгейдегі зерттеу университеттерін құру бойынша жұмыстар атқаруда. С.Сейфуллин атындағы Қазақ агро­техникалық университеті зерт­теу университеттерінің не­гіз­гі базасы болуы мүмкін. Ол ЖОО-ның, аумақтық ғылыми-зерттеу институттарының және тәжірибелі шаруашылықтардың басын қосуы керек. 

Экономикалық дамыған елдерде ғылыми-зерттеу институттары тым аз да, тәжірибелік стансалар мен тарату орталықтары көп екен. Мәселен, АҚШ-та 10 ҒЗИ, 91 тәжірибелік станса және 2900 оқу орталығы бар. Ар­ген­тинада 6 салалық және 15 ау­мақтық ҒЗИ, 47 тәжірибелік станса және 320 аграрлық сек­тор­дағы білім беру орталығы бар. Ал бізде 23 ұлттық аграрлық ғы­лыми-ағарту орталығының, 14 тәжірибелік стансаның , 10 оқу ор­талығының жұмысы тоқтап тұр. Білім мен ғылыми қызметті тарату жүйесі оқшаулануда. Қа­зіргі уақытта кәсіпкерлікті қолдау орталықтары ғылыми қол­дауының нақты көрсеткіші 2,7 пайызды ғана құрайды. Ауыл­­­шаруашылық тауарларын өн­­дірушілерді оқытудың бірың­ғай жүйесі жоқ, негізгі қызметі фер­мерлерді толық ғылыми-тех­никалық қамтамасыз ету болып табылатын мамандар жоқ.

«Сала ғылымын жетілдіре түсу үшін күш-жігерді шоғыр­ландыру және бірыңғай үйлес­тіруді қамтамасыз ету қажет. Бүгінгі таңға агроөнеркәсіптік кешеніндегі неғұрлым табысты­сы Қазақ ұлттық аграрлық уни­верситетінің АгроХАБ-ы болып тұр. АӨК-ті дамыту үшін маңызды технологиялар трансферті жоба­ларының қолжетімділігімен қатар, тиімді топ құрылды, әдіс­теме әзірленді және жетекші америкалық технологиялар мен ақпарат орталықтарымен бай­ланыс бар», дейді Ғылыми тех­нологиялық және техникалық саясат департаментінің директоры Азат Сұлтанов. Бұл шаралар аграрлық ғылым мен білім беруді реформалау сатысын аяқ­тауға, ғылыми-зерттеу және тә­жірибелік-конструкторлық жұ­мыстардың тиімділігін арттыру­ға және оларды жүзеге асыруға, жеке сектордан инвестиция­­лар ағынын қамтамасыз етуге жә­не мемлекеттік активтерді тиім­ді басқаруды жүзеге асыруға мүм­кіндік бермек.

Асхат РАЙҚҰЛ,
«Егемен Қазақстан»

Баннер
Соңғы жаңалықтар

Ұқсас жаңалықтар