Шортанбай Қанайұлы жыраудың рухы жалаңаштанбасын

Ал ХІХ ғасырдың орта тұсынан басталған зарзаманның бас ақыны ретінде бағаланған Шортанбай Қанайұлын бүгінгі ұрпақ жете тани ма? «Келер заман сипаты» сынды ел ертеңіне алаң болған толғауды дүниеге келтірген тұлғаны қазіргі таным тұрғысынан қаншалықты ұлықтай алдық? Міне, биыл туғанына екі ғасыр болатын Шортанбай жырау Қанайұлының мерейтойы қарсаңында осы сипаттағы сұрақтар қоғамдық сананы толғантпай қоймасы анық.

Егемен Қазақстан
27.04.2018 1305
2 Суреттерді түсірген Мейрам ДӘУЛЕТБЕКҰЛЫ

Белгітас қалай қойылды?

Шортанбай жырау Қанайұлы Пайғам­бар (с.ғ.с.) жасына келгенінде фәниден бақиға өтіпті. Топырақ Қарағанды облы­сындағы Шет ауданының орталығы Ақ­су-Аюлы кентінен оңтүстікке қарай қозы­көш жердегі қорымнан бұйырған. Қайраткер тұлғаның жамбасы тап осы жерге тигенін біреу білсе, біреу білмейді бұл күнде. Көп себептің бірі – жыраудың басында қарайған зираты жоқ. Қараған басқан қабірінің жырауға тиесілі екенін жалғыз-ақ белгі – қалқайған көктас қана айғақтап тұр. 

Шортанбай мұрасын зерттеуші жер­гілікті жазушы Кәмел Жүністегінің айтуынша, жыраудың басына белгітасты қойған Тілеуғабыл Есенбеков деген азамат екен. Сұрастыра келгенімізде, бұл кісі Қарағанды қаласында тұратын болып шықты. Телефон арқылы тауып алғаннан кейін, кездесіп тілдесудің де сәті түскен. Әңгіме барысында Тілекең осыдан 38 жыл бұрын болған оқиғаны былайша баяндап берді:

– Бұл 1980 жылы болған оқиға еді. Ол кезде мен Жезқазған облыстық мем­лекеттік қауіпсіздік комитетінде қыз­мет ететінмін. Жұмағұл Серікұлы деген досымның әкесі қайтыс болып, ауыл жаққа топырақ салуға бардым. Қазіргі Шет ауданының орталығы – Ақсу-Аюлы кентінен оңтүстікке қа­рай төрт-бес шақырым жердегі «Бо­­тантай батыр басы» деп аталатын қорымға марқұмды жерлегеннен кейін, жан-жағындағы бейіттерді қарап тұр­ғанымда, қалың қараған басқан бір төм­пешікке көзім түсті. Балтабай Қап­пасов деген ағайынымнан сұрап едім, ол кісі бұл төмпешіктің астында әй­гілі жырау Шортанбайдың жатқанын айт­ты. Үстімнен біреу мұздай су құйып жібергендей болды. Зарзаман ақын­дарының көш басында тұрған зор тұлғаның басында ең құрығанда қалақ­тай белгітастың жоқтығы аза бойымды қаза қылды...

Содан Тілеуғабыл Есенбеков Жезқаз­ғанға қайтып келген соң, Шортанбай жыраудың белгітасын жасаттырады. Мәрмәр тасқа жыраудың аты-жөнін, туған және дүниеден өткен жылдарын қашаттырып жаздыртады. Тастың шеті мүжілетін болғандықтан, оны титан қаңылтырмен қаптатқан. Ол кез тоқырау заманы десек те, коммунистік қасаң идео­логияның жаза басқанды итше талап жазалайтын кезі болғандықтан, Тілекең тілдей қағазға ескерткіш тасты өзінің жеке бастамасымен жасатқанын жазып, тас пен титанның арасына жасырады. Ондағысы – алда-жалда қаңқу сөз шыға қалар болса, жұртқа қырсығымды тигізбей, бар жауапты өзіме алайын деген азаматтық ниеттен туған ізгі ой еді.

«Маусым туа Ерғалы Есімғалиев деген досым екеуміз Шортекеңнің көк­тасын Жарық стансасына пойызбен алып келдік, – деп әңгімесін жалғады Тілекең. – Қазір Парламент Мәжілісінің депутаты болып жүрген Нұрлан Дулатбековтің әкесі Орынбасар ақсақалдың үйіне түстік. Ол кісі мән-жайға қаныққаннан кейін зор тебіреніс үстінде отырып, ісі­мізді құптап, ризашылығын білдірді. Содан Зейнолла деген қадірменді ақса­қал бар, ауылдық кеңестің төрағасы Тө­леу­бай Әбдіғалиев, Бекежан Хамзин, Жеңіс Сүлейменов және басқа ауыл азаматтарын ертіп, Шортанбай жырау басына барып, белгітасты орнаттық. Ауылға қайтып келіп, қой сойып, құдайысын беріп, Құран-қатым түсірттік». 

Ел ішінде Шортанбай жырау дүние­ден өтер шағы жақындаған кезде «Менің басы­ма сұпы салмаңдар. Алағай да бұлағай заман келіп, құдайдан безген кей есерсоқ сүйегімді қорлайды. Жатқан жерім­ді ешкімнің білмегені жөн», деп өсиет айтып кеткен деген әңгіме бар. 

Бұл – бір, екіншіден, кеңес уақыты – Шортанбай жыраудың басын көтермек түгілі, атын атауға болмайтын керзаман еді. Міне, осы себептер әсер еткен болуы керек, «Ұзын аққан Сарысуды, Өзің жайлап, жағала. Жүйрік пенен жорғаңды, Өзің мініп бағала», деп қазағының намысын қайраған жыраудың қабірі бүгінгі күнге дейін жалаңаш һәм қараусыз күйде жетті. 

Мұраға мұқият қарасақ

Қазіргі таңда Шортанбай жырау мұра­сының бірегей зерттеушісі – жазушы, өлкетанушы Кәмел Жүністегі. Кеңес заманының түкірігі жерге түспей тұрған кезінің өзінде Кәмел Жүністегі басын бәйгіге тігіп, Шортанбай мұрасын тірнектеп жинаумен айналысқан. Жы­рау­дың өміртарихын арқау еткен «Соңғы абыз» романын жазып, оқыр­манға ұсынды. «Шортанбай туралы алғаш мәліметті 14-18 жасында оның атқосшысы болған Әбеу ақсақал, Көп­жан Бәйменұлы берсе, кейінде Ескей жыршыдан, толғауларын айтқаны үшін жиырма жылға жуық ғұмырын саяси лагерьде өткізген Анарбектен, тоқсанға келіп көз жұмған Қази ақыннан алған едік. Жыраудың «Ағыбай батыр» дас­танын 1953 жылы Досбергеннің Қалиы әкем Жүніске жаздырса, «Қаракесек» дастаны атақты Маясар ақыннан алынды», – дейді жазушы.

Кеудесі алтын сандық Кәмекең Шор­тан­бай Қанайұлының ұрпағы туралы не білетінін сұрағанымызда, мынаны айтты: «Жыраудың Аязбай, Алдаберген атты екі ұлы және Бәтіш деген қызы бол­ған. Бұлғақ заманында Аязбай қайтыс болып, Алдаберген өзінің ұл-қызымен бірге ағасының балаларын да алып, оң­түстік өңірге, тіпті одан да әрі өтіп кет­кен деген әңгіме бар. Бірақ мұның анық-қанығын тап басып айтатын ешкім жоқ...».
Зады, Шортанбай Қанайұлының өмірі мен шығармашылығы әлі де болса терең зерттеуді қажет етеді. Қазіргі таң­да жырауға қатысты тың деректер де оқта-текте қылаң беріп қалып жүр. Мысалы, Шортанбайдың азан шақырып қой­ған есімінің Ғали Мұхаммед екенін қоғам қайраткері Қабылсаят Әбішев бір сұхбатында жария етті. Міне, осы және жырауға қатысты басқа да құнды деректер ғылыми тұрғыда негізделіп, өзінің лайықты бағасын алу керек. 

Шортанбай жыраудың ел арасында асыл дініміз Исламның дәнін сіңірген діни қайраткерлігі де, ден қойып зерттеуге сұранып-ақ тұрған тақырып. Мысалы, Құнанбай қажы Қарқаралыда мешіт салдырса, Арқа төсіндегі атақты билер Жаңғұтты, Бәйсейіт, Көпбайлар да өздеріне қараған ел ішінде Алланың үйін тұрғызып, қараңғылықтың көгіне имандылықтың сәулесін сепкен. Ал Шортанбайдың Бесата еліндегі осы игі жақ­сылармен мидай араласқанын есепке алсақ, қожа ұрпағынан тараған қайраткер тұлғаның бұл игі істерге тигізген ықпа­лының қаншалықты болғанын бағамдау қиынға түсе қоймайды.

Жуырда жазушы Кәмел Жүністегі об­лыс әкімі Ерлан Қошановтың қа­был­­дауын­да болып, Шортанбай Қа­най­ұлының 200 жылдық мерейтойын атап өту жайында пікір алма­сыпты. Жазушының айтуынша, алдымыздағы мамыр айының 15-інде Қарағандыда Шортанбай Қанайұлының 200 жылды­ғына арналып республикалық ғылыми-прак­тикалық конференция өтпекші. Одан кейін, тамыз айында жырау мерейтойы Шет ауданында жалғасын тап­пақ. Нақтырақ айтқанда, Ақсу-Аюлы кентінде Шет ауданының 90 жылдық мерейтойы мен Шортанбай жыраудың 200 жылдығы бірге тойланбақшы. 
Тағы бір айта кететін жайт – Ақсу-Аюлы кентінде Шортанбай жырау атында шағын музей бар. Мұнда жыраудың өмірінің соңғы бес-алты жылында мінген пәуескесі тұр. Кезіндегі көліктің мұн­дай жайлы түрін жырауға Қарабек деген досы жасатып беріпті. Пәуеске жасөспірім кезінен жыраудың ат айдаушысы болған Әбеу ақсақалдың қолында бертінге дейін сақталып келген. Әбекеңнің өзі 90 жастан асып, 1959 жылы дүние салыпты. Әбеу ақсақал пәуескені Сайгелді деген тау ішіндегі ескі қыстақтағы қорасына тығып тас­та­ған екен. Ал арбаны бүгінгіге аман-сау жет­кізген – Әбеудің немересі Адамқұл Тұр­сынұлы.

Бұдан бөлек, мұражай ауласында Шортанбай жыраудан қалған тағы бір мұра – диірмен тасы қойылған. ХІХ ғасырдың орта шенінде Шортанбай жырау баласы Аязбайға Нұра өзенінің жағасынан су диірменін салдыртыпты. Жалпы, Шортанбай жырау музейін ашып, оны жабдықтауға өлкетанушы Кәмел Жүністегі көп еңбек сіңірген. Әлгі диірмен тасты да айдаладағы бір ауылдағы моншаның жанында жатқан жерінен тауып алып, Балтабай Игенұлы деген азаматпен бірге музейге жеткізген де бір өзі.

«Осыдан біраз жыл бұрын ауданы­мыз­дың сол кездегі бір әкімі музейден Шортанбай жыраудың есімін алып тас­тады. Енді сол әділетсіздікті қалпына келтіріп, сонан соң мұражай үйін жөндеуден өткізсе – нұр үстіне нұр болар еді», – дейді Кәмел Жүністегі.

Кесек тұлғаға – кесене

Заманында көмекей жырау атанған Бұқар жырау Қалқаманұлы хан Абы­лайдың кеңесшісі болды. Қарап тұр­саңыз, Шортанбай жыраудың заманы еліне ақырып теңдік сұраған Кенесары хан дәуірімен тұспа-тұс екен. Жалпы, Шортанбай жырау ел үшін атқа қонып, қазаққа азаттығын алып берем деп ор­мандай отаршыға майдан ашқан Ке­несары ханды ашық қолдаған. 

Яғни белгілі ғалым Тұрсынбек Кәкі­шев «Ұлы дарын қоғам қайраткері, ірі идеолог» деп баға берген Шортанбай Қанайұлының өзінің рухты, жалынды жырларымен ұлт-азаттық көтеріліске дем беріп, сол кездегі қоғамдық сананың сілкінуіне сүбелі үлес қосқаны еш күмән тудырмайды. Яғни Бұқар жыраудың басындағы зәулім кесенедей ескерткіш Шортанбай жырауға да бұйырса – бұл бір берекелі іс болар еді. Негізі, жыраудың мерейтойын лайықты өткізу үшін Шет ауданында ауқымды жұмыстар жүр­гізіліп жатыр екен. Дей тұрғанмен, кесене тұрғызуға жергілікті бюджеттің шамасы жетіңкіремейді дегенді айтады Кәмел ақсақал. Демек, «Тас түскен жеріне ауыр» деген бар, ендігі бар үміт – облыс басшылығында. 

Тоқсан ауыз сөздің тобықтай түйіні – топырағын жел суырған қасиетті төм­пе­шікті сәулеті келіскен күмбезді кесене қанатының астына алар күн туса, Шор­танбайдай қазаққа шарапаты тиіп баққан жырау рухының алдында жүзіміз жарқын болар еді!

Қайрат ӘБІЛДА,
«Егемен Қазақстан»

Қарағанды облысы,
Шет ауданы

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

19.02.2019

Салық төлеушілердің 20 миллион теңге өсімпұлы кешірілді

19.02.2019

Сенаторлар мемлекеттік-жекешелік әріптестік жобаларын іске асыру мәселелерін талқылады

19.02.2019

56 ауылды елді мекен сапалы интернетпен қамтылды

19.02.2019

«Сергек» жобасы жол-көлік оқиғаларының санын 15%-ға төмендетті

19.02.2019

Астанада шахматтан Әлем чемпионаты өтеді

19.02.2019

Халық сауалы жауапсыз қалмайды

19.02.2019

Қызылордада алаяқтар азаймай тұр

19.02.2019

Астана әкімдігінде тұрғын үй кезегінде тұрған азаматтар санының өсу себептері түсіндірілді

19.02.2019

Жеке клиникалардың белсенділігі жоғары

19.02.2019

«Алтын жауынгер» анимациялық фильмі жарыққа шығады

19.02.2019

Оразалы Досбосынов атындағы аудитория ашылды

19.02.2019

Шетелмен әріптестік нығайып келеді

19.02.2019

«Смарт-Астана» қосымшасының жаңа сервистеріне қатысты мәселелер талқыланды

19.02.2019

Дәурен Сүйеукенов: дзюдодан Еуропа кубогінде ел чемпионатындағы есемді қайтардым

19.02.2019

Әлия Юсупова Гран-при кезеңі мен Будапешттегі халықаралық турнирді қорытындылады

19.02.2019

Ішкі істер министрі Е. Тұрғымбаев батыр баламен кездесті

19.02.2019

Жер жаһанды шарлаған Мағжан

19.02.2019

Қарағандыда 24 000 жер үйге газ құбыры тартылады

19.02.2019

Абылайхан Жүсіпов Софиядағы турнирдің күміс жүлдегері атанды

19.02.2019

Елбасы «Лукойл» мұнай компаниясының президентімен кездесті

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Анар ТӨЛЕУХАНҚЫЗЫ, «Егемен Қазақстан»

«Jeti jarǵy» jıen jaıly ne deıdi?

Qarǵa tamyrly qazaqta jıenmin dese qolq etpes jan joq shyǵar, sirá. Tipti, naǵashyǵa aıtar oıyn «tuzdyqtap» jiberse de, basynan sóz asyrmas nebir adýyn minezdiniń ózi jıen ǵoı, aıta beredi» dep kúlip, bas shaıqaǵannan artyqqa barmaıdy.

Бекен ҚАЙРАТҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Rýh jaıly áńgime

Marqum alashshyl tulǵa Aqseleý Seıdimbektiń «Rýhy azat halyq qana uly ister atqara alady» deıtin myzǵymas ustanymy boldy. Osy uǵymdy Ahań ári qaraı tápsirlep: «Rýhsyz halyqty altynǵa bólep qoısań da báribir, rýhy myqty qaýymnyń aldynda eńkish tartyp turady. Rýh degenimiz ol kózge kórinbeıdi, halyqtyń gendik bıosferasynda bolatyn úreıdi jeńý qýaty. Úreı qan arqyly urpaqtan urpaq jalǵasyp kete beretin asa qaterli qubylys. Qandaı bir qaýymnyń rýhanı erkindigi (táýelsizdigi) halyqtyń boıyndaǵy úreıdiń az-kóptigimen ólshendi» deıtin edi jaryqtyq.

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Elorda: kósheler, avtobýstar, aıaldamalar

Astana jyl sanap ósip keledi. Bir kezderi oblys ortalyǵy bolǵan shaǵyn ǵana qala az ýaqyttyń ishinde elimizdegi iri shaharlardyń qataryna qosyldy. Munyń bári qarqyndy júrgizilgen qurylys jumystarynyń nátıjesinde júzege asyp otyr. Ras, qazir 2000 jyldardyń basyndaǵydaı ekpin joq. Degenmen áli de bolsa jańa ǵımarattar men turǵyn úıler turǵyzý isinde alǵa basý bar. Bas qala, jańadan turǵyzylyp jatqan elorda bolǵandyqtan, qurylys jumystarynyń jalǵasa beretinine kúmán joq.

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

Oqıǵalar uǵymdy bolsa ıgi

Tildiń túıtkili qansha aıtsaq ta tarqamaıtyn boldy. Burynǵydaı eshkim zorlamasa da, eshkim tizege salmasa da, ana tilimizde sóıleıik dep urandap jatsaq ta, halqymyzdyń qalada turatyn negizgi bóligi únemi orys tilin qoldanýǵa beıil turatyny qynjyltady. Úlkender túgili qazaqsha oqıtyn balalarymyzdyń ózi orysshany tez qabyldaıdy. Qazaqsha oılanǵansha oryssha jyp etkizip jaýap bere qoıady. Eshkimdi kinálamaı, eshkimdi qaralamaı osynyń sebebin taǵy bir izdep kórelikshi...

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Qatygezdikke bala ǵana kináli me?

Sońǵy kezderi mektep oqýshylarynyń arasynda sotqarlyq órship barady. Teledıdardan kórip, áleýmettik jeliden oqyp otyrǵanda, olar mundaı qatygezdikke qalaı bardy degen saýal kókeıdi tebendeı tesip, oıdy oıran etedi. 

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікір қосу