Қазақстан • 13 Маусым, 2018

Атырауда мемлекеттік тілдің дамуы жайында ғылыми-тәжірибелік конференция өтті

56 реткөрсетілді

Қазақ әліпбиін кириллицадан латын қарпіне көшіру мемлекеттік тілдің дамуына оң ықпал етеді, жаһандану жағдайында ұлттық тілдің сақталуына жол ашады. Атырау облысы әкімдігі мен Х.Досмұхамедов атындағы Атырау мемлекеттік университеті ұйымдастырған халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференцияға қатысушы ғалымдар осы тұжырымды қуаттады.   

«Қазақ жазуын латын әліпбиіне көшіру: жаһандану жағдайындағы мемлекеттік тілдің дамуы» тақырыбын арқау еткен шара аясында лингвист ғалымдар мен зерттеушілер әлемдік коммуникациядағы латын графикасының рөлі, әліпби ауыстырудағы әлемдік тәжі­рибе және ғылыми-әдіснамалық ұстанымдар, рухани жаңғыру: ұлттық білім жүйесіндегі инновациялық әдістеме жайындағы ойларын ортаға салды. 

Латын графикасына көшуді қамта­масыз ететін алғышарттар мен тетіктерді талқылауға арналған пленарлық мәжі­ліске облыс әкімі Нұрлан Ноғаев қатыс­ты. «Әліпби ауыстыру – тарихи оқиға. Осы халықаралық конференция жұ­мысы мемлекеттік маңызды мәселе­нің теориялық және тәжірибелік сұрақтарын ортаға салып, ғалымдардың пікірлерін бөлісуге бағытталып отыр. Соның ішін­де латын графикасына ертерек көш­кен туыс­тас түркі тілдес елдердің тәжі­рибелері, шетелдік ғалымдардың сали­қалы ойлары алдағы жұмысымызға сеп­тігін тигізеді деп есептейміз», деді аймақ басшысы.

Мәжіліс салтанатты сәтпен басталды. Х.Досмұхамедов атындағы Атырау мемлекеттік университетінің ректоры Абзал Тәлтенов осы шараның құрметті қонағы ретінде туған жеріне арнайы келген филология ғылымдарының докторы, профессор Бақытжан Хасанұлын 80 жас мерейтойымен құттықтап, құрмет көрсетті. 

ТМД көлеміндегі әлеуметтік лингвис­тиканың негізін қалаушы белгілі ғалым Бақытжан Хасанұлы «Мемлекеттік тілді жаһандану тұзағына түсірмеу керек» деген пікірін айтты. «Ғалым ретінде әліпбидің соңғы қабылданған нұсқасы социолингвистикалық талаптарға сай емес деп есептеймін. Сондықтан алдымен латын графикасына көшірудің ұстанымдарын айқындап алуымыз керек. А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білі­мі институтының фонетистері да­йын­даған «Ұлттық әліпбидің» дұрыс түзілгеніне социофонетикалық тұрғыдан көз жеткізуге болады. Қазақ тіліне қыз­мет ететін қазақ әліпбиін ағылшын перне­тақтасындағы 26 таңбаға таңу – қателік. Заманауи компьютердің әліп­биімізді негізге алып, қызмет көрсетуін қам­тама­сыз ету жолында нақты шаралар жасалуы тиіс», дейді Бақытжан Хасанұлы. 

Оның айтуынша, жаңа әліпби ретін­де ұсынылып отырған техникалық әліпби қабылданса, тіліміз компьютерге икем­деледі, ағылшындандыру про­цесі жүре­ді де, ұлттық бояуымызды жоғал­тамыз. Осы ретте ғалым «Ұлттық әліпби» жал­пыхалықтық қолдауға ие болса, еште­ңеден ұтылмас едік» деген пікірін ортаға салды. 

Мәдениет және спорт министрлігі Тілдерді дамыту және қоғамдық-саяси жұмыс комитетінің төрағасы Қуат Бораш атқарылып жатқан жұмыстарды баяндай келе: «Латын графикасына негізделген қазақ әліпбиі жасалды. 2025 жылға дейін кезең-кезеңмен көшу жоспарланып отыр. Маусым айының соңында алфавиттің тұжырымдамасын бекітіп, қыркүйекте Ұлттық комиссияға ұсынамыз. Содан кейін латын қарпіне оқу-әдістемелік жағынан көшу басталады», деді. 

Конференцияға Қырғызстан, Өзбек­стан, Түркия, Әзербайжан, Ресей елде­рінен келген ғалымдар, оқытушы­лар мен студенттер қатысты. Өзбекстан Респуб­ликасындағы Әндіжан мемлекеттік университетінің профессоры, филология ғылымдарының кандидаты Шахида Шахабитдинова алфавит проблемасына әлеуметтік тұрғыдан қараудың маңы­зына тоқталды. Әзербайжан Ұлт­тық ғылым академиясы Тіл білімі инсти­тутының бөлім меңгерушісі, ғылым докторы Майыр Әскеров қазақ әліп­биінің жаңа нұсқасын қабылдау ең алдымен түркітілдес халықтарды өзара жақындастыруға бағытталған қадам деген пікірде. Әліпби жасау кезінде лингво-психологиялық негіздегі ережелерді сақтау керек. Осы ережелердің сегізі латын графикасына негізделген жаңа қазақ әліпбиінде барын байқадық дейді ол.

Түркітілдес мемлекеттер ынтымақ­тастық кеңесі бас хатшысының орынбасары Омер Коджаман латын графикасына негізделген әліпби мәселесі бойынша Түркі кеңесі мен Халықаралық Түркі академиясы зерттеулер жүргізгенін, 2012 жылы бірыңғай әліпби үлгісін жаса­ғанын айтты. «Қазақ әліпбиін латын графикасына негіздеп қайта жасақтау процесі басталғанда бірыңғай әліпби үлгісі бойынша ортақ термионология кеңесінің жұмысын, өзге түркітілдес мемлекеттердің зерттеу жұмыстарын Қазақстанға жолдадық. Енді, міне, қабылданған соңғы әліпби үлгісінде сол жұмыстардың ескерілгенін көріп отырмыз», дейді О.Коджаман.

Ш.Шаяхметов атындағы тілдерді дамыту республикалық үйлестіру-әдісте­мелік орталығының директоры Ер­бол Тілешев, А.Байтұрсынов атын­дағы Тіл білімі институтының директо­ры Ер­ден Қажыбек, Қазақстан Прези­денті жанындағы Мемлекеттік басқару акаде­миясы Батыс Қазақстан облысы бойынша филиалы директорының орынбасары Болат Жексенғалиев, Қазақ­стан Республикасы Ұлттық ғылым ака­де­миясының корреспондент-мүшесі, Л.Н.Гу­милев атындағы Еуразия ұлттық университетінің профессоры Шерубай Құрманбайұлы, басқа да ғалымдар латын графикасындағы жаңа қазақ әліпбиін енгізудің маңызды тұстарына тоқталды.

Мемлекет басшысының «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» бағдарламалық мақаласын жүзеге асыру мақсатында өткен конференцияда ғалымдар, тіл жанашырлары мен қоғам қайраткерлері байыпты баяндамалар жасады. Екі күнге созылған шара қорытындысы бойынша дайындалған ұсыныстар жаңа әліпби енгізілер тұста ескерілсе, мақсаттың орындалғаны. 

Бақытгүл БАБАШ,

«Егемен Қазақстан»

АТЫРАУ

Баннер
Соңғы жаңалықтар

Ұқсас жаңалықтар