Қоғам • 30 Сәуір, 2019

Отандық білім жүйесіне батыс мектебінің бар жақсысын енгізу қажет

1042 реткөрсетілді

Тұңғыш Президент – Елбасы Н.Назар­баевтың бастамасымен қолға алынған «Рухани жаңғыру» бағдарламасы тармақ­тарының бірі – «Жаңа гуманитарлық білім. Қазақ тіліндегі 100 жаңа оқулық» жобасы. Биыл осы жобаның 2-кезеңі аяқталып, 30 оқулық көпшілікке таныстырылды. Солардың қатарында батыс мектебінің ең үздік оқулықтарының бірі, халықаралық британдық заңгер Малколм Шоның «Халықаралық құқық» (International Law, Malcolm N.Shaw) еңбегінің сегізінші басылымы аударылды.

М.Шоның көлемі 1 033 беттік 2 том­дық оқулығы жақында отандық университеттердің игілігіне айнал­мақ. Бұл туындыны кеңестік және қазір­гі отандық халықаралық құқық бағытындағы оқулықтармен салыс­тырсақ, онда бірнеше ерекшелігін атап өтуге болады.

Біріншіден, М.Шоның оқулы­ғында халықаралық, британдық, америкалық және өзге де соттардың халықаралық жария құқықтың даулы мәселелері бойынша шешімдері кеңінен және терең талданған. Басқаша айт­қанда, бұл – халықаралық құқық теориясы­мен, талдауымен байланыс­ты өзіндік практикалық кейстер жина­ғы. Біздің халықаралық құқық оқу­лықтарында мұндай жоқ. Бұл – преце­денттер. Бәрімізге бел­гілі, біз Англия мен Уэльс преце­денттерінің көмегімен Нұр-Сұл­тан қаласындағы Халықаралық қар­­жы орталығын жедел дамытуды қалай­мыз. Егер біз осы және бас­қа да осыған ұқсас бри­тандық оқу­­лық­тардың көмегімен студент­те­рді оқыта бастасақ, онда діттеген бағыт­та айтарлықтай алға жылжимыз.

Екіншіден, Ұлыбританияда, АҚШ-та халықаралық құқықты оқыту процесінде халықаралық-құқықтық практикаға басымдық беріледі (шамамен 60-70%-ға дейін). Ал теорияның үлесі – 30-40%. Бізде теорияға бөлі­нетін уақыт көп, прак­тикаға өте аз.  Осы  арақатынасты  те­рең  зерттеп, қайта қарау қажет.

Үшіншіден, М.Шоның оқулы­ғында  халықаралық құқық бойынша біздің оқулықтарымызда жария­ланбаған тақырыптар бар. Оларды атап айтсақ:

- халықаралық құқық тарихын позитивистік және табиғи құқық тұрғысынан жариялау;

- мемлекеттердің кондоминиумы;

- Адам құқықтары жөніндегі әртүрлі еуропалық конвенцияларды талдау;

- Адам құқықтары жөніндегі Еуропа сотының мәртебесі мен қыз­метін терең талдау;

- әлем елдері бойынша іс жүзінде барлық халықаралық қылмыстық соттардың қызметі;

- халықаралық жария құқық ая­сын­дағы эстоппель мен сервитуттар;

- халықаралық құқықтағы юрисдикция қағидалары.

Мен АҚШ, Ұлыбритания, Франция, Германия, Канаданың халықаралық жеке құқық, сондай-ақ халықаралық құқық саласы – халықаралық валюта-қаржы құқығы, халықаралық эконо­микалық құқық (ДСҰ құқығы) бо­йынша батыс авторларының жекелеген оқулықтарын қазақ және орыс тілдеріне аудару қажет деп санаймын. Батыс методологиясы мен  отандық ерекшеліктерінің  негізінде халықаралық құқық курсын қайта өңдеп, мүмкіндігінше батыс мектебінің бар жақсысын енгізуге талпынуымыз қажет.

Осыған байланысты силабустарда, оқу-әдістемелік кешен шеңберін­де оқу, жұмыс бағдарламаларын­да халықаралық құқық курсының қосымша тақырыптары мен қосым­шаларын пысықтаған жөн болар еді. Сонымен бірге халықаралық жария құқық бойынша Қазақстан Рес­публикасының мемлекеттік жалпы білім беру стандартын пысықтаудың, талқылаудың және қабылдаудың мәні бар. Интерактивтік дискуссия және ми шабуылының тәсілдері арқы­лы кейстерді шешу, сот шешім­дері негізінде халықаралық құқық курсын зерделеуді кеңейту және терең­дету керек. Мемлекеттік және орыс тілдері­не аудару және халық­аралық құқық бойынша барлық сот шешім­дері­нің мәтіндерін жа­риялау қажет. Біз­дің студенттеріміз «Ұлттық аудар­ма бюросы» қоғамдық қорының үй­лестіруімен дайындалған қазақ және орыс тілдеріндегі видеолекциялар курсынан өтуі керек деп санаймын. Ол курстардың барлығы интернет арқылы еркін қолданысқа берілген.

Малколм Шо оқулығының, басқа да Батыс авторларының негізін­де халықаралық құқық бойын­ша курстың оқу бағдарламасын, курс­тық және дипломдық жұмыстар­дың тақырыбын, эсселерді, әдістеме­лік нұсқауларды, практикалық сабақтардың, тренингтердің жоспарларын, халықаралық құқық бойынша дарынды студенттерге арналған жеке оқу жоспарларын пысық­таған жөн болар еді. Халықаралық құқық практикаға бағытталған оқу траекториясының шеңберінде болуы тиіс. Сыртқы істер министр­лігі және өзге де министрліктер мен ведомстволардың мамандандырыл­ған басқармалары, сыртқы байла­ныс бөлімдері, ірі мемлекеттік және жеке компаниялар, университеттер студенттердің өндірістік практикадан, тағылымдамадан өтуін тұрақты негізде қамтамасыз етуі шарт. Бұл қазақстандық заң нормалары негізінде осы мекемелердің міндеті болуы тиіс.

«Халықаралық құқық» деп аталатын оқу пәні халықаралық қаты­настар, саясаттану, әлеуметтану, халық­аралық журналистика, халық­ара­лық экономикалық қатынас­тар сияқ­ты барлық халықаралық ма­ман­­дықтардың оқыту процесінде элек­тивті емес, міндетті пән ретінде оқы­тылуы керек. Себебі Малколм Шоның «Халықаралық құқық» оқу­лығына ұқсас оқулықтар жоғары сұра­нысқа ие деп ойлаймын.

Бүгінгі студенттер – ертеңгі қазақ­стандық судьялардың халықара­лық сипаттағы проблемалық мәсе­лелер мен өзге де даулар бойынша шешімдерді дұрыс қабылдауы, халықаралық аренада елдің ішкі және сыртқы мүдделерін сенімді қорғауы   бізге байланысты. Бүкіл әлем қазақ­стандық сот жүйесінің тиімді тұс­тарына жиі дәйексөз келтірсе, Қазақ­стан имиджін көтерудің бірден-бір жолы сол болмақ.


Марат СӘРСЕМБАЕВ,

заң ғылымдарының

докторы, профессор, «Халықаралық құқық» оқулығының ғылыми редакторы

Соңғы жаңалықтар

Ғасыр зұлматы

Қоғам • Бүгін, 16:55

Қайырымдылық – асыл қасиет

Аймақтар • Бүгін, 14:59

Ұқсас жаңалықтар