![Тұғыры биік Тарбағатай](/media/2019/06/25/1560837809_kollazh-kz.jpg)
Көріп жүрген далаңыз –
Ақсуаттың даласы,
Көріп жүрген ауаңыз –
Ақсуаттың ауасы.
Көріп жүрген таңыңыз –
Ақсуаттың таңы да,
Көріп жүрген шаңыңыз –
Ақсуаттың шаңы да.
Алайда мен таң қалдым,
Ақсуатқа бардым да,
Не керемет! Білмеймін, бір керемет бар мұнда, – деп кезінде ақын Қадыр Мырза Әлі жырға қосқан Ақсуатта, Барқытбелдің баурайында үш күн бойы төл өнеріміз төрге өрлеп, ұмытыла бастаған ұлттық құндылықтарымыз ұлықталды.
Балуандар мен боксшылар бәсекесі
Иә, 14-16 маусым күндері Тарбағатай ауданында «Тұғыры биік Тарбағатай» атты халықаралық спорт және өнер фестивалі өтті дүркіреп. Ауқымды шара 14 маусымда әулие Ырғызбай Досханаұлы кесенесіне тәу етуден басталды. Бұл күні осында облыстық ақсақалдар кеңесінің көшпелі отырысы мен өңірдің аудандарындағы имамдардың «XXI ғасырдың зияткер имамы» атты облыстық білім сайысы ұйымдастырылды. Осы шараға арнайы келген облыс әкімі Даниал Ахметов алыс-жақыннан жеткен қонақтармен, көпшілікпен бірге асқа қатысып, осымен жетінші мәрте жалауы желбіреген турнирге қатысты ой-пікірін ортаға салып, алдағы уақытта дүбірлі доданың аясын одан әрі кеңейту қажеттігін айтты. «Бізге осындай спорттық шаралар өте қажет. Өйткені бұл облыс пен жекелеген аудандардың атын шығарып қана қоймай, жас ұрпақты отансүйгіштікке баулиды. Жарысқа 30-дан астам елдің балуандары келеді деп естідім. Бұл – тамаша көрсеткіш. Осындай нағыз мықтылардың белдесулерін көрген балақайлар кейін өздері де саламатты өмір салтын ұстануға, спортпен айналысуға тырысатыны сөзсіз. Енді Тарбағатайдағы жарыстың форматын өзгерту керек. Аталған турнирді дүниежүзілік ойындар түрінде өткізсе деген ұсыныс бар. Әрине, бұл үшін біраз шаруа тындыру қажет. Қаржыландыру жағын да қайта қарау қажет шығар. Осы жұмыстарды еңсере білсек, Ырғызбай Досханаұлы атындағы дода деңгейі жағынан Бішкекте өтетін дүниежүзілік көшпенділер ойындарынан еш кем түспейтін болады» деген аймақ басшысы өңірдің киелі орындар тізіміне енген кесененің жағдайымен танысып, Тарбағатай ауданы әкіміне осындағы «Аманат» музейіне жаңа ғимарат салып беруді тапсырып, тарихи орынға дейін апаратын жолды жөндеу керектігін ескертті.
Биыл алғаш рет халықаралық фестиваль деңгейіне көтерілген шараның шымылдығы 15 маусымда қазақ күресінен өтетін Ырғызбай Досханаұлы атындағы Әлемдік Гран-при сайысымен түрілді. Біресе шақырайып, біресе бұлт бүркеген күн астында жан алысып, жан беріскен балуандар үш салмақта бабы мен бағын сынады. Жан-жақтан ентелеген жұрт әсіресе қазақ күресін өздерінің төл спортындай меңгеріп алған грузин, молдован, өзбек және тәжік балуандарының аяқ алысын қызыға тамашалады. Осы төрт елдің балуандары соңғы сында қазақ балуандарына кәдімгідей қарсылық, қарсылығыңыз не, тіпті басымдықтарын танытты. Бұған 70 килода грузин жігіті Звиад Одошешвилидің, 80 килода тәжік спортшысы Хамроз Раджабоның жеңімпаз атануы дәлел болса керек. Ал ауыр салмақта екі дүркін «Қазақстан барысы», «Әлем барысы» секілді атағынан ат үркетін марапаттары бар Айбек Нұғымаровқа грузин мен өзбек балуандары жеңісті оңайлықпен бермеді. Шыңғыстаудың шымыр ұлы жартылай финалда грузин Георджи Катарадземен белдесіп, ұпай санымен жеңіске жетті. Айбектің жауырынын бір мәрте кілемге тигізіп, төрешілер шешімімен жартылай жеңіс иеленген Катарадзе ортадағы төреші қазақ балуанының қолын көтергенде басын шайқап тұрды. Содан не керек, бұл салмақтың финалында екі дүркін «Қазақстан барысы» өзбек Мұқсин Хисамединовпен жұлқысып, сәл ғана басымдықпен турнир жеңімпазы деп танылды.
Күрес аяқталып, ұтыс ойыны басталар аралықта осы үлкен шараның ұйымдастырушыларының бірі, Тарбағатай ауданының және Шығыс Қазақстан облысының құрметті азаматы, Дүниежүзілік Қазақ күресі федерациясының вице-президенті Бәделхан Камалханұлын сөзге тарттық. «140 шақырымдық бәйге елімізде бұрын-соңды болып көрген жоқ. Бүгінде елдің бәрі араб, ағылшын жылқыларына құмар. Өзіміздің төл аттарымыз ұмытылып барады. Бұрын қазақтың ұзақ жүрісті қазанаттары болған. 140 шақырымдық жарысты өткізудегі мақсатымыз – соны қалпына келтіру, дәріптеу, аттың төзімділігін ғана емес, адамдардың мықтылығын да сынау, қазақтың сайыпқыран жігіттерін анықтау. Мұның бәрі – өскелең ұрпаққа үлкен тәрбие, үлгі-өнеге. Бүкіл аудандар киіз үйлерін тігіп жатыр. Ауыл бірлігі, ел бірлігі көрініп жатыр. Осы ретте жарғақ құлағы жастыққа тимей шараның жоғары деңгейде өтуіне атсалысқан Тарбағатай ауданының әкімі Серік Сәдуақасовқа ел азаматтары атынан алғыс білдіреміз», дейді көпшілікке туған жерін ардақтаудың үлгісін көрсетіп жүрген азамат.
Қазақ күресінен турнир аяқталғаннан кейін ымырт үйіріле құмырсқаша қаптаған қауым «Qazaq Promotions» компаниясы ұйымдастырған «Ұлы дала батырлары» кәсіпқой бокс кешін тамашалауға Ақсуат стадионына жиналды. Бір қызығы, дәл бокс басталар сәтте күн күрт бұзылып, қатты дауыл тұрып, жаңбыр нөсерлете құйып, жарқырап тұрған жарықтың бәрі сөніп, жұрт аяқ астынан абыр-сабыр болды да қалды. Ауыл халқының көңілі кең, тұрғындар пейілі дархан ғой. «Қарамай-ақ жауынға, той басталды ауылда» дегендей, ауа райының қолайсыздығына түсіністікпен қарап, жарықтың қосылғанын, жаңбырдың басылғанын күтіп, түнгі сағат екіге дейін тік тұрып бокс көрді. Тарбағатай ауданында тұңғыш рет ұйымдастырылған былғары қолғап шеберлері бәсекесінде Елдияр Қамшыбеков, Нұрлан Сапарбай, Нұрсұлтан Аманжолов секілді қазақ боксшылары шетелден келген қарсыластарымен шаршы алаңға шығып, өнерлерін, қарым-қабілеттерін паш етті. «Қазақтың қан тамыры ауыл ғой. Халқымызда «Туған жерге туың тік» деген тамаша мақал бар. «Батыр болсаң жауыңа найзаң тисін, бай болсаң халқыңа пайдаң тисін» дегендей, барын туған жерімен бөлісіп жүрген тарбағатайлық азаматтар өтініш жасағаннан кейін ауылдағы іні-қарындастарымыз біздің боксшыларымызды теледидар емес, жанынан, жақын жерден көрсін, талаптансын, қанаттансын деп арнайы командамен келіп, осы жарысты ұйымдастырып отырмыз. Осы ауданнан, осы ауылдан келешекте бізден де мықты жастар шығады деп ойлаймыз. Соған тілектеспіз», дейді кешті ұйымдастыруға ұйтқы болған танымал кәсіпқой боксшы Қанат Ислам.
Осы күні қазақ күресі мен бокс бәсекелері аралығында жергілікті меценаттардың қолдауымен, «Біз біргеміз» атты қайырымдылық қорының ұйымдастыруымен ұтыс ойыны ойнатылды. Ұтысқа бағалы сыйлықтар мен автокөлік тігілді. Аталған қордың жетекшісі Жандос Оразғалиевтің айтуынша, ұтыстан түскен қаражат «Қарекет» қорына, Ақжардағы жасөспірімдер мектебінің жаттықтырушысына көмек ретінде аударылмақ.
Елік Жирен ескерткіші, 140 шақырымдық бәйге
Қазақтың тойы бәйгесіз, айтыссыз, әнсіз, күйсіз өткен бе? 16 маусым күні Ақсуатқа ағылған тойшыл қауым ат жарысы, ақындардың айтысы мен әншілердің өнерін тамашалады.
«Тұғыры биік Тарбағатай» халықаралық спорт және өнер фестивалінің бір ерекшелігі елімізде тұңғыш рет ұйымдастырылған 140 шақырымдық ат бәйгесі дер едік. Жылқы жануарының төзімділігі мен шабандоздың шыдамдылығын таразыға салған аламанға республиканың түкпір-түкпірі мен Ресейден 100-ге тарта жүйрік келіпті. Олар таң қылаң бере, сағат 4-те Толағай баурайынан (Көкпекті ауданы) жарыс жолына шығып, түс ауа Екпін ауылындағы атшабарға артынып-тартынып жеткенше осында әртүрлі қашықтықтағы ат бәйгесі қызып жатты.
Ерекше атап өтерлігі, дәл осы күні алыс-жақыннан құйрық-жалы түйіліп әкелінген қыл құйрықтылар ұзақ шақырымға бет алғанда Көкжыра ауылының кіре берісіне кезінде Тарбағатай, Ақсуат өңірінің ғана емес, облыстың абыройын асқақтатқан жүйрік Елік Жиренге ескерткіш орнатылды. Ескерткішті қойған – 1946-1968 жылдары аудандық, облыстық, республикалық ат жарыстарда бірнеше мәрте бас бәйгені еншілеген сәйгүліктің соңғы шабандозы Амангелді Нұрбековтің ұрпақтары. «Бұл ескерткішті әкеміз Амангелді Нұрбековтің өзі бастап кеткен еді. Өкінішке қарай, аяқтай алмады. Әке аманатын ұрпақтары орындап жатқан жайымыз бар. Елік Жирен туралы ел аузында аңызға бергісіз әңгіме көп. Қартайғанда Семейдегі ет комбинатына өткізгенде туған топырағына үш рет қашып келіпті деседі. Соның бірінде біздің үйімізге, әкеміздің қорасына келіпті. Есті жануар өзінің шабандозын іздеп келген ғой. Алдағы уақытта Елік Жиреннің қандай бәйгелерде топ жарғаны туралы мәліметтерді жинақтап, кітап шығармақ ниеттеміз», дейді Назым Амангелдіқызы.
Елік Жирен ескерткішінің ашылуында сөз алған Бәделхан Камалханұлы Тарбағатай төсін кезінде небір тұлпарлардың дүбірлетіп өткенін тебірене еске алып: «Елік Жирен еліне қайта оралды. Елік Жиренмен бірге қазақтың қазанаты қайта оралып жатыр. Бүгін Барқытбел баурайында 140 шақырымдық бәйге өтуде. Енді әрбір жолаушы тұлпарға бас иіп өтетін болады», деді.
Елік Жирен ескерткіші ашылғаннан кейін екпіндете Екпін ауылының бәйге алаңына асықтық. Келсек, халық ығы-жығы. У-шу. Топталған адамдар мәре жаққа өтіп кетпесін деп ұзыннан ұзақ темір қоршау қойылыпты. Құқық қорғау қызметкерлері әлгі қоршаудан БАҚ өкілдерінің өзін әрең дегенде өткізді. Содан қойшы, сағат тілі 12-ден асқанда микрофон ұстаған жүргізушілер «алдыңғы аттар Аққаланың тұсына келді» деп хабарлағанда әр жерде бытырап жүрген халық мәреге қарай лап қойды. Жұрт 140 шақырымнан бірінші болып өтетін жүйрікті тағатсыздана күтіп тұр. Елдің көңіл күйі көтеріңкі.
Құлагер, әкең тұлпар, шешең сұңқар,
Соғып ең дөненіңде-ау сегіз арқар,
– деп айқайлайды қызып алған бір ағамыз. «140 шақырым аттарға тым қиын. Обал ғой. Жануарды бұлайша қинауға бола ма?! Қайта бүгін күн салқын, аттарға қолайлы болып тұр. Әйтпесе кім біледі?!» деп жылқыға жанашырлық танытқан сөздерді де құлағымыз шалды.
Сонымен не керек, сағат тілі 12 жарымнан асып, 1-ге тақағанда мыңдаған көрерменнің құлақ тұндырған қиқуымен алғашқы ат мәрені қиып өткен. Қиып өткенде, 140 шақырымға емес, 20-30 шақырымға қосылған жүйріктердей емін-еркін шауып өткен Қызкүрең есімді бұл жүйрік Ақсуаттың аты, иесі Алмас Әмірғалиев екенін (шабандозы – көкпектілік Руслан Шайырғазин) хабарлаған жүргізушілер. Бұдан кейін арада үш-төрт минут өткенде Катонқарағайдың Пырақ атты жүйрігі (ат иесі – Қайрат Серкенов, шабандозы – Қуаныш Тұрсынханов) мәре сызығын кескен. Бұл ат биылғы сәуір айында Зайсан ауданында елімізде тұңғыш ұйымдастырылған 130 шақырымдық бәйгеде де 2-орын алған-ды. Үшінші орын да осы Катонқарағай ауданының Үлкен Нарын ауылының Ардакүрең атты (ат иесі – Құрмет Қажығалиев, шабандозы – Сергей Рыбин) сәйгүлігіне бұйырды.
8-9 сағат ат үстінде тапжылмай отыру оңай ма?! Жалпы, бұл ұлы бәйгеде ұйымдастырушылар тоғыз атқа жүлде тіккен еді, бірақ мәре сызығын толық кесіп өткен он үш ат қана екенін ескеріп, «жылқының тері» деп қалған аттардың да иесін құр қол қалдырмады.
«Киелі мекен – Ақсуат» әні дүниеге келді
Ат бәйгесінен соң Ақсуат стадионында «Туған жерге туыңды тік» атты халықаралық айтыс басталды. Айтыс басталмас бұрын меценат, осы ауданның Екпін ауылының тумасы Дулат Тастекеевтің демеушілігімен жарық көрген «Тарихқа толы Тарбағатай» кітабы (IV томы) мен 2016-2018 жылдары өткен «Туған жерге туыңды тік» атты халықаралық айтыс жинағының таныстырылымы өтті. Сонымен қатар бұл күні екі бірдей жаңа әннің тұсауы кесілді. Әуелгісі – әуенін Алтынбек Қоразбаев шығарған, сөзін Жүрсін Ерман жазған «Киелі мекен – Ақсуат» әні (орындаған – Сәулежан Тағзия), екіншісі – «Шығыс ұраны» әні (сөзі – Мерей Қартов, әні – Ербосын Қасымбеков).
Осымен төртінші мәрте өткен сөз додасына биыл Мұхтар Ниязов, Рүстем Қайыртайұлы, Жансая Мусина, Қанат Мырзахан, Сырым Әуезхан, Аспанбек Шұғатаев, Айдос Рашат (Моңғолия), Ерлан Аманқожаұлы (Қытай) сынды ақындар қатысты. Айтыс қорытындысында бас жүлде шекараның арғы бетінен келген ақын Ерлан Аманқожаұлына, 1- орын Қанат Мырзаханға, 2-орын Жансая Мусинаға, 3-орын Рүстем Қайыртайұлына бұйырды. Ал дәстүрлі Ақсуат айтысының биылғы стипендиясы Аспанбек Шұғатаевқа берілді.
Халықаралық өнер және спорт фестивалін ұйымдастырушылар алдағы уақытта шара аясы кеңейе түсетіндігін айтады. «Бұрын күрес, айтыс бөлек болатын. Биыл Бәделхан ағаның ұсынысымен бәрін бір арнаға тоғыстырып, «Тұғыры биік Тарбағатай» атты халықаралық спорт және өнер фестиваліне айналдырдық. Бастамасы жаман емес секілді. Ең бастысы, халықтың ыстық ықыласын сезініп отырмыз. Алдағы уақытта фестиваль аясын кеңейтіп, Тарбағатай, Ақжар, Ақсуат өңірі туралы ән байқауын ұйымдастырсақ деген ойымыз бар», дейді фестивальді ұйымдастырушылардың бірі, «TasGroup» компаниялар тобының басшысы Дулат Тастекеев.
Үш күнге созылған, аудан жұртшылығы мен сырттан келген қонақтарды бір серпілткен ауқымды шараға жергілікті өнерпаздардың да ерекше еңбек сіңіргенін айтпасқа болмас. «Халықаралық өнер және спорт фестиваліне Ақжар, Ақсуат өңірінің 17 ауылдық округінен 200-ден астам өнерпаз қатысты. Үржар, Зайсан, Ұлан, Күршім, Аягөз, Абай аудандары да осы мерекеге ерекше атсалысты. Үлкен шараға жерлесіміз Майра Ілиясова мен Бисара Мәкенова да арнайы келіп, әннен шашу шашты», дейді Ақсуат Мәдениет үйінің директоры Шәкен Көпшікбаева.
Барқытбел баурайын әнге, күйге бөлеген шара 16 маусымда кешкісін «МузАРТ» ансамблінің гала-концертімен түйінделді.
Шығыс Қазақстан облысы,
Тарбағатай ауданы,
Ақсуат ауылы