Қазақстан • 25 Маусым, 2019

Түркі дүниесінің түп тарихын таразылады

130 реткөрсетілді

Елордада «Ұлы дала» IV гуманитарлық ғылымдар форумы өтті. Еуропа, Азия мен Американың 20-дан аса елінен жиналған 250-ге жуық ғалымдар, мемлекет және қоғам қайраткерлері түп-тамырынан осы заманға дейінгі түркі өркениетінің тарихын талқылады.

Халықаралық жиынға Қазақстан халқы Ассамблеясы Төрағасының орын­­басары Жансейіт Түймебаев, Білім және ғылым министрі Асхат Ай­мағам­­бетов, Моңғолияның тұңғыш пре­зи­­­денті Пунсалмаа Очирбат, Әзер­­­байжан Республикасының тұң­ғыш премьер-министрі Гасан Гасанов, Қыр­ғыз Рес­публикасы Пре­зидентінің кеңес­шісі Сул­тан Раев және Қырғыз Рес­пуб­ликасы Жо­ғарғы Кеңесінің тұң­ғыш төр­ағасы Медет­кан Шеримкулов қатысты.

Форумның ашылуында сөз ал­ған Білім және ғылым министрі Асхат Ай­мағамбетов Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың құт­тықтау ха­тын оқыды. «Құрметті зия­­лы қауым, мәр­тебелі меймандар, барлығыңызды Ұлы дала» IV гу­манитарлық ғылымдар фо­румы­ның ашылуымен құттықтаймын! Еур­азия кеңістігін мыңдаған жылдар бойы мекендеген халықтардың тарихи шежіресінің куәсі, Батыс пен Шығыс өркениеттерін тоғыстыратын үндестік пен үйлесімнің бесігі – Ұлы дала кеңістігінде өркениеттің гүлі ерте бүршік жарып, заманалар бедеріне, күллі жаһанның игілігіне айналған құндылықтар толассыз жаңғырып отырған. Сондықтан бүгінгі форум­да талқыланатын тақырып­тың ауқы­мы кең, мағынасы терең, бола­шақ ұр­пақ үшін тағылымы мол болаты­нына кәміл сенемін. Елбасы Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевтың «Ұлы даланың же­ті қыры» атты бағдарламалық мақа­ла­­сында айтылған адамзаттың рухани ке­мелденуіне тың серпін бере­тін құн­ды­лықтарды зерделеуге, жа­ңа­ша па­йым­дауға бүгінгі форум зор мүм­кін­дік берері сөзсіз. Жа­һандық сын-қатер­лер мен қазіргі за­манның күрделі дерек­терін парасатпен жеңуге, кемелдікті дәріп­теуге гуманитарлық саланың қоса­тын үлесі шексіз. Халықаралық Түркі ака­демия­сының бастамасымен дәс­түрге айналған бұл форум ғылыми ин­теграцияға тың серпін береді. Ашық пікір алмасулар мен салиқалы сарап­таулар түркітану ғылымының одан әрі дамуына зор үлес қосады деп сенемін. Форум жұмысына сәттілік тілеймін», делінген Президент жол­даған құттықтау хатта.

Жиында халықаралық Түркі ака­демиясының төрағасы Дархан Қыдырәлі биылғы форум түркі өрке­ниетінің адамзат дамуына қосқан үлесі жөнінде жа­зылған Ел­басының «Ұлы даланың жеті қы­ры» атты бағдарламалық мақала­сы­нан кейін қолға алынғанын айтты. «Осыған қоса биыл ұлы ойшыл, ақын Жүсіп Баласағұнның атақты «Құтты білік» дастанының жарық көр­геніне 950 жыл толып отыр. Талас құ­рыл­тайы және Моғолстан мен Алтын Ор­даның құрылғанына 750 жыл, түркі халықтарының ұлы ақыны Насимидің 650 жылдығы, Едіге дастанына – 600 жыл. Бұл жиын Қазақстан Республикасының Президенті Қасым-Жомарт Тоқаевтың қолдауымен өтіп отыр», деді Д.Қыдырәлі.

Қырғызстан Президентінің ке­ңес­шісі Султан Раев өз кезегінде қырғыз елінің басшысы Сооронбай Жээнбековтің құттықтау хатын оқы­ды. Құттықтау хатта түркі өркениеті – адамзат тарихы­ның өркениетті бір бұтағындай кеңге жайыл­ғанын айта келе, идеялар алмасып, түркі әлеміне ортақ, өзекті тақырыптарды талқылап, күрмеуі қиын түйткілдердің түйінін тарқату жолдарын қарастыру – күн тәртібінен түспейтін мәселе екені ай­тылған. Сондай-ақ халық­аралық Түркі академиясының дәстүрлі түрде өтіп отыратын бұл форумы­ның осы істе атқаратын рөлі мен маңызы зор бо­ла­тынына сенімін білдірген.

Аталған жиын шетелдік және отандық түрколог ғалымдар арасында әлемдік түркітану ғылымының қазіргі жағдайына, жетістіктеріне, проблемалары мен даму келешегіне талдау жасап, Ұлы даланың мәде­ни құндылықтарының адамзат өрке­ниетінің дамуындағы рөлі мен ма­ңы­зын талқылауға бағытталған. Сон­дай-ақ форумда Қазақстан Ре­спуб­ли­ка­сының Тұңғыш Президенті – Елбасы Н.Ә.Назарбаевтың «Ұлы даланың жеті қыры» бағдарламалық мақаласы негі­зінде тұжырымдалған стратегиялық мақсаттар шеңберінде түркі әлемі мәдени құндылықтарының жалпыадамзаттық маңызы мен рөліне талдау жүргізіп, талқылау көзделген. Қазақтан шыққан тұңғыш антрополог, Ұлттық ғылым ака­де­миясының академигі Оразақ Смағұл фо­румның өте бір орнықты, дер кезінде өт­кізіліп жатқанын тілге тиек етті. «Өйт­кені үшінші мыңжылдықтың басында, көп ғасырлар бойы түркі әлемінде бір­лік азайып кетіп еді. Енді, міне, еге­мен­діктің арқасында түркі елдері бас қосу­да. Бұл түркі халықтарының жалпы мәдениет, өнер, ғылым мен білім тұр­ғысынан болсын, бірлігін нығайта тү­седі», дейді О.Смағұл.

Ал Әзербайжаннан ат терлетіп келген сол елдің парламент депутаты, философия ғылымдарының кан­дидаты Жабаншер Фейзиев жыл­дан-жылға форумның ғылыми бағыт­қа бет бұрып, сондай-ақ ғалымдар тарапынан түркі әлемінің тарихына деген қызығушылықтың артып келе жатқанын жеткізді. «Түркі ха­лықтарының тілі, тарихы мен дәс­түрлерін әлемге үйретудің оңай әрі тиімді жолын табу – түрік ха­лық­­тарына ортақ мәселе. Бұл фо­рум­ның маңыздылығы да осында», дейді Ж.Фейзиев. 

Айта кетейік, форумның ашылу сал­­­та­натында Пунсалмаа Очир­батқа, Гасан Гасанов­қа, Ме­дет­кан Шерим­куловқа, тарих ғылым­дарының докторы, профессор, Дүние жүзі татарлар конгресі Атқару комитетінің Этнологиялық мониторинг орталығының басшысы Дамир Исхаковқа, Оразақ Смағұлға халық­ара­лық Түркі ака­­де­мия­сының алтын медалі табыс етілді.

Шараның салтанатты ашылуынан кейін қатысушылар өздерінің қызы­ғу­шылықтары мен зерттеу жұ­мыс­тары­ның бағыттарына қарай «Түр­кі мемле­кет­тігінің қалыптасу мен даму тарихы», «Түркі әлемінің гене­зисі – Ұлы дала тарихындағы жаңа дәуір», «Түркі әлемінің әде­биеті мен фольклортануындағы өзек­ті мәселелер», «Түркі әлемінің эт­но­­мәдени ерекшеліктері», «Қазіргі түр­­кітану: жаңа көзқарастар мен тәсіл­дер» және «Еуразиядағы инте­грациялық үрдістер: кеңістік пен уа­қыт­тың көкжиектері» атты 6 тақы­рып­тық секцияға бөлінді.

Форум барысында халықаралық Түркі академиясы шығарған бірқатар кі­таптың тұсауы кесілді. Көпшілікке таныс­тырылған еңбектердің арасын­да Шараф ад-Дин Әли Йаздидің парсы тілінен қазақшаға аударылған «Зафар­нама» кітабы, Жаваншир Фей­зиевтің «Түркі әлемі» атты 5 том­дық еңбегі, Омуркул Караевтың «Чага­тайс­кий улус. Государство Хайду. Могулистан» кітабы, «Ұлық ұлыс (Алтын Орда), Шағатай, Моғолстан мемлекеті» жинағы, «Золотая Ор­да» кітабы бар. Бұл жинақтар халық­аралық Түркі академиясының 2019 жылы басып шығаруды жоспарлаған ғылыми еңбектерінің алғашқы легі.

Халықаралық басқосу әлемдік танымал мамандар арасындағы ғылыми байланыстарды нығайту, пікір алмасу, жаһандық және өңірлік деңгейдегі өзекті мәселе­лерді шешу бойынша кеңес­тер ұсынылған алаңға айналды.

Форум жұмысының қоры­тындысы бойынша:

- Қазақстан және түркі тілдес мем­лекеттердің қоғамдық санасын жаң­ғыртудың өзекті бағыттары бойынша зерттеу форматтарын нақты белгілеу;

- қазіргі түркі әлеміне қатысты жаңа зерттеулердің дамуына әсер ете­тін ағым­­дарды зерделеу, сондай-ақ түр­ко­ло­гия және әлеуметтік ғылым­дар­дың бас­қа пәндерін қамтитын объективті көз­қарастарды анықтау;

- өзара түсіністік пен конс­трук­тивті ынтымақтастықты ны­ғайтуда ғылым­ның интегра­ция­лық әлеуетін қабылдау негі­зінде тиісті қорытынды қарар қа­был­­дау сынды нақты нәтижелер кү­тілуде.

 

Мансура ХАЙДЕР,

Алигарх Ислам университетінің тарихтағы өнер факультетінің экс-деканы:

– Қазақстан – тек Орталық Азияда, түркі әлемінде емес, жаһандық саясатта да өзіндік орны бар мемлекет. Ең бастысы, Қазақстан түркілердің қазынасы мен мұрасын сақтап қалған бірегей ел. Бұл жерде, сөзсіз, Тұңғыш Президент – Елбасы Нұрсұлтан Назарбаевтың үлесі бар. Оны тек теория ретінде қалдырмай, іс жүзінде көрсете білу де маңызды. Тағы бір ескеретін жайт, қазақ халқы ешуақытта өз тарихы мен көсемдерін ұмытпаған.

Мұхаммед Хайдар Дулатидің «Тарих-и-Рашиди» сынды құнды жәдігерінің аты әлі күнге дейін сақ­таулы. Бұл – қазақ халқының тарихын дәріптейтініне дәлел. Орталық Азияның тың тарихы жазылған асыл қазына бүгінде өткенімізге көз жүгір­тіп, ертеңімізге кемел жол салатын нұс­қау.

Қазақ өркениетінің дамуы Үн­діс­тан тәжірибесімен ұқсас дей ала­мыз. Түбіміз де, дініміз де әртүрлі болғанымен, халықтың ру­ха­ни жаңғыруы кей тұста тоғы­сады. Сондықтан мен үшін қазақ хал­қы жақын. Қазақ халқын жаңа­лықтарымен құттықтаймын. Ұлы даланың өркендеуі жалғасын таба берсін дегім келеді.

 

Осмонакун ИБРАИМОВ,

Қырғызстанның мемлекет және қоғам қайраткері, профессор:

– Бәрінен бұрын Ұлы дала тұжы­рымы қазақ халқының дүниетанымын, мәдениетін көрсетеді. Александр фон Гумбольдт «Қоршаған орта, та­биғат халықтың психологиясы мен өмір салтына үлкен әсер етеді» деген болатын. Кеңестік кезеңнен кейін­гі Қазақстанның ой-мақсаты, жоспарының берік әрі мықты болуы осы Ұлы даланың әсерінен десек жаңылмаймыз. Ұлы дала қазақ музыка өнеріне де әсерін тигізбей қоймады. Сондықтан Нұрсұлтан Назарбаевтың «Ұлы даланың жеті қыры» мақаласындағы музыка та­қырыбы мені ерекше толғандырды. Өз басым қатты қуанғанда не көңілге бір қаяу түскенде қазақ әндерін тыңдаймын. «Көзімнің қарасы» – сүйікті әндерімнің бірі. Мұндай әндер – шедевр! Қазақ даласындай дарқан, кең, көңіліңді бірден тебірентіп жібереді. Қазақтар да қырғыз әнде­рін жақсы көретініне сенімдімін. Сондықтан биік арманға дарқан дала сеп болды дегенді сеніммен айта аламыз. Армандау бір басқа, оны орындау, тырысу басқа. Бұл тұрғыда Ұлы дала перзенттерінің арасында қазақ халқы көш ілгері. Сондықтан бүгінде қазақ халқының жетістігі мақтануға тұрарлық.

 

Александр ВАСИЛЬЕВ,

Ресей Ғылым академиясы Шығыстану институтының аға ғылыми қызметкері:

– Осындай халықаралық дәрежедегі айтулы шараға шақырту алғанымызға қуаныштымыз. Жиында қозғайтын тақырыбымыз ежелгі түркі жазбалары төңірегінде болмақ. Қазақстанда да латын қарпіне көшу мәселесі жолға қойылған. Сондықтан бұл өте өзекті тақырып. Мұрағат ре­во­­люциясы нәтижесінде көптеген құн­ды құжаттарға жол ашылып, біраз дерек жинадық. Руна жазуын зерт­­теу үлкен ізденісті қажет етеді. Орталық Азия мен Шығыс Еуро­пада кең қолданыс тапқан руна жазуы әлі де толық зерттелме­ген, қызық тақырып. Осындай жиындар ой толғап, жаңалық үй­реніп, тәжірибе жинауға мүмкіндік беретін таптырмас алаң. Шет­елдік әріптестеріммен пікір алмасып, байланыс орнатуға да ора­йы келіп тұр. Халықаралық Түркі академиясы мен Қазақстан Респуб­ликасына осындай қонақжайлылығы үшін алғыс айтпасақ болмас.

Халықаралық Түркі академиясы­­мен жақсы байланыстамыз. Бұған дейін бірлесіп бірнеше кітап шығар­ған болатынбыз. Ресейдің ғылыми қоғам­дастығы мен білім ордаларының қызметкерлері дайындап жатқан құн­ды еңбектер тағы бар.

 

Баннер
Соңғы жаңалықтар

Қарсыласы қарымды

Кәсіпқой бокс • Кеше

Тандыр наннан шеге шықты

Аймақтар • Кеше

«Jastar kerýeni» жолға шығады

Аймақтар • Кеше

Майдан тудырған сөз

Руханият • Кеше

Ұқсас жаңалықтар