Қазақстан • 10 Шілде, 2019

«Көлеңкелі» алтын бизнесі күшейіп барады

610 реткөрсетілді

Қазақстан ТМД елдерінің арасында минералды шикізат базасы мен зергерлік бұйымды безендіретін тастардың бай кен орындары бар аз ғана мемлекеттердің бірі. Тек Алматы облысының аумағында зергерлік бұйымдарда көп қолданылатын ақық, көкшіл тас (аметист), жылтыр тас (опал) сияқты әшекей тастар көп. Бірақ соған қарамастан, контрабандалық жолмен келіп жатқан бағалы металдардан жасалған зергерлік бұйымдардың мөлшері жыл санап артып барады.

Сарапшылардың сөзіне сенсек, қазақстандық зергерлік бұйымдардың нарығы шамамен 300 млрд теңгеге  ба­ға­ланады. Ал контрабандалық бұ­йым­­дардың үлесі нарықтың 90 пайызын құрайды. Олардың негізгі ағы­ны Түркиядан, Қытайдан, Қыр­ғыз Рес­пуб­ликасынан, Ресей Феде­ра­циясынан келеді екен. 

Түркияның Зергерлер қа­уым­­дас­ты­ғының есебінше, Қазақ­станға соңғы кез­дері бұл ел­ден жылына 11 тоннаға дейін зер­герлік бұйымдар жеткізіліп жүр. Қазір түріктің өнімі Ресей на­ры­ғын да толтыра бастады. 

– Бұл Ресей мен Қазақстанның зер­гер­лік бизнесі үшін өте қауіп­ті құбылыс. Түркиялық алтын өнім­­дерін сатушылар «көлеңкелі» әдіс­терді қолданып, кө­біне ашықтан-ашық демпингпен айна­лы­сады. Ал сапалы алтын бұ­йым­ның нақ­ты бағасы кем дегенде әр грамы­на 12-15 мың тең­ге болуы керек. Осылайша түп­теп келгенде мем­лекетке салық төлеп, жұмыс орнын ашып, жұмысшыларына жалақы төлейтін қазақстандық зергерлер Түркиямен бәсекелесе ал­майды, – дейді Қазақстан Зер­гер­лері лигасының төрағасы Қайсар Жұмағалиев.

Сынамасыз бұйымның сапасы да төмен

2016 жылы қабылданған «Бағалы ме­талдар мен асыл тастар туралы» Заң теория жүзінде нарықтағы жасанды бұ­йымдарды әшкере етуі тиіс еді. Оның 13-бабында сынамалық таңбасы жоқ зер­­герлік және басқа да бұйымдарды са­туға тікелей тыйым салу туралы жа­зыл­­­ған. Бірақ іс жүзінде қазақстандық бөл­­­шек саудамен айналысушылар аз ға­на бөлігі сырттан жеткізілетін бұйым­дар­­ы­на сы­намалық таң­ба салады, 99 па­йы­­зы әлі де өнім­дерді таңбасыз сатып келеді.

– Сынамалық таңбалары жоқ бол­ған­­дықтан, олардың сапасы да 583 сы­на­масынан әлдеқайда төмен. Тіпті бұ­йымның құ­рамында алтын болмауы да мүмкін, тек сыртына алтын жала­тылғандары көп. Бірақ грамын 8 мың теңгеге алтын сатып алатын біз­дің тұты­ну­шыларымыз оны тексеріп жат­пайды. Әйтеуір арзанға ал­ға­ны­на мәз. Ал жаңағы «алтынның» кейін бұ­зылып кететініне, аллергияны қозды­ра­тынына бас қатырып жатпайды. Сон­дық­тан осы мәселелер шешілмесе, отан­дық зер­герлік бұйымдар саласы таяу жыл­дары сала ретінде жойылып кеткелі тұр, – дейді Қайсар Жұмағалиев.

Қазақстан нарығында Ре­сей, Италия алтынының грамы кем дегенде 8 мың теңгеге ба­ғаланған. Одан төмен бағада Түр­киядан, Қырғызстаннан әкелі­нетіндері бар. Шетелден әкелі­нетін бол­ғасын тауар құнына кедендік баж салығы, табыс салығы, сату қыз­меті құны қо­сы­лып, тауар қым­баттай түседі. Сон­дықтан зер­герлік өндірісті да­мы­туға Қазақ­стан да мүдделі болуға тиіс.

– Егер бағалы әшекей бұйым­дар­ды өзіміз шығарсақ, онда олардың құны әлдеқайда тө­менірек болар еді. Біздің елде әше­кей бұйымдарды безендіретін асыл тастар мен минералды түсті тастар бағаланбайды. Шет­ел­дерде пәленше мың АҚШ долла­рына бағаланатын жақұттың, ақықтың, меруерттің, гауһардың бағасы белгіленбеген. Оны әше­кей бұ­йымдар сатушылар да мо­йындайды, – дейді Қ.Жұмағалиев.

«Алмазный НТЦ» ЖШҚ Al­ro­sa-Technology аймақтық директоры Андрей Ворошиловтың айтуынша, cоңғы жылдары әлемде зергерлік сападағы синте­ти­ка­лық алмаз өндірісінің жылдық өсімі 30 пайызға жетіпті. Осы­ған байланысты зергерлік на­рық­қа қатысушылар «арзан синте­ти­калық гауһарларды табиғи ретінде алмастыруы ықтимал» деп дабыл қаға бастады. Талдаушылардың мәліметтері бойынша, 2035 жыл­ға қарай зергерлік сападағы син­те­тикалық алмаз өндірісінің көлемі өндірілетін табиғи алмаз көлеміне сай келетін болады. Табиғи гауһар нарығын қорғау жөніндегі шұғыл шаралар қажет, оның ішінде са­лаға қатысушыларды тастың шы­найы­лығын айқындайтын аспаптар­мен техникалық жарақтан­ды­ру қа­жеттілігі туындап отыр, – деп сөзін түйіндеді Андрей Вороши­лов.

Сөрелерде сапасыз бұйым толып тұр

Ішкі нарықтың сөресі сына­масына сәйкес келмейтін «жал­ған ресейлік» зергерлік алтын бұйым­дарының көптігінен белі қайыса бастады. Қайсар Жұ­ма­ғалиев Қа­зақ­станның қара ба­зарлары ғана емес, қымбат дүкен­дердің сөре­лері бұрынғы Кеңес Одағының ке­ден­дік ресімдеу бекеттерінен өт­пей қалған ал­тынға ұқсас бұйым­дар немесе гауһарға ұқсас жасан­ды тастарға толып кеткенін айтты. Бұған алтын бұйымдар мен асыл тастарды заңсыз тасымал­да­ған­дарды жазалайтын заңдары­мыз­дың кез келген жағдайға икем­ділігі себеп болып отыр екен.

Мәселен, ЕАЭО көлемінде заңсыз алтын тасымалдағандарды мүлкін кәмпескелемей, тек әкім­шілік жаза қолданып қоя бере­тін тек біздің ел ғана екен. Салыс­тырмалы түрде айтсақ, Ресей, Беларусь, Армения мен Қырғыз­станда әкімшілік жаза ғана емес, қылмыстық іс те қозғалады.

Қайсар Жұмағалиев бізбен әңгімесінде қара базарларда сатылып жатқан алтыннан жасалған әшекей бұйымдардың 90 пайызы елге контрабандалық жолмен әкелген түрік алтыны екенін айтты.

– Ең алдымен олардың сапасы талапқа сай емес. 585 сынама белгісі тұрғанымен, шындығында 300-діктің деңгейіндегі металл. Тіпті кейбірінің алтын екеніне күмәнім бар. Сатушылар тиісті салықты төлемейді. Бар болғаны сауда орнын жалдағаны үшін ғана ақша шығарады, – дейді ол.

«Ұлттық са­раптау және сер­ти­фи­каттау ор­талығы» АҚ Сы­нама пала­тасы филиалы сы­нақ зерт­ха­насының бастығы Ната­лья Кузь­минаның пайымдауынша, Бір­тұтас сынама палатасы Қа­зақ­станнан басқа посткеңестік ел­дердің бәрінде бар.

– Тиісті білімі мен тәжірибесі жоқ ұйым­дардың пайда болуы нә­ти­же­сінде сы­на­ма­ның шын­дық­қа сәйкес кел­мей­­тін­дігіне бай­ланыс­ты тәуекелдіктер орын алуда. Қазақстанға сынама палатасы мен сынама қызметтерін көр­сететін барлық компанияларға қа­тыс­ты бірыңғай талаптар мен ере­желерді қамтитын мемлекеттік қада­ғалау қажет. Бірыңғай сынамалы қадағалау бол­мағандықтан, алтын бұйым­дардың, асыл тас­тар­дың сапасына елеулі түрде залал келтіріліп отыр, – дейді Наталья Кузьмина.

Қазақстандық зергерлік на­рық­­тың көлемін бағалау үшін келесі мысалды келтіруге болады. 2017 жылы 105 396 неке тіркелді, яғни 210 792 неке сақина сатып алынды. Ең арзан бағасы 9 мың теңге. Нә­ти­жесінде біз 2 млрд теңгеге жуық соманы аламыз. Бұл тек некелік сақиналар. Қа­за­қ­стан зергерлері лигасының мәліметтері бойынша, шамамен 90%-ын зергерлік бұйымдардың көлеңкелі нарығы құрайды. Бұл жағдай жылдан-жыл­ға өзгермей отыр. Қазақстан Зергерлер лига­сының төрағасы Қай­сар Жұма­ғалиев бұл салада ашық бизнес құрғаннан гөрі, көлең­келі жүйе­мен жұмыс істе­ген әл­деқай­да тиімді екеніне бірне­ше дәлел келтірді. Соңғы ауыр соқ­қының бірі – зергерлерді мемле­кеттен алтын сатып алу мүм­кіндігінен айырған Салық ко­дексіне өткен жылы енгізілген өзге­рістер. «Отандық асыл тас-ме­тал­дар саудасы саласында «көлең­келі» бизнестің кең етек жайғаны бұрыннан белгілі еді.

Зергерлер лигасы бәсекеден қашпайды – нарықтың заңды өкіл­дері бұрын Түркия, Үн­діс­тан және өзге де елдерден кон­трабандалық жол­мен зергерлік бұйымдар тасы­ған зергерлерге рақымшылық жасауды (амнис­тия) ұсынады.

«Алтын өнімдерін контра­бан­далық жолмен әкеліп, оны сатып келген зергерлерге рақымшылық жасауды сұрап, өткенде ғана Пре­зи­дент Әкімшілігіне ұсыныс жол­дадық. Бізге олардың өз бұ­йым­да­рын көрсетіп, сынама жасап, мем­лекеттен тығылмай, са­лық тө­леуші ретінде есепке тұр­ғаны ке­рек. Біз көлеңкелі нарық көле­мін 20-30 пайызға болса да азайт­қы­­­мыз келеді», дейді Қ.Жұ­ма­ғалиев.

Оның есебінше, қазір елімізде шамамен 10 мыңдай жеке және заңды тұлға зергерлік бұйымдар сатумен айналысады. Олардың бәрі «Қылмыстық жолмен алын­ған табыстарды заңдастыру мен заң­сыз кірістердің ізін жасыру туралы» заңға сәйкес Қаржы ми­нис­трлігінің Қаржылық мониторинг комитетінің арнайы есебінде тұруы тиіс. Ал іс жүзінде ол тізімде небәрі 300-ден сәл асатын компания мен жеке тұлға есепте тұр – заңды жұмыс істейтіндері солар ғана. Қалғандары заңның бұл талабын орындамайды, ол үшін ешқандай жазаға да тартылмайды. Олар тіпті бағасы қымбат жеке тапсырыстар үшін күресте де басымдыққа ие болып отыр.

«Біздегі заң бойынша, ба­ғасы 10 млн теңгеден бастала­тын қым­бат бұйым сатып алғы­сы келетін адамды мен тексеруім керек: жеке куәлігінің көшір­месін алып, сауда-саттық дерегі ту­ралы қаржылық мониторинг комитетіне хабарлауға тиіс­пін. Күдік туғызса, ондай сатып алушыға бұйым сатудан бас тартуға міндеттімін – сатып алу­шыға мұның бәрі керек пе? Ол базарға барады: заңды орында­майтын, арнайы есепте тұрмай­тын сол жердегі сатушылардан ала салады. Қаржылық мони­то­ринг комитетіне осы мәсе­лені айтып талай хат жаздық, бәрін есепке қойып, бір өрке­ниетті нарық болсын дедік, бірақ комитеттегілер бізде бақы­лау­шылық функция жоқ, бұл мәсе­­лені шеше алмаймыз деп ша­расыздық танытуда», дейді Қай­сар Жұмағалиев.

2018 жылдың басынан бері мемлекет өз қолымен бұларды да «көлеңкеге» кетуге мәжбүрлеп тастады.

 Салық кодексіне енгізілген жаңа өзгеріс тазартылған ал­тын­ның 300 килограмына берілетін квотаны жойды: бұрын «Тау-Кен Алтын» компаниясы 300 кило алтынды заңды жұмыс іс­тей­тін зергерлерге қосымша құн салығынсыз (ҚҚС) сатып келген болатын.

«Неге біз өз жерімізде өзге өндірушілермен бәсекелесе ал­май­мыз? Өйткені біз үшін ши­кі­зат, жаңағы тазартылған алтын қолже­тімсіз болып қалды. Ұлт­тық банк жергілікті зергер­лер­дің та­зартылған алтынды биржа баға­сымен қосымша құн салы­ғынсыз сатып алуына квота бөлген, сол бізге тиімді еді. «Тау-Кен Алтын» квотаны бізге қуана беретін, бірақ 2018 жылы Салық кодексіне енген өзгертулерге сай, енді тазартылған шикізат – алтынға ҚҚС қосылды. Қазір зергерлер «Тау-Кен Алтыннан» бір грамм алтын да алмайтын болды. Олар бұйым жасайтын алтынды ломбардтан алуға көшті. Заңды жұмыс істейтіндер шикізатты сондай-ақ биржалық бағадан 1-2 пайызға дейінгі төмен бағамен сататын «қара саудагерлерден» де ала алады. Зергерлер үшін бұл да жаман емес, тек елдегі на­рық­тың бәрінде көлеңкелі сектормен күресуді ту етіп отырған мемлекет бұған қалай қарайды?», дейді Қ.Жұмағалиев.

Сонымен қатар сарапшылар айтқандай, «Тау-Кен Алтынның» зергерлермен арадағы жұмыс тәртібі бұрынғы қалпына келті­ріл­месе, бұл компанияның өз бо­лашағы да бұлыңғыр болмақ. Өйткені енді іс жүзінде оның алтынын биржадан басқа ешкім де алмайды. Алтын нарығының қазақстандық «ойыншылары» енді бұл мәселені үкіметтік дең­гейде көтереміз деген үмітпен Қа­зақ­стан Үкіметіне ашық хат жолдады.

Ал әзірге... мемлекет зергер­лерді «көлеңкеге» өзі итеріп отыр ма деген екіұдай ой қалыптасып отыр.

 

АЛМАТЫ

 

Соңғы жаңалықтар

Абай дүкені – Бельгияда

Руханият • Кеше

Ең қысқа әңгіме. Риза Исаева

Ең қысқа әңгіме • Кеше

Ең қысқа әңгіме. Дәурен Дариябек

Ең қысқа әңгіме • Кеше

Ең қысқа әңгіме. Назерке Саниязова

Ең қысқа әңгіме • Кеше

Ең қысқа әңгіме. Ақылбек Шаяхмет

Ең қысқа әңгіме • Кеше

Ең қысқа әңгіме. Еркеғали Бейсенов

Ең қысқа әңгіме • Кеше

Ең қысқа әңгіме. Көгедай Шәмерхан

Ең қысқа әңгіме • Кеше

Ең қысқа әңгіме. Жасұлан Серік

Ең қысқа әңгіме • Кеше

Ең қысқа әңгіме. Ақжол Қалшабек

Ең қысқа әңгіме • Кеше

Ең қысқа әңгіме. Нұрбек Нұржанұлы

Ең қысқа әңгіме • Кеше

Күлкі керуені № 7

Руханият • Кеше

Жақсы дәстүр жалғасады

Руханият • Кеше

Игілікті еңбек иесі

Қоғам • Кеше

Кедергісіз келешек

Қоғам • Кеше

Ұқсас жаңалықтар