![Мұнай тасымалдаудағы маңызды технология](/media/2019/08/08/023144540900.jpg)
Қасиеті жағынан тез жабысатындығымен ерекшеленетін отандық мұнайды тасымалдау инновациялық шешімдерді қажет етеді. Осы маңызды мәселе бойынша Қ.Сәтбаев университеті мен «ҚазТрансОйл» АҚ ғалымдары талай жыл бойы еңбектеніп, бірқатар зерттеулер жүргізген болатын.
Мұнай тасымалы кезінде энергияның жоғалуы ең алдымен мұнай құбырына және пештерге байланысты. Осы екі аралықтан оңтайлы жүйені басқару тетігі табылса, тиімділікті 20 пайызға арттыруға болады. Оның пайдасы қаржылық тұрғыда миллиардтармен өлшенеді. Сондай-ақ мұнайды магистральды құбырлармен айдауды онлайн режімде бақылап оңтайландырып отыратын және мониторинг жасауға мүмкіндік беретін цифрлы технология дайындап шығару да бұл жобаның басты басымдықтарының бірі. Жобаның негізгі инвесторы – Қазақстандағы өңделетін мұнайдың 42 пайыз үлесі тиесілі «ҚазТрансОйл» компаниясы.
Жоба авторларының бірі Ұзақ Жапбасбаев бізбен әңгімесінде: «Ғалымдар тарапынан «Қандай ғылыми жаңалықтар бар?» деген сұрақ жиі қойылады. Бұл жұмыста ғылыми теория да бар, математикалық дәлдік те бар. Оның бәрі шынайы жағдайларға лайықталып есептелген. Тіпті теңдеулердің жүздеген өлшемдері да алдын ала есептеліп, салмақтың сақталу заңдылықтары да ескерілген. Мысалы, Түркістан облысындағы құбыр жолының Жұмағалиев – Шолаққорған арасындағы мұнай тасымалы кезінде көмірсутегінің тұтқырлығы көбейіп, Ньютон заңына бағынбайтын жағдайға көшеді. Бұл құбылыс ғалымдарға белгілі болғанымен, оның қалай өтетіні беймәлім еді. Соны біз алдын ала есептеп, шығынның мөлшерін анықтауға тырыстық», дейді.
Ұ.Жапбасбаевтың пайымдауынша, бұл жаңалық – Қазақстанның ноу-хауы. Осыған дейін «ҚазТрансОйл» компаниясы Ресей зауыттарында қолданып келген бағдарламаларды пайдаланып келді. Бірақ жұмыс барысында сәйкессіздіктер байқалып, компания ол бағдарламадан бас тартқан.
«Қазір қазақстандық компаниялардың біразы біз дайындаған бағдарламаға көшуге дайын отыр», дейді ғалым.
Зерттеушілер тез қататын және тез жабысатын мұнай мен мұнай қоспаларын тасымалдау үдерісінің тамаша математикалық модельдерін «ыстық» қотару және химиялық реагенттерді қолдану әдістері арқылы ойлап тауып, сорғы агрегаттары мен жылу пештерінде энергия үнемдеуді оңтайландырудың жалпы критерийлерін қалыптастырды. Сондай-ақ мұнай қотару барысында экономикалық тиімділікті арттыру мен оған кететін энергия шығындарын азайту жөніндегі шешімдердің интеллектуалды алгоритмдік кешендерін ойлап тапты.
Қазір кен орындарында жеңіл мұнай өндіру қоры күрт азайып бара жатқанын атап өткен жөн, ал ауыр және жабысқақ мұнай қорының көлемі дүние жүзі бойынша қарқындап өсіп келеді. Сондықтан да қазақстандық ғалымдардың бұл тамаша жетістіктері елімізде ғана емес, шетелдерде де өзекті мәселелердің шешіміне айналып отыр.
«SmartTran» бағдарламасы онлайн режімде ақпараттарды жылдам өңдеп, мұнай тасымалын басқарып, реттеп және бақылап отыра алады. Сонымен бірге бағдарлама сорғы агрегаттары мен жылу пештерінің және басқа да құрылғылардың тиімділігін арттыра алады», дейді Ұ.Жапбасбаев.
Батыс Қазақстанның құрамында парафин көп, тұтқырлығы жоғары мұнайын тасымалдаудың сенімді әдісі – шикізатты ыстық күйінде тасымалдау, әлі күнге дейін солай. Тез қататын мұнай пештерде қыздырылады және пештердің тиімді жұмыс жасау шарттары қолданылатын энергияның мөлшерімен анықталады. Ал мұнайды ыстық күйінде құбыр арқылы айдау сорғы агрегаттарының жұмысына байланысты.
Осы жұмыстың авторлары жасаған SmartTran бағдарламалық жасақтамасы мұнай және мұнай қоспаларын тасымалдауды оңтайлы басқару жүйесінің және энергияны үнемдеу мәселесінің шешімін, депрессорлық қоспаны қолдану арқылы тез қататын мұнайды тасымалдауда энергия үнемдеу сорғы агрегаттарының оңтайлы режімін анықтады. Қыздыру пештерінің үнемді жұмыс істеуі үшін мұнай құбырының гидравликалық және жылулық көрсеткіштеріне байланысты мұнай қоспасын ыстық күйінде айдаудың оңтайлы температурасы да зерттеу барысында белгілі болыпты. Сондай-ақ жанармай мен электр энергиясы тарифтерінің айырмашылығын ескере отырып, мұнай қоспаларын тасымал-даудың технологиялық режімдерінің экономикалық тиімділігі де зерттеу барысында белгілі болған.
«Бірегей бағдарламаны біздің ғалымдар ойлап тапты. Осы арқылы мұнай қоспаларын айдау кезінде электр қуатын үнемдеу, модельдеу және оңтайландыру жұмыстарын жүзеге асыра аламыз. Қазір кен орындарында жеңіл мұнай өндіру қорларының күрт азайып бара жатқанын атап өткен жөн, ал ауыр және жабысқақ мұнай қорларының көлемі дүние жүзі бойынша қарқынды өсіп келеді. Сондықтан қазақстандық ғалымдардың бұл тамаша жетістігі елімізде ғана емес, шетелдерде де өзекті мәселелердің шешіміне айналып отыр», дейді жоба авторлары.
Мұнай-газ саласында қол жеткізген жаңа технологияға орай аталған ғылыми жұмыс 2019 жылы Қазақстан Республикасының ғылым мен техника саласы бойынша әл-Фараби атындағы Мемлекеттік сыйлығына ұсыну жөніндегі таңдаудың екінші кезеңіне өтті.
АЛМАТЫ