Руханият • 17 Қыркүйек, 2019

Қазақтың алтын қазынасы

57 реткөрсетілді

Ұлтымыздың шынайы тарихын жазу үшін үлкен теориялық-методологиялық дайын­дық­пен қатар, бай тарихи деректер қоры болуы шарт. Алайда тарихи деректерге, құжат­тарға қол жеткізу үлкен мәселе екендігі белгі­лі. Біздің Отан тарихына, әсіресе ерте және ортағасырлық тарихымызға қатысты көп­те­ген деректер шетел мұрағаттары мен кітап қорларында сақтаулы. Қазіргі күні Елбасының «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» және «Ұлы даланың жеті қыры» бағдарламалық мақа­лалары аясында ұлттық тарихымызды, мәде­ниетімізді түгендеуге, оның көкжиегін кеңей­туге рухани болмысымызды бүтіндеуге бағыт­талған іргелі шаралар атқарылып жатыр. Мысалы, Қазақ елінің ортағасырлық тари­хы бойынша көп жазба деректер қытай, парсы, араб, шағатай тілдерінде жазылған. Бұл қолжазбалар негізінен Мысыр, Үндістан, Иран, Тәжікстан, Армения, Өзбекстан, Қы­тай, Ресей елдерінде сақталған.

Далалық ауызша тарихнама, жазба мұ­ралары ғасырлар бойы халықтың арма­нын, үміті мен сенімін келер ұрпа­ққа мирас етіп, бабалар тарихын кейінгілерге жеткізген. Талай-талай талау мен тонаудан, таптап-тақыр­лау­дан тылсым бір ғажайыппен амал қалған, сөйтіп осы дәуірге жеткен орасан мол жазба дүниеміз бар. Бұлар туған халқымыздың қайсарлығы мен өміршеңдігінің сырын ұқтырар сиқыр­лы кілтпен барабар.

Тарихи жазбаларда таптырмайтын құнды деректер мол. Олар тек Қазақ елі тура­лы ғана емес, бағзы замандардағы, сон­дай-ақ осы дәуірдегі барлық ха­лықтар мен ел-жұрттар тарихы, мә­де­ниеті жайлы сыр шертеді. Мұның мә­нісі айқын да. Өйткені сан ықылым жұрттардың өмір жолы мен тағдыры Ұлы даладағы қазақ деген ха­лықпен тоғысып-тоқайласқан ғой. Жатжұрт­тық басқыншылар біз­дің жазба дүние­ле­ріміздің оша­ғына қан­шама рет шабуыл
жаса­ған, қан­шама қолжазба қойма­сын қиратқан, қаншама балды бармақ көшір­мешілерді, жазбагерлерді қы­рып жіберген десеңізші, бірақ біз­дің дана халқымыз өз өмірін құрбан ете отырып парсы, араб, шағатай ті­лін­дегі жазбаларды аман сақтап қал­­­ды. Сан ғасырлар сапырылысын­да бұл асыл мұралар қолдан-қолға өтіп жат жұрттардың мұражай-му­зей­лерінен, кітапханаларынан орын алды, қазір бұл қазыналар сол елдің байлығына байлық қосуда. Өкініштісі сол, қазақ халқының ежелгі жазба мұра­­ларының асыл нұсқа­ла­ры бүгінгі таңда өз қолымызда жоққа тән, олар шалғайдағы бөтен елдің мұра­ғат­­та­рын­да сақтаулы.

«Қолда барда алтынның қадірі жоқ», кезінде өз үйімізде, өз төрімізде көз­­дің қарашығындай сақтауға тиіс асыл дүниелеріміз шетелдерге тау асып, мұхит кешіп, қалай жеткені қазір бізге беймәлім. Ең бастысы, «Мы­­нау бір дүниелер қазақ атты ха­лық­­­қа тән екен, бізге мұның қажеті қанша?» деп көшеге лақтырып тас­тамай, ата-бабасынан қалған ең қым­бат мүлкіндей сақтап қалған жұрт­тарға алғыстан басқа айтарымыз жоқ. Мәселе, орта ғасырдың ең құн­ды мұралары – «Оғызнама» (XII – XV ғ.ғ.) дастаны Парижде, Хорез­мидің «Махаббатнама» (XV ғ.) дас­таны – Лондонда, «Әл китаб ал геомини» Каирде тұр. Бұл тізімді одан әрі жалғастыра беруге бо­лады. Мәскеудің өзінде 3 мың­нан аса, Санкт-Петербургте 2 мыңнан аса, Татарстанда 2 мыңнан аса, Башқұртстанда 1 мыңнан аса, Ашха­бадта 2 мыңға жуық сан алуан, сан мыңдаған қазақ тарихына тиесілі кітаптар мен қолжазбалар бар екен. Қазақтардың атамекені болған Астра­хан, Сарытау, Омбы, Орынбор қала­ларындағы архив, кітапхана қор­­ларында қолжазбалардың көп­ті­гі соншалық, оларға арнайы архео­графиялық іздеу-сұрыптау жұмыс­та­рын жүргізген жөн. «Мәдени мұра» бағдар­ламасы аясында көптеген құн­ды мұра­ларымыз елге жеткізілгені белгілі. Біздің пікір­ім­ізше, елге әке­лінген дүние­ден, әке­лін­беген қазы­на­мыз орасан мол.

Қазақ халқының ауызша тарихнамасы мен шежірешілдігі мәселесі тәуелсіздік алғалы бері үнемі көтеріліп келеді. Қазақстандық ғалымдар өз зерт­теулерінде Шығыстың жазба ескерткіш­терінің үзінділерін мей­лін­ше көбірек пайдаланып, оларды ғылыми айналымға енгізе отырып, деректану ғылымының қалыптасуына барынша үлес қосулары тиіс. Шығыс жазбаларын дұрыс бағаламасақ, қазақ, түркі халқы тарихының түбіне терең .үңіле алмаймыз. Егер оларды дұрыс оқи білсек сан алуан түркі халықтарын қалыптастырған мың, жүз, қырық, нүкіс, қият, барлас т.б. рулардың тегін саралай түсеміз. Оларды анықтай түссек қазақ деген халықтың Ұлы дала­дағы оз орнын айқындай аламыз. Түркі қағанаты мен Қазақ ордасының тари­хи тұлғалары Қыбырай, Аспарух, Қапал, Кетбұға, Нағанай, Ақназар хан, Тәуекел хан, Есім хан т.б. сандаған арыс­тарымызды танып білеміз.

Санкт-Петербургтегі Эрмитаждан не болмаса Мәскеудегі Шығыс халық­тары мәдениетінің музейінен, Арме­ния­дағы Матенадаран қолжазбалар қорынан қазақ тарихына қатысты ға­жайып жәдігер, мұраларымызды кез­дес­­тіруге болады. Түркиядағы музей­дің бірінде Үлкен орда руының бірі Сір­гелілерге қатысты құнды мұра сақ­тал­ған екен. Ал бұларды «Рухани жаңғыру» бағ­дарламасы аясында елге қайтару мәсе­лесін де жолға қойғанымыз жөн.

Ал біздің еліміздің, ұлтымыздың тарихына, мәдениетіне қатысты орасан мол қазынаны кезінде Түркістан өлкесінің астанасы болған Ташкент шаһарындағы мұрағаттар мен кітап­ха­налардан, музейлерден, архив қор­ла­рынан табуға болады. Мұнда түркі халықтарына ортақ сан мыңдаған қол­жазбалар қорында қаншама асыл мұраларымыз бар. Басқаларын айт­па­ғанда Түркістан генерал-губернаторы А.П.Кауфманның тікелей басшылығымен дайындалған 594-томнан тұратын «Туркестанский сборник» пен «Туркестанский Альбом»-ға (10-том) тағзым етіп, риза болмасқа шараңыз жоқ. Біз 1999 жылы алғаш рет осы еңбектердің біршамасын қарап шы­ғуға қол жеткіздік. Сол жылы Өзбек­станның орталық мұрағатында зерттеу жұмыстарын жүргізу барысында адам қолы тимеген араб, парсы, шағатай тілдерінде жазылған том-том еңбектердің шаң басып, іздеу­­ші­сін күтіп жатқанына куә бол­дық. Қаншама дүниелер құпия деген белгі салынып құлыптаулы жатыр. Өзбекстан Республикасының Пре­зи­дент архивінде Алаш арыстарына қатысты қаншама мұралардың жатқанынан бейхабармыз. Түркістан қай­раткерлері Тұрар Рысқұлов, Сұл­тан­бек Қожанов, Мұхаметжан Ты­ныш­баев, Санжар Аспандияров сынды дара тұлғалардың шынайы өмірі­не қатысты құжаттардың сонда құпия сақталып, қолға жетпей келе жатқанын аңдауға болады. Бүгінде оларға қол жеткізу мұң боп тұр. Осы­нау асыл мұраны толықтай зерделеуге нарықты заманның жүгін арқалаған қазіргі дәуір ғалымдары да бара бер­мей­ді.

Әбу Райхан Бируни атындағы Ғылымдар академиясының қолжаз­ба­лар қорында сан мыңдаған жауһар сақтаулы. Қолжазбалардың дені араб, парсы, шағатай тілдерінде. Әсі­ресе ортағасырлық шығыстың жазба деректері мен шығармалары сон­ша­лық­ты мол.

Қазақ хандығы дәуірінен мәлімет беретін мынадай жазба ескерткіштер қолжаз­балар қорын толықтырып отыр:

  1. Абдаллах Балхи, «Зубдад ал-асар» («Жылнама қаймақтары»);
  2. Молла Шәді, «Фатх-наме» («Жеңіс туралы кітап»);
  3. Масуд беи Усман Кухистани, «Тарих-и Абул-хайр-хани» ;
  4. «Тауарих-и гузидаий Нусрат - наме» (авторы белгісіз);
  5. Камал ад-дин Бинай, «Шайбани наме»;
  6. Зайн ад-Дин Васифи, «Бадам ал-вакай»;
  7. Хафиз Таныш Бухари, «Абдулланама»;
  8. Мухаммед Юсуф ал-Мунши, «Тарихи Мухимхани»;
  9. Абдурахман Тали, «Тарих-и Абулфайзхана»;
  10. Махмуд Хаким Яйфони, «Тарих - и Солотин Фаргана».

Бұл шығармаларда түркі, оның ішінде қазақ халқының тарихы, этнографиясы, географиясы, рулары мен тарихи тұлғаларына байланыс­ты сан алуан біз білетін, білмейтін құнды мәліметтер жеткілікті. Бүгінгі күнге дейін оларды орыс, шетелдік ғалымдардың аудармалары арқылы ғана үзіп-жұлып пайдаланып келеміз. Неге тікелей, толық қазақ тіліне аударуды қолға алмаймыз?

Сөз жоқ, тонауға түскен төл мұра­ла­рымыздың белгілеріне қарағанда белгісіздері әлдеқайда көп екеніне күмән болмаса керек. Басқасы басқа, Мәс­кеу мен Санкт-Петербургтен кетіп, Қазақ елі мен Орталық Азияда архео­логиялық қазба жұмыстарын жүргізген А.Н.Бернштам, С.П.Толстов сияқты археолог ғалымдар тап­қан қыр­уар олжаның бір бөлігінің Қазақстанға бұйырмағанына не айтуға болады.

Ал бірінші Петр заманынан бе­рі қ­арай қазақ даласындағы бағ­зы қор­ған­дардың, оданы берідегі бейіт-қорымдардың қаншалықты бас­сыз­дықпен және қандай мөлшерде тоналғанын Эрмитажда, Мәскеу, Омбы музейлерінде сықап тұрған алтын қазы­наларға қарап-ақ мөл­шер­леуге болады. Бір ғана мысал 1871 жылы Түркістан генерал-губернаторлығының шеші­мі­мен патша офицері, шығыстанушы А.А.Кун Петербургке он бес жәшік археологиялық құнды заттарды аттан­дыр­ған. Тағы бір дәйек, Кенесары ханның мылтығы Омбы музейінде сақтаулы. Мұндай жәдігерлер тізе берсек толып жатыр. Оларды қайтару үшін Үкімет тарапынан жанашырлық, белсенді іс-қимыл керек.

Түр­кістан өлкесін зерттеген пат­шалық Ресейдің саясатын жү­зе­ге асырушы В.А.Каллауар, А.П.Доб­ро­мыслов, Н.Маллицкий, В.Налив­кин, Н.Веселовский, П.Г.Галузо, А.Гейнс, Н.Ханыков, М.П. Хорош­кин, А.Кастанье т.б. қазақ, өзбек, қырғыз, түрікмен, тәжік ха­лық­тарына қатысты көптеген бағалы материалдар қалдырумен қатар, асыл қазынамыз – қолжазбалар мен ескі кітаптарды, көне этнографиялық, архе­ологиялық мұраларды өз елде­рі­не үздіксіз жөнелтіп отырған. Қан­ша­ма қазына шетел асты. Егер әрісі Орталық Азия өркениетінің, бергісі қазақ халқының тонауға түскен тарихи-мәдени мұра­ла­рын жоқтар болсақ, мұның өзі уақыт аясында мыңдаған жылды қам­ти­тын, жұмыр жерді шарпитын ұлы жоқтауға ұласар еді. Бұл ретте төл топырағымызда дүниеге кел­ген тарих және мәдениет ескерткіш­терін, соның ішінде жазба мәдениетімізге қатысты мұраларды алдымен анықтаудың, сонан соң мүмкіндігінше түпнұсқасын немесе көшірме үлгісін қайтарудың мәні айрықша. Әсіресе Түркістан өлкесінің тарихына байланысты мұра­лар ұшан-теңіз. Бұл толыққанды зерт­теу­ді қажет етеді. Ал оларды тауып, зерделеп, айналымға енгізу бүгінгі зия­лылар мойнына артылар жүк.

Елбасы Нұрсұлтан Назарбаевтың «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» және «Ұлы даланың жеті қыры» бағ­дарламалық мақалалары ұлт құн­ды­лық­та­рын әйгілеуді, зерттеуді дер кезінде көтеріп отыр.

Бұл ұлы Отанымыздың мерей-мәрте­бесін көтеру жолында бүгін­гі­лер­дің ғана емес, болашақ ұрпақтың да киелі міндеттерінің бірі. Мұның бәрі елдің мәдени мәртебесін көте­ре­тін ұмтылыс қана емес, ең бас­тысы халқымыздың елдік мұратын қалыптастыратын, рухани тек-тамы­рымыз бен өремізді бүтін­дейтін туымыз деп санасақ қате­лес­пейміз.

 

Мұхитхан МИРАЗОВ,

«Қазақтану» ғылыми-зерттеу орталығының директоры,

Сәдібек ТӨЛТЕБАЕВ,

педагогика-психология ғылымдарының кандидаты

 

Шымкент

 

Баннер
Соңғы жаңалықтар

Ұлылар үндескен күн

Аймақтар • 18 Қазан, 2019

Футзал: Бүгін жеребе тартылады

Футбол • 18 Қазан, 2019

Күлкі керуені №4

Руханият • 18 Қазан, 2019

Қазақстанда 200 теңгелік тиын шығады

Қазақстан • 18 Қазан, 2019

Ең қысқа әңгіме. Ерғали Бақаш

Ең қысқа әңгіме • 18 Қазан, 2019

Ең қысқа әңгіме. Мақсат Мәлік

Ең қысқа әңгіме • 18 Қазан, 2019

Ең қысқа әңгіме. Есболат Айдабосын

Ең қысқа әңгіме • 18 Қазан, 2019

Ең қысқа әңгіме. Нәзира Жәрімбет

Ең қысқа әңгіме • 18 Қазан, 2019

Ең қысқа әңгіме. Алмаз Мырзахмет

Ең қысқа әңгіме • 18 Қазан, 2019

Ұқсас жаңалықтар