Қоғам • 09 Қазан, 2019

Жастарды әлеуметтендіру және азаматтық бірегейлік мектебі

31 реткөрсетілді

Қазақстан тұрғындарының едәуір бөлігі жастар. 4 миллионнан астам жас азаматымыз тәуелсіздік жылдарында өсіп-жетілді. Олар халықтың шамамен 20 пайыздан астамын құрайды.

Бүкіл бір жылды жас­тарға арнайы арнап отырғанда, бос сөзге жол беріп, жас буын аза­мат­т­арымыздың болашағына қия­нат жасаудың ешбір реті жоқ. Сондықтан да Қазақстан Пре­зиденті Қ.Тоқаев жастар сая­сатын ілгерілетуде, жас­тар­ды тәрбиелеу жұмысында науқан­шыл­дыққа және тиімділігі төмен іс-шараларды ұйымдастыруға жол бермеу керектігін қатаң ес­керт­ті.

Алдымен жастардың қажет­ті­лік­терін, мақсат-мүд­де­ле­рін жан-жақты және кешенді түрде зерттеу арқылы анықтап алып, сол қажет­тіліктерге және деңгейге сай келетін жастар саясатын жүр­гізудің маңыздылығына үлкен мән берілді. Мемлекет бас­шысы жастардың өзін-өзі жақ­сы танытуына жағдай жасау және олардың оң бастамала­ры­на қолдау көрсету барлық мем­ле­кеттік органдардың міндеті екен­дігін дұрыс түсініп, қатаң ұста­на­тын­дығын да атап өткен абзал.

Қазіргі кездегі посткеңестік кеңіс­тіктегі еріктілер қозға­лы­­сына тән ортақ мәселелер қа­та­­рына азаматтардың сенім­сіз­дігі, еріктілерге қатыс­ты заң­намалық негіздің жеткі­лік­сіз­дігі, экономикалық, әкім­ші­­лік және технологиялық ке­дер­­гілер мен келеңсіздіктер, аза­мат­­тық қоғамның даму дең­гейінің төмен­­дігі, түрлі әлеу­мет­тік таптау­рын­дар жатады. Бұл бойкүйездік, Кеңес дәуі­рі­нен азаматтардың санасына сіңіп қалған ерікті-мәжбүрлік сипа­­тын­дағы қоғамдық жұмыстардың практ­икалық салдарлары аза­мат­тық бас­та­ма­лар­дың тамырына балта шапты. Билік орган­дарының еріктілерге қатысты бағ­дарламаларға қатысуға ынтасы бол­мады, оны көрген жеке азаматтар да ерік­тілерге қол ұштарын беруге асықпады. Сол сияқты еріктілердің жолында кездесетін кедергілердің қата­рына бұл саладағы өзіндік мектеп пен тәжірибенің, қалыптасқан волон­терлік дәстүрдің және оларды қол­дау­ға бағытталған бағдарламалардың жоқ­ты­ғын жатқызуға болады.

Мәселенің халықаралық тұрғыдағы күрделілігі, оның волонтерлерге әлеу­меттік-мәдени феномен ретінде қарап, оны тиісінше дамытудың қажет­ті­лі­гі­нен туындайды. Батыс Еуропа­да­ғы волонтерлік қозғалыстың басты ерек­ше­ліктерінің біріне ересек­тер­дің де, егде жастағылардың да қатыса­ты­н­ды­ғын жатқызуға болады. Ол елдерде, керісінше, волонтерлерге әжептеуір жеңіл­діктер беріледі, соның ішінде жұ­мыс­қа орналасу кезінде. Ең бастысы – шетелдерде еріктілер қозғалысының негізіне «өзіңді адам деп сезінгің келсе,  басқаға көмектес» деген қағидат алын­ған­дығында жатыр. Әлемдегі ересек тұр­ғындардың 20,8 млн-ы волонтер болып жұмыс істеп, жылына экономикаға 400 млрд АҚШ долларына тең келетін үлес қосады екен. Батыс Еуропада еңбекке жарамды тұрғындардың 2/3-сі әйтеуір бір еріктілер қозғалысына мүше болып кіреді. Дүние жүзінде 126 млн адам волонтерлік жұмысқа өз өмірін толығымен бейімдеген көрінеді. Дамы­ған мемлекеттердің ІЖӨ-сіне еріктілердің қосатын үлесі 1 пайыздан асады.

Волонтерлік азаматтық қоғамның қалып­тасуына өз үлесін қоса алады. Басқаша айтқанда, олар тек қана аза­мат­­тық қоғам жағдайында бел­се­нді түрде дамып, өзінің тиісті мәрте­бе­сіне ие болады. Басқаларға қызмет ету тұрғысында волонтерлікті мәнін жоғалтқан өмірді қайта табуға талпыныс деп те қарас­ты­руға болады. Кейбір мәліметтерге қарағанда, волон­терлік жақсы дамыған елдерде адамдардың өзіне-өзі қол жұм­сауы­­­ның деңгейі әлдеқайда төмен, ал олардың психологиялық денсаулығы, керісінше жоғары. АҚШ-та жастарды волонтерлікке тарту тәжірибесі өте жақсы дамыған. Онда «міндетті волонтерлік» туралы бағдарламалар бар. Ал Финляндияда болса, жастар үшін волонтерлік қызметтің эмоционалдық маңыздылығына ерекше назар аударылатын көрінеді. Егер волонтерлік жұмыс эмоция тудырмаса, азаматтар оның қатарынан шығатындықтарын айтуға құқығы бар. Ынталандырудың келесі бір маңызды қыры оның мазмұндық жағы – маңызды мәселелерді шешуге тырысу, жаңа нәрсеге үйрену, таныс­тықтың шеңберін кеңейту. Волон­тер­лердің қатарында көбіне өзіне сенім­ді, денсаулығы мықты, бақытты, психо­ло­гиялық тұрғыда дені дұрыс адамдар қалады екен. Жалпы, волонтерлікке тартылған адамдардың барлығына волонтерлік жағымды әсер ететіндігіне күмән келтіруге болмайды. Оның үстіне ол жастардың әлеуметтік бойкүйездігін жеңуге жағдай жасайды.

Волонтерлікті тек қайырымдылықпен ғана байланыстыра қарау да дұрыс емес. Оның мәні мен маңызы тереңде жатыр. Өйткені ол бейбіт өмір, өркендеу, әлем, серіктестік және адамдардың басқа да өмірлік мәселелерімен тығыз байланыс­ты. Волонтерлер адамдарға жоғары деңгейдегі кәсіби қызмет көрсете алады. Олар үкіметтің жұмысын толықтырып, оның қолын ұзартып, жағдайды түбегейлі өзгертуге атсалысады. Волонтерлер өмірге тереңірек қарайды және олар әлеуметтік шеберлікке ие болу арқылы қоғамда сенімділік тудырады, оның бірлігі мен ынтымағын арттыра түседі.

Волонтерлік әлеуметтік жауапкер­ші­ліктің көрінісі ретінде адамға өзін өзі дамытуға, өзін әлеуметтік тұрғыда маңызды және пайдалы сезінуіне жағдай қалыптастырады, патриоттық сезімін, рухын күшейтеді. Адам жаңа білім мен тәжірибе жинақтайды. Ол жеке меншік ұйымдар мен кәсіпкерлікті да­мытуға, елдің экономикалық және әлеу­меттік дамуына мүмкіндік жасайды. Бұл әлеуметтік жауапкершілік пен әлеуметтік бағдарланған қоғамның негі­зінде адамның қоғамдық табиғаты жа­тыр, өйткені ол қоғамның әр мү­ше­сі­не белгілі бір міндеттер жүктейді. Әлеуметтік жауапкершіліктік үдеріс – мемлекеттің, бизнес пен қоғамның өза­ра байланысы.

Азаматтық қоғамның дамуы да әлеу­мет­тік жауапкершілікке байланысты. Оның негізі – қоғамдық ұйымдар, соның ішінде волонтерлік. Еріктілік арқылы адамның азаматтық белсенділігі артып, жауапкершілігі дамиды, соның негізінде оның қоғамдық маңызы бар міндеттерді шешуге мүмкіндіктері туады. Ендеше волонтерлікті ғаламданған қоғам­ның болашағы деуімізге де хақылымыз. Қазіргі кезде әлемде волон­тер­­лердің қозғалысы бұрын-соңды бол­ма­­ған дәрежеде қарқын алып келеді. Сондықтан 1985 жылдан бері БҰҰ волонтерліктің маңыздылығын мойындап, әлемнің барлық елдерін оны қолдау бағытындағы іс-шараларды іске асыруға шақырды.

Бұл үрдістен Қазақстан да тыс қалған жоқ. Президент Қ.Тоқаевтың Жар­­лы­ғымен 2020 жыл Волонтерлер жылы деп жарияланды. Еріктілер мен аза­мат­тық қоғамның жергілікті қауымдас­тықтардың тұрақтылығын нығайтудағы ауқымды рөлі және олардың әртүрлі дең­гейдегі саясатты дамытып, оны шешу­дің тәжірибесінің арғы жағында во­лон­терлікті дамыту мен бүкіл әлемді толғандырып отырған тұрақты даму­дың мақсаттарын бір арнаға то­ғыс­ты­ру мәселесі жатыр. Осыған қол жет­кі­зілмесе, волонтерлікті тек қана жай қоғамдық пайдалы қызмет ретінде ғана емес, сол сияқты мемлекеттің әлеу­мет­тік-экономикалық жағынан тұрақты дам­уын қамтамасыз етудегі таптырмайтын құрал екендігін дәлелдеу де қиынға соғады.

Әу бастан-ақ бұл қозғалыстың бас­ты бағыттары ізгілік, басқаларға деген қамқорлық, қолдауды қажет ететіндерге риясыз немесе өтеусіз еңбек болған. Өз қызметімен олар қарттарды, үйсіздерді, мүгедектерді, жетімдерді және т.б. қамтиды. Бұл жұмыс жануарларға көмек көрсетуден бастап, әділетті және еркін қоғам орнату мен демократиялық басқаруға ұмтылуға дейінгі аралықта кең таралған. Осының барысында волонтерлер өздерінің қоғамдық қажеттіліктерін қанағаттандырады, жеке тұлға ретінде жетіліп, патриоттық тәрбиенің дамуы мен ұлттық-мемлекеттік мүдделерді түсінуге, жалпыадамзаттық және рухани-өнегелік құндылықтарды дамытуға үлес қосады. Қоғамдағы мәдениетаралық төзімділік артып, біреуге деген теріс ниеттілік пен төзбеушілік, қастандық азайып, жастардың қоғамға жат қылық­та­ры кеми түседі. Керісінше, олар өз болмысын көрсете білуге, өмірдегі және қоғамдағы орнын анықтай алуға, тұлға ретінде өзін-өзі дамытуға, басқа­лар­дың пікіріне құрметпен қарауға машықтанады. Волонтерлер әлеуметтік қызмет көрсету кезінде жұмыстарын игілік, кең пейілділік, ашықтық, бей­рес­­милік, жігерлілік, нысаналылық, ықылас­тылық және рақымдылық сияқты адами дүниелерді негізге алады.

Еріктілер қозғалысына қатысу арқы­лы азаматтар құндылықтық жағы­нан бейімделу, өз бос уақыттарын ұйым­дас­тырудың өзекті мәселелерін нақты шешуге бағдарлану, өз мүдделерін басқаларға көмек көрсетумен үйлестіре білумен жалғасуы шарт екенін жақсы түсіне бастайды. Бұл жерде еске сала кететіні – әлгі қызметтің құндылығы мен маңыздылығы еріктінің өзіне қажет және мәнді болуы керек. Яғни, ол өз еңбегін – бос уақытын байыппен ұйымдастыру және тұрақты түрде қоғамдық кәсіппен айналысу ретінде түсінгені жөн.

Ал экономикалық тұрғыда алғанда, ол өзінің нарықтық құнын көтеретін жемісті еңбектің бір түрі. Ендеше, волон­тер­лікті бейкоммерциялық, әлеумет­тік жұмыстың мемлекеттік емес, бірақ өз бойында қайырымдылықты сақтаған сала­сына жатқызуға болады. Ол – қо­ғам өміріне қатысудың заңды жолы. Волон­терлік қызметтің басты уәжіне мейір­бандық, атқарған жұмысынан қанағат алып, жаңа мүмкіндіктер мен мұрат-мүдделерге ұмтылу, жаңа кәсіби қасиеттерді дамыту, өз тәжірибесімен бөлісуін, өзін-өзі сыйлаудың пайда болуын жатқызуға болады. Сайып келгенде, волонтерліктің негізіне еріктілік, тәуелсіздік, бірлік, жан-жақтылық, адамгершілік, әділдік, бейтараптық сияқты қағидаттарды жатқызуға болады. Еріктілер шын мәнінде бастамашыл, белсенді адамдар. Оларға өздері өмір сүріп жатқан қоғамының, елінің проблемаларына немқұрайлы қарау тіптен тән емес.

Волонтерлер үшін дамудың күн тәртібінің иесі болғандығы маңыздырақ. Өйткені адамдар мен ұйымдар, мекемелер әртүрлі бағдарламалар мен іс-шараларға өз еркімен қатысып, оларды жоғарыдан күштеп тағылған емес, керісінше, өздерінікі деп сезінуі және түсінуі қажет. Ендеше, бұл жердегі тағы бір маңызды нәрсе – волонтерлерді стратегиялық жоспарларды іске асыруға тартып, сол үдерістерге оларды кіріктіру, яғни әу бастан-ақ стратегияларда ерік­тілер шешімнің құрамдас бөлігі ретінде қаралып, ойластырылғандығы шарт.

Волонтерлер қызметінің басты қа­­ғидаты – еріктілік. Еріктілердің қыз­­меті олардың өз бастамалары не­гізін­де жүргізіледі. Өз еркімен, саналы түрде қызмет атқаруға ниет біл­діргендіктен волонтерлер басқа адам­д­ардың адамгершілігін олардың жеке және мәдени ерекшеліктерін құрмет­тейді, өз жұмысының сапасына, оның өз мерзімінде орындалуына жауап береді және олар жаңа білім­дер мен шеберліктерді қабылдауға әрдайым ашық болып келеді. Сонымен бірге еріктілердің тиісті құқықтары мен міндеттері де айқындалған. Волон­тер­лердің өмірлік ұстанымдары мына өсиет­терде: ортақ іске адал бол, атқаратын тапсырмаларыңды түсін, жұмысыңды шын жүрегіңмен істе және еріктілік кәсібіңді мақтан ет, ол сенің жаныңның байлығын молайтады дегенге саяды.

Еріктілердің мәртебесін, құқығы мен міндеттерін және мемлекеттік қолдау шара­ларын бекіткен «Волонтерлік қыз­мет туралы» арнайы заң Қазақстанда 2016 жылдың аяғында қабылданды. Ол ЭКСПО-2017 көрмесін ойдағыдай өткізуге, оған еріктілерді жұмылдыруға заңдық негіз қалап берді.

Мемлекет басшысы Қ.Тоқаев 2019 жылдың Жастар жылы деп жарияла­нуын еріктілікті дамытудың жаңа кезеңі деп санайды. Сондықтан ол волонтерлік қозғалыстың көшбасшыларын ауқымды әлеуметтік міндеттерді шешу ісіне бел­сен­ді атсалысуға шақырды. Осы сала­дағы халықаралық серіктестікті ынта­ландыру қажеттігіне көңіл аударылып, «Жыл волонтері» халықаралық сыйлығы тағайындалды.

Президент бастамаларының ішіндегі өзінің маңыздылығы жағынан ерекше орын алатыны – 2020 жылды Волон­терлер жылы деп жариялауы. Себебі 2017 жылғы ЭКСПО халықаралық көрмесі мен 2019 жылды Жастар жылы деп жариялау елімізде волонтер­лер қозғалысы қабырғасының қата­йып, өз дамуында қарқын алуына жағ­дай жасасады. Ендеше, 2020 жылды Еріктілер жылы деп жариялау оның тұрақты даму жолына түсіп, сандық қана емес, сапалық көрсеткіштерге қол жеткізіп, волонтерлікті аймақтарда дамыту, қозғалыстың басты бағыттарын анықтауға және оны ілгерілетуге ықпал етер еді. Сонда ғана оның тарихи-мәдени саламен шектелмей, барлық аймақтардағы маңызды әлеуметтік-қо­ғам­­дық мәселелердің халықтың мүд­десі тұрғысында шешілуіне негіз бо­лары анық. Сондықтан Президент Қ.Тоқаевтың Қазақстандағы еріктілер қозғалысына ерекше көңіл бөлуінде үлкен мән жатыр. Біріншіден, Президент бұл мәселенің халықаралық тәжірибесін жан-жақты біледі. Екіншіден, ол оның маңызын терең түсінеді. Үшіншіден, нағыз патриотизм – еріктілік, яғни Президент олардың өз еліне қызмет ету және оны көркейтуге қатты ынталы азаматтар екендігіне сенімді. Төртін­ші­ден, тұлғаның жеке басының үлкен жеңісіне, оның жетістіктерінің тарихын қалыптастыруға жол ашатынына күмән келтірмейді. Бесіншіден, Қ.Тоқаев БҰҰ-да жұмыс істеген кезінде халықаралық волонтерлерге қолдау көрсеткен. Алтын­шы­дан, Президент еріктілерге біздер, ел басшылары көмектесуге міндеттіміз деп, Үкімет пен облыс әкімдеріне волонтерлік қозғалысты барынша қолдау туралы тапсырма бергені қоғамда, әсіресе жастар арасында қызу қолдау тауып отыр.

 

Жапсарбай ҚУАНЫШЕВ,

Ғылым комитеті Мемлекет тарихы институтының бас ғылыми қызметкері, саяси ғылымдар докторы

 

Соңғы жаңалықтар

Ұлылар үндескен күн

Аймақтар • 18 Қазан, 2019

Футзал: Бүгін жеребе тартылады

Футбол • 18 Қазан, 2019

Күлкі керуені №4

Руханият • 18 Қазан, 2019

Қазақстанда 200 теңгелік тиын шығады

Қазақстан • 18 Қазан, 2019

Ең қысқа әңгіме. Ерғали Бақаш

Ең қысқа әңгіме • 18 Қазан, 2019

Ең қысқа әңгіме. Мақсат Мәлік

Ең қысқа әңгіме • 18 Қазан, 2019

Ең қысқа әңгіме. Есболат Айдабосын

Ең қысқа әңгіме • 18 Қазан, 2019

Ең қысқа әңгіме. Нәзира Жәрімбет

Ең қысқа әңгіме • 18 Қазан, 2019

Ең қысқа әңгіме. Алмаз Мырзахмет

Ең қысқа әңгіме • 18 Қазан, 2019

Ұқсас жаңалықтар