Руханият • 06 Желтоқсан, 2019

Ажырамас дүниенің адамы...

93 реткөрсетілді

Әбіш аға Кекілбайұлын көргенде Аристотельді көргендей болатын едім. Бір өзі бір академия, бір өзі бір энциклопедия. Дала демосфендерінің алтын сынығы. Сөзі қандай, сөздің мәйегі қандай! «Алыстан сермеп, жүрекпен тербеп», әдібін жазып, төркінін қазып, жерді аспанға шығарып, аспанды жерге түсіріп, бұйра шаштары бураланып, көтереді-ау қалған мәселелерді қордаланып. «Паһ, сабазың-ау», – десетін еді жұрт мұндайда.

Көп адам көсемсөз сөй­лейді. Сұлу сөздің сылдыры болғанымен, сазы жоқ, көңілді селт еткізер назы жоқ. Ал Әбе­кеңді сөзге бас­тату, одан кейін тоқтату қиын. Ол қысқа қашық­тыққа да, аламанға шаба­тын да нағыз сәйгүлік тәріз­ді. Бір сөзі мен бір сөзі араласып, құра­ласып, сөзге түр, бейнеге өң кіріп, ол мазмұнмен толысып, «келісім өңкей жарасып», жаның­ның жанды жеріне тиіп, бірде оқ болып қадалып, бірде шоқ болып қариды. Жаны қандай таза болса, көңілі сондай нәзік. Ақын-жүрек жазушының қасында болу, сөзін тыңдау бір бақыт болса, бірге сапарлас болсаң мың бақыт.

Осыдан біраз жыл бұрын кере­мет топпен сапарлас болдым. Олар – сол кездегі Сенат төрағасы Орал­бай Әбдікәрімов, марқұм­дар сена­­тор Әбіш Кекілбайұлы мен  ға­­лым Ақселеу Сейдімбек, көр­­­нек­ті жазушы Қойшығара Салғара болатын.

Біз Нұра бойынан Балықты­көл, Айнакөл асып, Торғайдың жонын  жағалай, одан әрі Ұлытау асып, Жаңаарқаны жағала­дық. Жолай Шоң, Сары тоқа кесе­нелеріне со­ғып, дұға жасадық. Алаша хан мен Жошының мазарына соқ­тық. Ұлы­таудың таң­балы тас­тарын көр­дік. Осынау сайын Сары­арқа да­ласының тарихын Әбекең айта бас­тағанда, осы өлкенің біл­гірі Ақ­селеу ағам қайта-қайта шақ­ша­­сына жүгіріп, тәнті болып отыр­д­ы. Қойшығара Салғара ағам оқта-текте тарихи деректерге қ­атыс­ты сөзге араласып отырғаны болмаса, бес күн, бес түн Әбіш ағам сөйледі. Мұншама мол білімді бере салған Аллаға шүкіршілік!

Әбіш Кекілбайұлы феномені не? Ол әдебиетке құбылыс болып келді. Әдебиеттің бүкіл жанрын­да қолтаңбасы бар. Әбе­кең­нің көркем прозадағы биік­тері жөнінде аз жазылған жоқ. Қо­мақты зерттеулер бар. Әсіре­се, «Үркер», «Елең-алаң» сынды тари­хи романдарының архи­тек­то­ни­касы, күрделі тарих полот­носын­дағы уақыт пен кеңістік, та­рих пен ұлт болмысы қоса өрі­ліп 1980-жылдары қазақтың рухани дү­ние­сінде жаңа бір үрдіс бас­талды. Бұл өз халқының тарихына, жүріп өткен жолына шөлір­кей қа­рау кезеңі болды. Қазақ әде­бие­ті­нің ғана емес, ұлттың сана сезі­мін­де, яғни ренессанстық кезең келді.

Кең-байтақ кеңес елінде қайта құру басталды. Осы кезде қалам­герлер үшін жаңа тақы­рып­тар ауқымы көрінді. Ол тари­хи романдар заманына алып келді. Ілияс Есенберлин, Хамза Есенжанов, Әбдіжәміл Нұр­пейісов, Шерхан Мұртаза, Әбіш Кекілбайұлы, Софы Сматаев, Рама­зан Тоқтаров сынды қалам­герлер ұлттың беймәлім тағды­ры­на үңілді. Олардың алдын­да «Абай» эпопеясымен темір­қазықтай Мұхтар Әуезов тұрды.

Алпысыншы жылдардағы жылымық, сексеніншы жылдарда қайта оралды. Осы кезеңде Әбіш Кекілбайұлы шығармашылығы мен оның тарихи романдары бәй­ге­ден озып тұрды.

Әбіш Кекілбайұлы тарихи романды сөйлетті, тіл, көркем образ, сюжет, монологтар мен диа­лог­тар, кейіпкерлер галереясы романның ірі көлеміне қарамас­тан оқырман жүрегін баурап алды. Мемлекеттік сыйлықпен мара­патталды.

Әбіш Кекілбайұлы мәңгүрт об­­ра­­зын бірінші болып әлем­дік әде­­биетке алып келді. Ол тарихи-эт­но­­гра­фиялық сипат ал­ған жоқ. Мәң­­гүрт­тік – ұлт­тық кесел, ұлттық дерт. Қолдан жасалған қасастық адам­­ды рухани құлдыратып, оның адами сана-сезімін таптайды. Жаны бар, рухы жоқ, ойы жоқ мақұлық адам образы жасалды. Соның ар жа­ғы­нан Әбіш Кекілбайұлы адамзат басына келетін қауіпті көрді. Кеңестік жүйенің ұлттық сая­саты да сол дертке әкеле жатты. Қа­ламгер осы рухани дерттің зо­ба­лаңын се­зін­ді. Әрине, кейін адам­зат­тың Айт­матовы аталған Шың­ғыс Тө­ре­құл­ұлы оны ұлттық траге­дия ре­тін­­де қарастырды. Қолдан жа­сал­­ған сая­сат ұлттың генофондын жою­ға шақ еді. Ештеңені ойламайтын, еш­теңені сезінбейтін ұрпақ қалып­та­са бастады. Мұны Шыңғыс Айтматов «Боранды бекетімен» дамытты.

Дара тұлға Әбіш Кекілбайұлы әде­­­­биет­ке өлеңді жетектеп кірген еді. Поэ­зия Әбіштің азамат­тық бол­­­­мы­­сын, табиғатын, даралы­ғын ашты. Әбекеңнің поэтикасы туралы қазір көп жазыла қоймайды. Сондықтан да, Әбіш Кекіл­байұлының ой-иірім­дері­нің, философиялық толғам­дары­ның, эволюциялық қалып­тасуын сезіну үшін, әлбетте оның өлең­деріне назар салу керек.

Әр жылдары жазылған Әбіш Кекілбайұлы өлеңдерінің кей­­бірін ой елегінен өткізіп көре­лікші. 1962 жылы «Обалар» атты өлеңі жарияланды. Бар бол­ғаны 21 жол.

Обалар, өңшең обалар,

Қатар қатар қаздиған.

Обалар – өңшең молалар,

Найзаменен қаздырған.

Дәл осы жолдар жазылғанда Әбіш Кекілбайұлы нағыз кемел ша­­ғын­да еді. 30 жас, отты жас. Сұлу­лық, ай мен түн, ғашықтық, көл мен самал, «бір ысып, бір суып» тұратын сезім, махаббат жы­ры­мен көмкеріліп тұратын шақ. Бірақ Әбіш ақынды мүлдем бас­қа сезім билейді. Ол обалардан ата-баба ізін, тарихи сананы, тари­­хи жәдігерлерді іздейді. Най­за­­мен қазылған обалар туралы толғанады.

Міне, осы обалар Әбіш Кекіл­байұлының бүкіл сана-сезімін билеп алды. Бабалар тарихы жүрек­ке жатталды. Бұл күн-түнді са­рыл­тып архив деректерін жинас­тыру­ға же­тектеді. Терең білімді адам ға­на тарихи тақырыпқа бара алады.

Сол жылы жазылған «Жол жырына» назар аударалық. Әбіш үшін ер­кін­діктің, бостандықтың жөні бө­лек. Ол жансебіл сезім күйін қала­ның қызыл-жасыл өмірінен, самалды ауа­сынан, салқын сырасынан іздемейді.

Жыл он екі ай бір келген жазым қымбат,

Сергимін аунап-қунап көбе шөпте.

Шегіртке мен шіркейдің джазын тыңдап,

Жалпақ жол маған түздің  бродвейі.

Сылқымы бұл көшенің – сартамақ құр,

Ала юбке көбелек бұраң белі,

Даланың бар бояуын арқалап жүр.

Дала... дала... Әбіш үшін «сар­та­мақ құр да» «ала юбкілі көбе­лек те», «шегіртке мен шіркей­дің»  джаз музыкасынан бір де бір кем емес. Дәл осы жылдары Алматы­ның әсем бақтары мен би алаң­дарында джаз музыкасы толастамай ойналатын. Ол муз­ы­ка жеңіл саналғанымен одан жас қыз-жігіттер еркіндік самалын сезінетіндей еді.

Ерте есейген, дүниені қызыл-жа­­сыл өмірден іздемей дала төсі­­нен із­деген ақын мұраты да, ба­қы­­ты да осында шығар. Дала­ны са­­ғы­­ну, одан сан сауал сұ­рақ­қа жауап іздеу ақын Әбішті 60-жыл­дар­­дың ба­сында-ақ ой­лант­қан, тебіренткен.

Думанды жерден суыстым,

Жиынды көрсем-ығысқам.

Абайламай у іштім

Бал құятын ыдыстан.

Жиырма сегіз жасында жас Әбіш ақын неге «у ішіп» жүр? Бұл не? Халықтың қарны тойып, киімі бүтінделіп, өмірі түзеле бастаған жайма-шуақ күндер емес пе еді? Әрине, күні бойы жиындатып, дау­ылдатып, ұрандатып тұратын жасанды өмір саясаты Әбіш ақынды шошындырды. Көзіқарақты, ойы терең, білімі кемел Әбіш Кекілбайұлы ақын осы дүрмектің ертеңгі қалпынан қорқады. Бұл – ойдың уақыттан озғаны.

Сексенінші жылдардағы ақын өлеңіне назар аударалық. Ойлы өлеңнің өңі өзгереді.

Дүниенің бұлаңы-ай,

Дәуренінің сылаңы-ай.

Қиял иттің лаңы-ай,

Жаратқанның олағы-ай.

Жаралғанның молағы-ай,

Ұзын дәме шолақ ой,

Өзіне мәз пенденің,

Ындыны, сірә, толама-ай?!

Толмаса, түбі толады-ай,

Болғанда басы толағай.

Уайым тұрмас ұдай-ай,

Аулақ болғай құдай-ай.

Алағай да бұлағай.

Бір күдік, бір үміт. Бұл 1986 жылдың жаңғырығының сарыны. Ақын болашаққа үміттене қарай­ды, сене қарайды. «Уайым тұрмас ұдай-ай» деп болашаққа үміт артады. Бір еркіндіктің келетініне сенеді, сендіреді.

Әбіш Кекілбайұлы не айтса да жү­­регі елжіреп, азаматтық болмы­сы­­мен, ұлтқа адал көңілімен айта­ды. Ұлы халық тағдырын жазу үшін шағын жанр – поэзияның мүм­­кін­дігі шектеулі. Сондықтан да Әбіш Кекілбаев прозаға келіп оның мәр­­тебесін көтерді, тарих­ты сөй­­летті, ұлттық жадты жаңғыртты.

Әбіш Кекілбайұлы ағамыз­ды көп білген, көп сырласқан іні­лерінің бірімін. «Egemen Qazaqstan» газетінде бас редактор едім. Әбіш аға келіп,  шай іштік.

– Бұйымтаймен келдім, – деді Әбіш аға. – Бір үлкен дүние әкелдім.

– Әбе, деймін. – Телефон шал­саңыз өзіміз әкелетін едік  қой.

– Әдейі келдім. Жігіттерді де сағындым. Бұл Абылай хан туралы киносценарий. Өз қолыммен тапсырғым келді.

«Абылай хан» атты кино­сценарийді түскі асқа бармай оқып шықтым. Оқыдым да тәнті болдым. Макетті бұзып, газеттің ішкі сегіз бетіне тұтастай беруге тапсырма бердім. Бірауыз алғысөз жаздым. Бір сөз ұнамай-ақ қойғаны. Түзеп жібердім. Газет қатталып, баспаханаға  жіберілер сәтте Әбекеңе телефон шалдым. – Бір сөзіңізді түзеп жібердім, – дедім. – Соны айтайын.

Әбекең қарқ-қарқ күлді.

– Ол қандай сөз?

Мен өз түзетуімді айттым.

– Дұрыс екен. Түзетуіңді қолдаймын. Бас редактор солай болғаны дұрыс, – деді. Мен де «уһ» деп көңілім орнына түсті.

Ертесіне газет сұраған адамдардан редакцияның телефоны тыным таппады.

...Әбекең 70-ке толды. Алматы­дан, Астанадан Ақтауға ұшып келдік. Ығайлар мен сығайлар, Мәскеу қаламгерлері де осында. Әбекең өз туған жерінің ыстық ықы­ласына бөленді. Жол бойы құ­жынаған адам. Тұған ауылы «Оңды» да өзгеріп кетіпті. Көше­лер жөнделіп, үйлер сәнденіп тұр. Жол бойы Әбіш Кекілбайұлы айтқан сөздер билбордтарға жазылып тұр. Мұнда тек кеңістік, мұнда тек Әбіш бар. Иә, «сүйер ұлың болса сен сүй» деген ұлы Абай сөзі осы жерде жанасып тұрды.

Әбіш аға Кекілбайұлы дүние салған күннің ертеңіне Клара жең­гемізге келіп көңіл айттым. Әбекеңнің кабинетінде отырдым. Аппақ жиһазды үй екен. Сол түні Әбіш ағамның үйі түсіме кірді. Ақ жиһаздардың іші гауһар тастарға толып тұр екен. Шырақ жанып тұр. «Әбекемнің жаны пейіштің төрінен орын алған екен ғой деп» әрі мұңданып, әрі қуанып ояндым.

Жер-Ананың ең сүйікті  перзенті,

Осалсың деп айта алады маған кім?!

Менің ізім – жердің бүкіл келбеті,

Ажырамас дүниенің адамымын! – деп жазып еді Әбіш аға. Расы сол. Ол қазағының ұлы, ұл­ты­ның мақтанышы, өз халқының жүрегінде қалған ұлы қаламгер!

 

Уәлихан ҚАЛИЖАН,

ҰҒА академигі

 

Соңғы жаңалықтар

Оралда Қадыр кеші өтті

Аймақтар • Бүгін, 11:07

Ұқсас жаңалықтар