Руханият • 14 Қаңтар, 2020

Сын түзелді, тыңдаушым, сен де түзел

40 реткөрсетілді

«Батыр сөйлей қалса, жауға салған ойранын айтады, Ақын сөйлей қалса, қызық думан тойдағыны айтады», демекші қазіргі кезеңде көкірек көзі ашық, көңілі ояу екі адам сөйлей қалса, білім-ғылым саласындағы қалың елді толғандырған қай-қайдағыны, жай-жайдағыны айтатынын байқап жүрміз. Біреу шындығында мәселенің мәнісін біліп айтады, ал енді біреу «тисе терекке, тимесе бұтаққа» деп түк білмесе де білгішсініп айтады. Бұндайды атам қазақ «Білмейтіндерден білгішсінетіндер жаман», деп шешіп қойған. Мұны бұқаралық ақпарат құралдары да, интернеттегі әлеуметтік желілер де әңгіме өзегіне айналдырғалы біраз болды. Бұл жайдан-жай емес. Өйткені құстың қос қанаты, яки адамның екі қолы секілді осынау екі сала – бірімен-бірі тығыз байланысты, бірінсіз-бірінің күні жоқ, бірін-бірі толықтырып, біріне-бірі сәуле-шуағын түсіріп, нәрлі нұрын шашатын қоғам өмірінің, тұтас ел болашағының ең өзекті буыны.

Осындай айтылған тақырып­тардың бірі, жасыратыны жоқ – «Даудың басы – Дайрабайдың көк сиыры», деп Биағаң (Б. Майлин) айтпақшы, Болон процесіне байланысты енген жаңалықтар жиі әңгіме өзегі болады. Мұндайда, әрине, Болон процесінің ұтымды тұстары, жақсы жақтары мен тә­жірибеде байқалған елеулі кем­шіліктері қатар аталып жатады. Әсіресе оны ұйымдастыруға қатысқан Германия, Франция, Ұлыбритания, Бельгия, Италия, Ир­ландия, Норвегия секілді Еу­ропа елдеріндегі 100 мыңдаған сту­денттер мен оқушылардың нара­зылық митингілері мен ше­рулері, толқу-қозғалыстары өт­кізілгені, Ресейде де бұған қарсы талқылаулар, кері көзқарас, сыни пікірлер ақпараттық желілерде жиі айтылады. Бұл жерде Еуропа елдері студенттері Ұлттық ода­ғының (ESIB) ұсынысымен жарық көрген «Болон процесінің қара кітабы» (2005) атты ұжымдық еңбекті атаған жөн. Бұл кітап процеске қатысушы 47 елдің 31 мүше мемлекетінің студенттері мен оқытушылар қауымы жинақ­таған қорытынды материалдары негі­зінде даярланған. Онда бұл реформада ұсынылған кре­диттік жүйенің тиімсіздігі, ака­демиялық ұтқырлықты жүргізуге қаржылық мүмкіндіктер (мәселен, Норвегияға бару 9500 еуро тұрады) бола бер­­мейтіні, бакалавриаттың жар­­тыкештігі, магистратураға оқу­ға түсудің қиындығы мен жаңа реформалау ісінің бастамашысы болған демеушілердің инвести­ция құюдан соңғы жылдары бас тартуы­на байланысты (Нидерланды т.б.) оқу ақысының тым (2000-15000 еуро) қымбаттап кет­кені сияқты студенттердің т.б. әлеуметтік мәселелері, білім жүйесін коммерцияландыруға қарсылық, оның салдарынан білім сапасының күрт төмен­деп кетуі нақты дәлел­дер­мен аталады. Олар реформа жаңа­лықтарының күнделікті өмірге (тәжірибеге) жарам­сыз­дығын, сондықтан жүзеге ас­пай жат­қанын, оның дәстүрлі жо­ғары білім беру ісінің сандаған жылдар бойғы қалыптасқан же­тіс­тіктеріне теріс ықпал етіп отыр­­ғанын, жоғары білім беру ісінің нарықтық қатынастарға бағ­дар­­ланғанының дұрыс емес­тігін, оқу ақысы қаншалықты қым­баттағанына қарамай білім сапа­сының анағұрлым нашарлап кеткенін, білім беру ісі нарықтық-кәсіпкерлік мүддеге емес, қо­ғам­­ның игілігіне, халықтың мақ­сат-мұраттарына қызмет етуі қа­жеттігін, жалпыға бірдей қолже­тімді білім жүйесі болғанын қалай­тынын алға тартады.

Қазір зиялы қауым өкілдерін алаңдатып отырған мәселенің бірі әрі бірегейі – өз елімізде де жоғары білікті ғылыми-педагогикалық мамандар мен ғылыми кадрлар даярлау екені жасырын емес.

Еліміз Болон декларациясы талаптарына сай жоғары білім берудің бакалавриат, магистратура, PhD докторантура сынды үш деңгейлі құрылымына көшкеніне алдағы жылы 10 жыл толады. Не ұттық, неден ұтылдық? Ұтқанымыз қанша, ұтылғанымыз қанша? Әйтеуір жабыла алаулатып-жалаулатып жүріп 2010 жылдан бастап ғылым кандидаттары мен ғылым докторларын даярлайтын кеңестерді айналаға қарамай, барлық ТМД елдерінің алдына алақайлап түсіп, жалғыз өзіміз ғана жауып тындық. Сөйтіп Болоньядан келген жаңалықты ата-бабамыздың мұрасындай жеке-дара қабылдап, оза шауып бәйге алғандай болдық. Жан-жа­ғымызға қарайлау, әліптің артын бағу дегенді ескермедік. Со­ның салдарынан мыңдаған ғы­­лым кандидаттары мен ғы­лым докторлығына үміткер ізде­ну­шілердің диссертациялық жұмыстары, талай жылғы маңдай тері, еткен ерен еңбегі кәдеге ас­пай қалды. Олардың ішінде қаншама жылдар бойы мемлекет есебінен білім алған, іштей және сырттай оқыған ондаған мың аспиранттар мен докторанттар, ғылыми тағылымдамадан өткен ғылыми ізденушілер, олардың ғылыми еңбектері, жаңалық із­деністері, құнды ой-пікірлері, оған бөлінген қыруар қаржы, қи­сапсыз мехнат желге ұшты, зая кетті. Ал бізден басқа барлық ТМД елдері, қала берді Еуразия эко­номикалық одағы мемлекеттері бұрынғы ғылым кандидаты мен ғылым докторларын даярлайтын жүйені сабырлылықпен сол күйі сақтап қалып, бүгінге дейін Болон үдерісіне сәйкес бакалавр­мен қатар магистрлерді, PhD докторларын даярлау жұмысын қатар жүргізіп келеді. Ал біздің бұл тірлігіміз, айдалада адасып, жалғыз маңырап тұрған саяқ қой­дың кейпін елестетеді. Менің ойымша оқу-білім саласында, ғылыми-зерттеулер жүргізуде біз олар­дан он жылға артта қалып отыр­мыз. Бұл – ащы да болса шын­дық.

Жаңа жүйе қазіргі күнге дейін реттелген жоқ. Бұрынғы мүм­кін­діктердің барлығын құлағын кесіп құнтитып, құйрығын кесіп шұн­титтық. Бұған айтар нақты мысал жетерлік. Мәселен, магистратура мен PhD докторантураға «Қазақ тілі мен әдебиеті», «Филология» мамандықтарына информатика, авиация, шетел тілдері секілді т.б. мамандықтар бойынша бакалавр бітірген талапкерлерді грантқа қабылдау, өткен жылдан бері PhD докторантураға негізінен шетел (ағылшын) тілін бітіргендердің тү­суінің жалғасып келе жатқа­ны, сыпайылап айтқанда, таңға­ларлық. Олардың базалық білімі болмаған соң, ана тіліміз бен туған әдебиетіміздің өзекті мәселе­ле­рінен хабары жоқтығын өз көзі­мізбен көріп жүрміз. Ертең бұл сабаздар магистр, PhD докторы болып шыққаннан кейін алды жалпы білім беретін орта мектепті, енді біразы университетке «шаласауа­т» ұстаз болып, бүкіл білім беру саласын бүлдірмесіне кім кепіл? Мұның бәрі, түптеп келгенде, мектеп шәкірттерін оқыту сапасын арттыруға, университеттерде болашақ мамандарды даярлауға, ұлттың, халықтың болашағына, елдің кемел келешегіне кері әсерін тигізері айдан анық. Ұлттық мәні бар қазақ тілі, қазақ әдебиеті, қазақ тарихы, этнопедагогика, этнопсихология секілді т.б. ғылым негіздерінен PhD докторанттарға Болон үдерісінің талабы деп түкке пайдасыз «қазақ тілін білмейтін» шетелдік кеңесші тағайындау, оларға қаншама мыңдаған АҚШ долларымен еңбекақы төлеу, Scopus базасына енетін шетелдік журналдарға (өзіміздің беделді басылымдарда ешбір мақаласы жарық көрмеген адамның) 1000-1200 доллар төлеп, өзінен басқа ешкімге керексіз мақала шығаруы көпшілікті толғандырып жүрген, қайта-қайта айтылып-жазылып жүрген жайттар. Бұлардың бәрінің артында шетелге кетіп жатқан қаншама миллиардтаған қаржы, халықтың қисапсыз қаражат несі­бесі босқа шығын болады. Мұнда ең бастысы – қазақтың тілі, діні, ділі, әдебиеті мен мәдениеті, өмір­шең ата-баба дәстүрі тек қазақ деген халыққа ғана қажет рухани құндылықтар екенін әлі күнге дейін ұқпай келеміз.

Әрине ғылым-білім жүйе­сін интеграциялау, әлемдік стан­дарт­тарға сәйкес халықаралық білім кеңістігіне ену, Болон декларация­сына қосылу дұрыс мәселе. Алай­да, мұндай өтпелі кезеңде, сон­дай-ақ ТМД мемлекеттері мен Еуразиялық экономикалық одақ елдері қазіргі таңда өте іргелі ха­лықаралық ұйым құрып, көптеген экономикалық, әлеуметтік, ғы­лы­ми-техникалық, қорғаныс пен халықаралық, аймақтық қауіп­сіздік, экономикалық және басқа маңызды мәселелерді бірге ше­шіп отырған жағдайда, оқу ісі мен жоғары білікті ғылыми-пе­дагогикалық мамандар даярлауда ол елдерден жапандағы жалғыз үй сияқты бөлініп кетудің, жеке-дара оқшауланудың қажеті жоқ еді.

Бүгінде ғылыми дәрежесі бар мамандармен қамтамасыз етуде әлдекімдердің ұсынысымен асы­ғыс түрде жартыкеш қабылданған осы шешімнің салқыны бүкіл білім мен ғылым саласында қат­­ты байқалып жүр. Рас, ол кезде ғылыми дәрежелер мен ғылы­ми атақтар тым көбейіп кетті. Бұл атақ-дәрежелерді әркім ал­­ды. Де­генмен, оны тек оқу-білім, ғы­лым саласында жүрген қызмет­керлерге ғана беріп, шектеу қоюға болар еді ғой. Сонда осы күні бұл саладағы жоғары дәрежелі білікті мамандар мен ғылыми кадрлардың тапшылығын сезінбес едік. Бар нәрсені жоқ қылу оп-оңай нәрсе, ал жоқ нәрсені жалғыз өзім жаңадан, тыңнан жасаймын деу қиынның қиыны. Сондықтан осы орайда, әлде де болса өзгелер секілді екі жолды қатар ұстанғанымыз, ұлы көштен қалмағанымыз абзал деген ұсыныс айтқымыз келеді.

Біздің бұл мәселені әңгіме өзегі етуімізге түрткі болған ел Пре­зиденті Қ.К.Тоқаевтың оқу-бі­лім, ғылым, әдебиет пен мәде­ниет, жалпы руханият саласына айрықша мән беруі мен оның алғашқы бастамаларының іске асырылып жатқаны, өткен жазда Үкіметтің кеңейтілген мәжілісіне қатысып, оған білім мен ғылымды қаржыландыруды ІЖӨ-нің 5%-ға дейін ұлғайтуды қарастыруды міндеттегені, ғылымның дамуы­на кедергі келтіретін тосқа­уыл­­­дарды жою секілді жайлар еді. Ал Білім және ғылым ми­нис­трі Асхат Аймағамбетовтің алғашқы қадамдары да біз үшін сәтті басталғандай. «Жақсының жақ­сылығын айт, нұры тасысын» дейді халық даналығы. Бас мұғаліміміздің оқу-білім саласын, әсіресе орта мектептің жағдайын жақсы білетіндігі ғылымға, ғылы­ми-педагогикалық кадрларға жа­нашырлығы көңілге қуаныш ұялатады (мақала тақы­рыбын данышпан Абайдың терең мағыналы өлең жолдарынан алып қойып отырғанымыз да сон­­дықтан).

Айталық, педагогтердің мәр­те­бесін көтеруге байла­ныс­­ты заң қабылдануы, уни­вер­си­теттердің санын едәуір қыс­қар­­тып, педагогикалық мамандарды даярлау сапасын арттыру, педпрактиканың мерзімін ұзартып дуальды білім беруге көшу, ұстаздарды өздерінің ма­ман­дықтарына тән емес жұ­мыс­қа жегуді тоқтату, оқу орын­дарындағы қағазбастылық, жөнсіз тексерулер, сынып жетекшілігіне, дәптер тексеруге, тәлімгер ұс­таздарға, магистрлерге үстеме ақы төлеу, жазғы демалыста бәріне бірдей 56 күн беру, мектеп директоры, оқу ісі меңгерушісі, әдіскерлерге 30-50 % қосымша ақы төлеу қарастырылуы, университет оқытушыларының жала­қысын 2020 жылғы 10 қаңтарға дейін 30-50 % көтеруді, еліміздің ғылыми элитасы саналатын ҰҒА академиктеріне арнайы қосымша ақы төлеуді ректорларға міндеттеуі үлкен-үлкен жаңалық­тар, тың серпілістер, көңіл жадырататын қуанышты хабарлар. Бұл өте орынды және дер кезінде көтерілген мәселе дейміз.

 

Бақтияр СМАНОВ,

ҰҒА академигі,

Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі, профессор

 

Соңғы жаңалықтар

Елбасы Түркия халқына көңіл айтты

Қазақстан • 25 Қаңтар, 2020

Електің соры – алты валентті хром

Экология • 25 Қаңтар, 2020

БҚО полициясы 440 отбасын тексерді

Аймақтар • 25 Қаңтар, 2020

Түркияда жер сілкінісі болды

Әлем • 25 Қаңтар, 2020

Қызылорда: Қазалыдағы қоныс той

Аймақтар • 25 Қаңтар, 2020

Дзюдо: Бүгін жүлде бұйырмады

Күрес • 24 Қаңтар, 2020

Президент әкімдермен кеңес өткізді

Президент • 24 Қаңтар, 2020

Ұқсас жаңалықтар