Қоғам • 23 Қаңтар, 2020

Ұстаздың алдын кеспейді

509 рет
көрсетілді
9 мин
оқу үшін

Көпке топырақ шашқымыз жоқ, бірақ қоғам қайраткерлері ретінде аталып жүрген мақтаулы мұғалімдер арасында аракідік болса да аттарына кір келтіріп жүргендер кездеседі. Алқалы жиында қаржы полициясы мен прокуратура қызметкерлері сыбайлас жемқорлық көбіне білім ошақтарында кездесетінін жасырмайды. Тіпті, Елбасының өзі бірде мектепке еден жуушы қабылдайтын болса, одан пара дәмететін директорлар бар екенін атап көрсетіп, бұған жол беруге болмайтынын қатаң ескертті. Бәлкім, бұған қоғамның әр саласындағы ат тізгінін ұстаған игі жақсылардың да үлесі бар шығар. Өйткені олар мұғалімді баласы мектеппен қоштасар кезде немесе немересі бастауыш сыныпқа барарда ғана еске түсіреді. Міне, қоғамнан осылай бөлектеніп қалғандықтан ба, мектеп оқшаулана берді. Тіпті, ондағы тіршілікті бағамдау мен байыптаудан қалғандаймыз. Неге? Оның бірқатар себеп-салдары бар.

Ұстаздың алдын кеспейді

Сараптап көрелік. Тоқсаныншы жыл­дары күнкөріс қамымен көптеген мұға­лім басқа салаға ауысып кетті. Мектепте өз мамандығын шексіз сүйе­тіндер ғана қалды. Бос орындарға бұ­рын ауылдық кеңесті, кеңшарды басқар­ғандар, зоотехниктер, агрономдар, инженерлер, есепшілер келді. Мектепті басқаруды ауыл әкіміне жүктеді. Біраз мұғалім ала қапшық сүйретіп, базар жағалады. Сірә, табысы жақсы болды-ау шамасы, солардың мектепке қайта оралғандары шамалы. Ал агрономдар мен зоотехниктер биологиядан, бухгалтерлер математика мен  геометриядан, тамақ өнеркәсібі мамандары химиядан, инженерлер физикадан «көзін шығарып, басын жарып» сабақ өтіп жатты.

Тәуелсіздіктің алғашқы жылдары жеке­меншік оқу орындары жауыннан кейінгі саңырауқұлақтай қаптап шыға келді. Қолынан келгендердің біразы институт, университет ашты. Қолы қыс­қалары колледж ұйымдастырды. Қа­зір айтулы институттардың қосымша кол­ледждері бар. Бұған кешегі күнге дейін сабақтасып келген «сырттай оқу» дегенді қосыңыз. Жаппай нарыққа көшу кезіндегі осы үрдістен соң арзан оқу ақысымен білім алған мұғалімдер мектептерге жұмысқа кіріп жатты. Менің өзім университетті сырттай бітірген бір туыс­ты жұмысқа орналастырғаным бар. Ол ағылшын тілінің маманы еді. Бір күні директор хабарласып тұр. «Ренжіме, ана балаңыз ағылшын тілі тұрмақ әріптерін де білмейді ғой», дейді. Бетті бастым. Ағайынға қызмет жасап болмайтынын сонда түсіндім. Тағы бір мысал. Кеше ғана тойдан қайттым. Такси жүргізушісі Шымкент қаласындағы жоғары оқу орындарының студенті екен. «Күндіз оқып, түнде табыс табады екенсің. Жақ­сы ғой» деп әңгімеге тарттым. «Ой, ағай! Қазір теңгең болмаса, оқытушылар сы­нақ алмайды. Содан ғой түнделетіп жүр­­геніміз», дейді. Бұл жағдай да бесене­ден белгілі. Ақшаның күшімен оқу бітіргендер жарытып бала оқыта ма?  Орташа деңгейдегі мұғалімнен орташа деңгейдегі шәкірт тәрбиеленеді емес пе? Ал оқытушысына пара беріп, баға алған студенттен ертең қандай маман шығады? Осының өзі мұғалім беделінің төмендеп кетуіне әсер етіп жатқаны жасырын ба? Әлде мұны да жоққа шығарарсыз?

Қазір жастар ең оңай мамандық мұ­ғалімдік деп ойлайтын сыңайлы. Бұған техникалық мамандықтардан гөрі, гу­ма­нитарлық, яғни мұғалімдік оқуға құ­жат тапсырып жатқандардың көптігі анық дәлел. Шалғай аудандардағы мек­теп­терде химия, математика, физика,­ ағылшын тілі пәндері мұғалімдері же­тіспейді. Неге? Өйткені бүгінгі жас­тар­дың мұндай қиын сабақтарға тісі бата бермейді. Жоғары оқу орындарына түсуші талапкерлердің төмен балл жинағандары амалсыздан мұғалімдік мамандықты таңдайтыны да содан. Ал ата-ана болса, «баламыз жоғары оқу орнын бітірсе болды» деген қағида ұс­танады. Оларға ертең балалары мектепке барып-келіп жүрсе болғаны. Тіпті, осы мұғалімдік сатыдан балаларын әкім­дікке, жоқ дегенде мектеп дирек­тор­лығына сүйрейтіндер де табылады.  Осыдан барып бәсекеге толы дүрбелең кезеңде мұғалімдік қызметке барынша дарынды адамдарды тарту өмірлік қажеттілікке айналып отыр.

Жалақының аздығынан, жағдайдың төмендігінен (пәтерге қол жеткізе алмау­шылық, коммуналдық қызметтерге же­ңіл­діктердің жоқтығы, тағы басқалар), жүк­темелердің көптігінен мектептерде  ер мұғалімдердің үлес салмағы азайып кеткені де жасырын емес. Ал бірыңғай қыз-келіншектер жүрген жерде тәрбие тұсауланатынын ғалымдар жазудай-ақ жазып келеді. Мәселен, кілең әйел тәрбиесіндегі  баланың жасық болып өсетіні тәжірибеде дәлелденген. Ре­сей ғалымдары әскерге шақырылған жас­тарға тәжірибе жасап көргенде, ше­ше­­сінің тәрбиесінде өскендер өздігі­нен шешім қабылдай алмайтынын, бой­ларында батылдық атаулы семіп қал­ғанын анықтаған. Ал әке тәрбиесінде өскендер автоматты тез меңгерген, жер де қазған, техника тілін де аз ғана уақытта үйреніп алған. Шеше тәрбиесіндегілер ыдыс жууға, еден сыпыруға, жалпы же­ңіл-желпі жұмыстарға сұранған.  Мек­­тепте қыз-келіншектердің  шамадан тыс көбейіп кетуі ұл тәрбиесіне, бо­­­ла­шақ ер-азаматтың мінез-құлқын қа­лып­­тастыруға, олардың жігерлі болып өсу­леріне кері әсерін тигізетіні айтылып та, жазылып та жүр. Осының барлығы са­йып келгенде мұғалім беделінің тө­мен­­­деуіне апаратын фактор .

Енді «Педагог мәртебесі туралы» жа­ңа заңның тиімді тұстары қандай бол­мақ деген заңды сұрақ туады. Рас, жаңа заңда әлеуметтік кепілдікке басымдық беріліп отыр. Ендігі жерде бастапқы жарнасыз жеңілдетілген несие бойын­ша тұрғын үй сатып алу мүмкіндігі бар. Сонымен қатар қызметтік тұр­ғын үй және жатақхана иеленуге мүмкін­дік қа­растырылған.  Ендігі тұста мұғалімдер­дің әлеуметтік жағдайларына қатысты жер­гілікті әкімдіктерге құқық беру мә­се­лесі шешілмек. Айталық, әкімдер мұ­ға­лімдерге сыйақы, жергілікті бюджеттен пәтер бере алады. Мұғалімдердің ба­лалары балабақшаға кезексіз орналас­тырылады. Ауылға барған мұғалімдер жер учас­келерін алып, тұрғын үй салып алуларына да жол ашылмақ.

Мұғалім  атаулыға аса ұнап отырған жаңа заңдағы жаңалық сол – енді жер­гілікті органдардың өкілдері мұғалім­дерді өздерінің қызметтеріне сәйкес кел­­мейтін жұмыстарды орындауға мәж­бүрлемейді. Келісуге болатын сияқты. Бірақ...

Ұстаз! Мұғалімнің қоғамдағы екін­ші атауы – ұстаз. Ұстаз деп біз кімді айтамыз? Әрине, ол бәріне де үйрету­ші, жол көрсетуші, жоба сілтеуші, мем­лекетіміздің өркениетті даму саяса­тының мықты насихатшысы. Ол өзінің жүріс-тұрысымен де, сөзімен де, ішкі, сыртқы мәдениетімен де – қоғамда тәуел­сіз еліміздің эталондық бейнесі.

Мұғалім сенбілікке қатыспасын дей­міз. Ау, ағайындар-ау, ұстаз деген барлық игілік атаулының алдын­да жүрмес пе? Мәселен, мұғалім сенбілік­ке шықпаған соң, оқушылар да қолына күрек алмайды. Сонда біз кімді тәрбиелеп жатырмыз? Қоғамға түк те пайдасы ти­мейтін жатыпішерді ме?  Осы жерде ұстаз өне­ге көрсетіп жүрсе, оқушы біткен ең­бекке тәрбиеленбей ме? Ұстаздың өзі үйінде шіреніп жатса, шәкірттерін отан­сүй­гіштікке, патриотизмге, еңбек­сүй­гіш­тік­ке, ұйымшылдыққа кім тәрбие­лейді? Жол көрсететін, жол бастайтын ұстаз осы тұста бұғып қалса, басқасынан не сұ­рар­сың?

Жалпы, рухани мешел мұғалім оқу­шысына жақсы тәрбие бере алмайды. Абайды, Фарабиді, Мұхтарды, Сәкен­ді, Сәбитті, Бейімбетті, тағы бас­­қа­ла­рын білмеген ұстаздан ұлық адам шыға ма? Жарайды, аталған тұл­ға­ларды бірсыдырғы білсін-ақ, бірақ өнер, мәдениет, спорт  әлеміндегі соң­ғы жаңалықтар мен табыстардан мақ­рұм мұғалім кімге үлгі бола алады? Шә­кірттерімен бірге театрларда, ста­дион­дарда, клубтарда отырған ұстаз на­­ғыз ұстаз емес пе? Тарих немесе өлке­тану пәнінің мұғалімі шәкірттерін тарихи, киелі де көрікті жерлерге бастап бара жатса, мұның өзі тәрбие көзі емес пе?

Қазір көше аралап, оқушыларының ата-аналарымен, тұрмыс-тіршілігімен танысып жүрген сынып жетекшілерін де сирек көреміз. Осындай бір қолайлы сәтте өзің тұратын шағын аудан тұр­ғындарымен етене танысу да керек-ақ. Жұртқа көрінбей, мектепте тығылып жүр­ген жаннан жақсы тәрбиеші шық­пайды. Ежелгі грек ғұламалары «Патша қанша жерден ақымақ болса да бала­сының ұстазының алдын кеспейді» деген екен. Өнеге, үлгі көрсетіп, ұрпаққа ұлағатты тәрбие беріп жүрген ұстаз алдын кім кесер?!

 

Сабырбек ОЛЖАБАЙ,

Қазақстанның құрметті журналисі