Руханият • 04 Ақпан, 2020

Адалдық

286 реткөрсетілді

Президент Қасым-Жомарт Тоқаев жуықта жарияланған «Абай және ХХІ ғасырдағы Қазақстан» атты мақаласында ұлы тұлғаның рухани мұрасын парасат биігінен бағам­дай отырып, ақын барлық бас­тамашылдықта адалдықты жоға­ры қояды деген тұжырым жасапты.

Расында, Мемлекет басшысы айт­қандай, ойшыл ақынның адалдық жайлы пайымы өте терең. Ол өзінің 40-шы қара сөзінде: «...ағайын торқалы той, топырақты өлімде, адалдық береке алы­суға табылмай, барымта ұрлық  десе, та­бы­ла қоятыны қалай?» деп нали­тыны бар.

Дананың жоғарыдағы тоқтамын тәпсірлер болсақ, қазақ қоғамында адал­дықтың жүгі ауыр, осы жолда ынтымақ танытып табыса алмаған ағайын, берекесіздік үшін бірігеді. Бұл аса қатерлі жол. Сол себепті, ата-баба­ларымыз келер ұрпағы осындай қатер­лі жолға түсіп кетуінен қатты сақ­танған. Яғни, қоғамдық ортада адалдық ұғымының үстемдік етуін ел басшылары мен батыр-билер әрқашан қадағалап отырған.

Мысалы, Абай атамыз баласы Әбді­рахман­ның қазасына қатысты айтқан наза-жоқтау жырында:

Кешегі Оспан ағасы,

Кісінің малын жемепті.

Адалдық үшін алысып,

Жегішке ақы төлетті... 

Арғы атасы қажы еді,

Бейіштен татқан шәрбәтті,

Жарықтықтың өнері,

Айтуға тілді тербетті,

Адалдық, ақыл жасынан,

Қозғапты, тыныштық бермепті, – деп, інісі Оспан мен әкесі Құнанбай қажының адалдық жолынан таймай өмірден өткенін үлгі ретінде жоқтауға қосады.

Қазақ халқының мәдениетін зерттеген фольклортанушы Ә.Диваев, қа­зақ­тың жоқтау жырлары өмірден өткен тұлғаның жақсы іс-әрекетін әйгі­лейтін сөз үлгісі екенін айтады. Соған қарағанда Абай атамыз­дың жоқ­тауда айтқаны сияқты, халқы­мыздың ежелгі ұстанымы да, өмір сүру қағидаты да адалдық болғанын аңғарамыз.

Өйткені адалдық пен әділдік бұзыл­ған жерде береке болмайды. Айталық, Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін әлемге ықпалы артқан социалистік лагерь елдеріндегі идеологияны әлсірету үшін жасалған АҚШ идеологы Аллен Даллестің жоспарында: «Адалдық пен адами құндылықтарды өткеннен қалған кесірлі әдет ретінде келемежге айналдырып, жұрт олардан жаман әдет ретінде жиіркенетін жағдай тудыруымыз керек» депті. Осыған қарап-ақ адалдықтың адамзат үшін қаншалықты маңызды екенін бағамдай беріңіз.

Сол сияқты мұсылман дүниесінің кемел тұлғасы Әли Мұртада хазіреті «қан­дай бір қоғамнан адалдық кетсе, оның болашағы бұлыңғыр» деген өсиет қал­дырыпты. Ал біздің хал­қымыз, яки қазақ ұлты жүздеген ғасыр­ды артқа тас­тап, жойылып кет­пей бүгінге жетуі бойын­дағы адал­дығының жемісі екені анық.

Айталық, үлкен ақын Қадыр Мыр­заәлі 2004 жылы жарық көрген «Иірім» атты кітабында: «Сонау соғыс жылдары Украинадан мал айдаған адамдар біздің түкпірде жатқан алыс ауданға әрең жетіп, естерін жиды. Азған, тозған, аш-жалаңаш Украина қойшылары алдындағы отар-отар қойларына ие бо­ла алмай, кез келген жерге қисая ке­тіп, кез келген жерде ұйықтап жатты. Ал олардың шашыраған қойлары жергі­лікті малға қосылып, иелерін ұятқа қал­­дырды. Соның өзінде аш-жалаңаш әрең отырған менің жүдеу жерлестерім бос­қындардың бір тышқақ лағына көз аларт­пай, адасып, лағып жүрген тоқты-торым­дарын иелеріне айдап апарып тап­сырып жүрді. «Бүлінгеннен бүлдіргі алма» дегендей мұндай адалдық басқа жұрт­та бар ма екен» деп таңдана жазады.

Әрине, адалдық жалпы адамзатқа тән қасиет. Мысалы, өткен ғасырдың 40-жылдарының аяғында Әзербайжан елінің үкімет үйін салып жатқан  неміс тұтқындары бір күні жұмыс істеуден бас тартады. Бұл оқиға бірінші хатшы М.Багировке жетеді. Ол өзі келіп мән-жайды анықтаса тұтқындар: «Біз неміс халқының атынан жұмыс істеп жатырмыз. Адалдық біздің туымыз. Сапасыз материалмен жұмыс істей алмаймыз» депті. Неміс халқының адалдығына тәнті болған әзербайжандар бұдан кейін тек сапалы құрылыс материалдарын жеткізіп тұрыпты.

 

Соңғы жаңалықтар

Ұқсас жаңалықтар