Саясат • 17 Ақпан, 2020

«Ғасыр келісімі» ғасырлық қақтығысты шеше ала ма?

108 реткөрсетілді

Еврейлер мен христиандардың Иерусалим (шумер тіліндегі «жер/йер» және семит тіліндегі «сәлем/шалом», яғни бейбітшілік сөздерінің бірігуінен «бейбітшілік жері» деген мағынаны береді), мұсылмандардың Құдыс (Арабша «қасиетті» деген мағынаны білдіреді) деп атайтын қаласы АҚШ президенті Дональд Трамптың 2020 жылдың 28 қаңтарында «Таяу Шығыс бейбітшілік жоспарын» жариялауымен халықаралық саясаттың күн тәртібіне қайта келді. Жоспарға сай Иерусалим Израильдің астанасы болады және израилдіктердің палестиналықтардан тартып алған жерлері және онда салған қоныстары заңды деп есептеледі. Басқаша айтқанда, «Ғасыр келісімі» деп аталған бұл жоспар өткен ғасырда басталған Израильдің Палестинаны жұту үдерісінің жаңа бір кезеңі болып табылады.

Осы орайда Иерусалим немесе Құдыс және Израиль мен Палестина атаулары бүгінгі қазақтарға Қазақстаннан алыс, жырақ жер аттары болып көрінуі мүмкін. Бірақ тарихи тұрғыдан қарағанда бұл мекендерді кезінде қыпшақ мәмлүктері және оғыз салжұқтары билеген. Тіпті Шыңғыс ханнан қашқан хорезмшах қаңлылары осы жерлерде ел құрған. Екінші бір жағынан еврейлер, хрис­тиан­дар және мұсылмандар үшін қасиетті болып табылатын Құдыстың тағ­ды­рына Қазақстанның бейжай қара­май­тыны белгілі. Атап айтқанда, Елбасы Н.Назарбаевтың бастамасымен ұйымдас­тырылып жүрген Әлемдік және дәстүрлі діндер көшбасшыларының съезі Иудаизм мен Ислам дінбасыларының басын қосып, Құдыс мәселесінің шешілуі және Израиль-Палестинаның ымыраға келуіне өзіндік үлес қосып отыр. Ал Қазақ­станның бастамасымен құрылған Азия­дағы өзара ықпалдастық және сенім шаралары жөніндегі кеңес Израиль мен Палестина екеуінің де мүше болып отырған жалғыз халықаралық ұйымы болып табылады. Басқаша айтқанда, түрлі діндер, ұлы өркениеттер мен алып державалардың мүдделері астасып жат­қан Құдыс мәселесі және Израиль – Палес­тина қақтығысын бақылап, сараптап отыруымыздың қажеттілігі зор.

Ұлы державалардың аталған қақты­ғыстағы ұстанымдарын сөз етер бол­сақ, 1948 жылы Израиль мемлекеті құрыл­ғаннан бастап Батыс елдері, атап айтқанда Ұлыбритания мен АҚШ оны барынша қолдады. Аймақтағы АҚШ саясатының басты мақсаты – Израиль­дің қауіпіздігін қамтамасыз ету. Мұның себебі Америка халқының басым көпшілігі, атап айтқанда евангелист христиандар Исаның қайтып келуі үшін еврейлердің Тәурат пен Інжілде оларға уәде етілген жерлерге, дәлірек айтқанда Палестинаға оралуы керек деп сенеді. Бұл сенім АҚШ-тың аймақтық саясатына Израильді қолдау ретінде көрініс табуда. Осы топтың даусын алып 2016 жылы сайланған Трамп 2020 жылы қайта сайлану үшін Израильді қолынан келгенінше көмектеседі. Басқаша айтқанда, бір жағынан АҚШ-тың ішкі саясаты, екінші жағынан Вашингтонның аймақтық және әлемдік үстемдігін сақтауға талпынысы оның Израильді қолдауына себеп болып отыр.

Кеңес Одағының және бүгінгі Ресейдің Израиль-Палестина қақтығысына деген ұстанымына тоқталатын болсақ, Екінші дүниежүзілік соғыстан бұрын және кейін Еуропадағы еврейлердің Палестинаға көптеп көшуі және ондағы арабтарды ығыстыра бастауы Кеңес Одағының «езілген халықтарды қолдау» ұранына сай Мәскеу арабтар жағында болды. Қырғи-қабақ соғысы жағдайындағы КСРО мен АҚШ текетіресінде Кеңес Одағының Палестинамен қатынасы одан сайын күшейе түсті. Бүгінгі Палестина президенті Махмуд Аббастың 1970 жылдардың соңында КСРО-да білім алып, тіпті сонда ғылыми дәрежесін де қорғағаны белгілі. 1967 жылы Израиль мен Палестина арасындағы алты күн­дік соғыстан кейін, яғни Израильдің араб жерлерінің көпшілігін басып алған­нан соң Мәскеу Кеңес Одағы-Из­раиль дипломатиялық қатынастарын тоқтат­ты. Бұл қатынастар 1991 жылы тек қырғи қабақ соғыс аяқталған соң ғана қалпына келді. Осылайша, өткен ғасырдың 90-жыл­дары Ресейдің әлемдік держа­валық мақ­саттарынан бас тартуы оның Из­­раиль­мен қарым-қатынасына оң әсер етті.

2000 жылдардан бастап Ресей қырғи-қабақ соғыстан кейін жоғалтқан позициясын қайтару саясатына кірісті. Осы мақсатта Мәскеу аймақтағы дәстүрлі араб елдерімен қатынасын қайта жандандыра бастады. Алайда қырғи-қабақ соғыстан өзгеше, бұл жолы Ресей Израильмен де ынтымақтастығын арттырды. Мұнда Израильге бұрынғы Кеңес Одағы елдерінен көшіп барған еврейлер маңызды үлес қосуда. Орыс тілді еврейлер екі елдің арасында дәнекер болып тұр. 2020 жылы 23 қаңтар Израильге барған Ресей президенті В.Путин осы еврейлердің бастамасымен салынған және Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі Ленинград қоршауы құрбандарына арналған «Естелік шырағы» ескерткішін ашты.

Мәскеудің аймақтағы белсенді саясаты Ресейді Палестина үшін де, Израиль үшін де таптырмас әріптеске айналдырды. Қысқасы, Ресей ұлы держава ретінде аймақта ықпалды күшке айналуды және Израиль-Палестина сияқты халықаралық мыңызы бар қақтығыста бітімгер ел ретінде басқалардың онымен есептесуін қалайды. Бұл тұрғыдан 2002 жылы Израиль мен Палестина арасында дәнекер рөлін атқарып отырған, Ресей, АҚШ, ЕО және БҰҰ-дан тұратын «Таяу Шығыс төрттігі» форматын Ресейдің жетістігі деп санауға болады.

Ресейдің Сириядағы дағдарысқа әскери араласуынан кейін Мәскеу-Тель-Авив ықпалдастығы одан әрі кү­шейе түсті. Ресей әскерлерінің Сирия­дағы операциялары және Сирия/Иран сарбаздарының Израильге қарсы ұстаны­мының Мәскеу – Тель-Авив арасында дағдарысқа себеп болу мүмкіндігі бар еді. Сондықтан Ресей – Израиль арасында үйлестіру механизмі құрылды. 2018 жылғы 17 қыркүйегінде израильдік ұшақтардың кесірінен құлаған ресейлік ұшаққа байланысты дағдарыс осы механизм арқасында шешілді. Осы кезеңде 2015 жылдан бері Израиль премьер-министрі Бенжамин Нетаньяху Ресейге 14 рет барды. Тіпті 28 қаңтарда Трамппен бірге «Ғасыр келісімін» жариялағаннан кейін Б.Нетаньяху төте В.Путинмен жолығу үшін Ресейге келді. Бұл жағдай Мәскеудің аймақта шешуші ойыншы екендігін көрсетеді.

Аймақтағы мұсылман елдерінің де Израиль-Палестина қақтығысына деген ұстанымдарына тоқтала кеткен абзал. Мысыр, Сирия және Иордания сияқты араб елдері әу баста «бауырларын» іс жүзінде қолдаған, тіпті Палестина үшін Израильмен соғысқан. Сондықтан әуелі қақтығыстың аты «Араб-Израиль қақтығысы» деп аталатын. Алайда, АҚШ-тың аймақтық саясаты мен Израильдің әскери жеңістерінің нәтижесінде арабтар арасындағы ауызбіршілік бұзылды және қақтығыс «Израиль-Палестина қақтығысына» айналды. Араб емес мұсылман елдердің арасында Пәкістан, Иран және Түркияның қақтығыс­қа белсенді араласқысы келетіндігі бай­қалады. Әсіресе соңғы кезде Иран мен Түркияның бастамаларын айтуға болады. Дегенмен мұсылман елдердің барлығы тек мәлімдеме жасап, сөз жүзінде ғана қолдаумен шектеледі. Атап айтсақ, Түркия мен Иран Д.Трамптың «Таяу Шығыс жоспарын» сынға алып, оған қарсы нақты қадам жасау керектігін талқылап жатыр. Бірақ бұл елдердің АҚШ – Израиль одағына қарсы шығатын қауқары жоқ. Ал 2020 жылы 1 ақпанда Каирде бас қосқан Араб елдері лигасы жоспардың халықаралық құқыққа теріс және бұл жоспарға мүлдем қарсы екендігін мәлімдеді. Бұл мәлімдеменің де бұрынғы мәлімдемелер сияқты тек қағаз жүзінде қалатыны белгілі.

Қорыта айтқанда, Д.Трамптың ұсы­нып отырған «Ғасырдың келісімі» Израиль-Палестина арасындағы дау­ды одан са­йын шиенелістірмесе, оң шешуі мүм­кін емес. Мұсылман елдерінің халық­ара­лық құқықты сақтау туралы мәлім­деме­лері АҚШ-қа да, Израильге де әсер етпейді. Ресей сияқты ірі державалар да тек өз мүддесі шеңберінде әрекет етеді. Сөздің түйіні, Иерусалим мәселесі мен Израиль-Палестина қақтығысы халық­ара­лық саясаттың «халықаралық құқық», «адам құқықтары», «қақтығыс­тарды бейбіт жолмен шешу» сияқты құнды­лықтар негізінде емес, «ұлттық мүдделер», «әскери күш» пен «геосаясат» негізінде жүзеге асатынын тағы да бір рет еске түсіріп тұр.

 

Дінмұхаммед ӘМЕТБЕК,

Анкарадағы АНКАСАМ зерттеу орталығы Еуразия бөлімінің басшысы

 

Соңғы жаңалықтар

Елдік нышандар тарихы

Қазақстан • Кеше

Ұқсас жаңалықтар