Тарих • 11 Наурыз, 2020

Жәңгір хан

3229 реткөрсетілді

XVII ғасырда Қазақ хандығын басқарған хандар саны – бірнешеу. Олардың билікте болған жылдарын жазба деректер арқылы нақты біле алмасақ та, әр ханның жеке басындағы ерекше қасиеттері мен белгілеріне, билік құрған жылдарындағы заманның ағымына, дәуірінің ерекшелігіне байланысты едәуір тарихтың елеулі беттерін парақтауға болады. Сол даңқты хандардың бірі де бірегейі – Жәңгір хан. Жәңгір – Есім ханның тарихта белгілі үш ұлының бірі.

Есім ханның үлкен ұлы – Жәні­бек сұлтан, екіншісі – Жәңгір хан, ал үшінші ұлы – Сырдақ сұл­тан. Т.И.Сұлтановтың пікірі бойынша Есім ханның үлкен ұлы – Жәнібек XVII ғасырдың 30-жылдарының басында хан тағына отырып, ойрат тайшы­ларымен көп соғысқан және XVII ғасырдың 40-жылдарының басында ойраттармен болған кезекті шайқастың бірінде қаза тапқан. Ал Сырдақ сұлтаннан Хұсрау сұлтан деген ұл туады, оның ұлы тарихтан белгілі – Қайып хан.

Жәңгірдің шын есімі – Жа­һан­гер (парсыша «әлемді бағын­дырушы, билеуші»). Оның Жәңгір болып айтылуы парсыша есімнің қазақ тілінің ерекшелігіне сай өзгеруінен шығып тұр. Мұндай есім XV-XVIII ғасырлардағы Орталық Азия мен Қазақстан аумақ­тарындағы билеуші әулет өкіл­дерінің арасында жиі ұшы­расады.

Жәңгір (Жаһангер) ханның есімі шы­ғыс деректеріндегі және орыс тілін­дегі материалдарда XVII ғасырдың 30-жыл­дары­ның ортасындағы оқи­­ғаларға байланысты алғаш рет кездесе бас­тайды. Ондағы де­ректердің мәлі­меттерінде ол сұл­тан лауазымымен айтылады.

Ортағасырлық шығыс дере­гі «Бахр ал-асрардың» мәлімет­терінде де 1634 жылы Ташкентке жорық ұйымдастырған қазақ сұлтандарының арасында Жаһан­гердің есімі сұлтан лауазымымен айтылады. XVII ғасырдағы орыс-моңғол қатынастарының деректер жинағында да Жаһангердің есімі кездесіп, онда 1635 жылы оның ойраттармен болған шайқас­тардың бірінде қолға түскендігі тура­лы баяндалады.

Ең алғаш Жәңгірдің жоңғар­ларға тұт­қынға түскендігін И.Е.Фи­­шер өзінің Сібір тарихы­на ар­налған кітабында жазады. Он­да автор 1635 жылы ой­рат­тардың кө­семі Батыр хон­тай­шының Есім ханмен соғыс­қанын айта келе, оның ұлы Жәң­­гір сұл­­танды жоңғарлардың тұт­қын­ға түсіргенін баяндап өтеді. Автор онда бұл дерегін қай­дан алғандығын көр­сет­пей­ді. Тарих­шының осы материалын кейін­гі тарихшылардың бәрі қайталап, И.Е.Фи­шердің еңбегіне сілтеме береді. 1959 жылы Мәскеуде жа­рық көрген орыс-моңғол қа­тынастарының жинағында осы та­рихи оқиғаға қатысты мәлімет кездеседі. Ол мәлімет 1635 жыл­дың 19 шілдесінде Тобольск при­каздығының кеңсесінде ойрат тайшысы Абақтың елшілерінен жазылып алынған. Ол мәліметте ойрат тайшыларының бір тобы 1635 жылдың қыс айларында Қазақ Ордасына аттанғандығы, ал Қазақ Ордасы адамдарының ой­рат­тарға жорыққа шыққандығы, екі жақ­тың­ бір-бірімен кездесіп қалып, үлкен шай­қас­тың болған­дығы, ойраттардың жеңіске жет­­кендігі, Есім ханның ұлы Жәң­гір сұл­танның (деректе Янгир царевич деп жазылады – Б.К.) тұтқынға алынғандығы және сол кезде ол сұлтанның ойраттардың қолында екендігі айтылады. Кезінде Сібір тарихын жазған Иоганн Фишер осы деректі пайдаланған болуы керек, өйткені оның жазғаны мен дерек мәліметі екеуі мазмұндас келеді. Енді осы мәліметке талдау жасап көрелік.

Біріншіден, дерек мәліме­ті қазақ-қалмақ (ойрат) шайқа­сының 1635 жылдың қыс ай­ларының бірінде өткендігін, ал бұл кезде Жәңгірдің әлі сұлтан дәрежесінде жүр­гендігін көреміз, яғни Жәңгір бұл оқи­ғаға дейін әлі хан тағын иелене қой­ма­ған. Деректе Жәңгірдің Есім ханның ұлы екендігі, Есімнің қазақтың ханы бол­ған­дығы айтылады. Бірақ сол жылы, яғни 1635 жылы нақты кімнің хан екендігі жазылмаған.

Екіншіден, Жәңгірдің қал­мақ­тар қолына тұтқынға түсуі – қазақ-жоңғар қатынасындағы аса маңызды оқиғаның бірі бол­ғандығын көрсетеді. Ол туралы жоңғарлардың солтүстіктегі көр­­шісіне хабарланып тұр. Со­ған қарағанда, Жәңгір сол тұста сұл­тан дәрежесінде болса да, қазақ қоғамындағы алатын орны ханнан кем болмағанын немесе ханмен бірдей болғанын бай­қаймыз. Жәңгір де жоңғар тұт­қынында ұзақ отырмай, ерте босатылып, еліне аман-сау оралады.

И.Е.Фишер, одан кейін В.В.Велья­ми­нов-Зернов, М.Ты­ныш­­паев, И.Я.Златкин, Т.И.Сұл­танов және тағы басқа кейінгі зерт­теушілер Жәңгірді жоңғар тұт­қы­ны­нан ретін тауып қашып шыққан немесе кездейсоқ сәтті жағдай оның жоңғар тұт­қынынан босауына жағдай жасаған деп есептейді. Егер де XVII ғасырдың 30-жылдарындағы жоңғар қо­ғамының ішкі саяси өміріне те­рең назар аударсақ, сонда ғана Жәңгірдің жоңғар тұтқынынан қалай босап шыққанын түсінуге жол тапқандай боламыз.

Тарихта Жоңғар хандығының құрыл­ған жылы деп 1635 жылдың есептелетіні белгілі. Ал оған де­йінгі кезеңде ойрат қоғамының ішкі саяси өмірі қазандағы қай­наған судай тасып тұрған болатын. Жоңғар тарихының ірі маманы И.Я.Златкиннің дәлелдеп көр­сетуі бойынша осы кезеңде ойрат одағына енетін тайпалар арасында күрестер күшейіп, талас-тартыс белең алып тұр еді. Дүрбеттер көсемі Далай тайшы, шорос көсемі Харақұла тайшы, торғауыттар көсемі Хоүрлік, хошоуыт­ көсемі Хұндүлен тайшы және тағы басқа тайпа көсемдері жеке-дара билікке ұмтылып жат­қан-ды. Талас-тартыстардың нә­ти­жесінде торғауыттар – батыс­қа, хошоуттар – Тибетке қарай қоныс аударады да, ойраттар жерінде шорос тайпасының рөлі артып, жалпы билік осы тайпаның көсемі Харақұлаға көшеді. 1634 жылы ол қайтыс болғаннан кейін Харақұланың ұлы әрі мұрагері Хото-Хоцин Батыр ойрат чулганында (ойрат тайшыларының кеңесі, құрылтай секілді жиын) хошоуыттар көсемі Байбағас тайшымен бірдей дәрежеге ие болады, ал Далай-лама оған хонтайшы титулын береді. Сөй­тіп іс жүзінде Батыр хонтайшы ойрат одағының жеке-дара билеушісіне айналады. Батыр хонтайшының билікке келуі қарсаңында Жоңғар хандығының сыртқы саяси жағдайы жалпы алғанда бір­шама тұрақты болса, ал ішкі саяси жағ­дайы күрделірек еді. Батыр хонтайшы ішкі саяси өмірде орталықтандырылған хандық билікті нығайту саясатын жүргізсе, кейбір жергілікті тайпа көсемдері орталық хан­­дық билікке бағынбауға, өз­дерінің фео­дал­дық мәртебесін сақтап қалуға немесе қалпына келтіруге тырысады. Осылайша Жоңғарияның өзін­де Батыр хонтайшыға қарсы саяси топ пайда болады. Міне, хонтайшы мен оған қарсы топ арасындағы қайшылық Жәңгір сұлтанның жоңғар тұтқынынан босап шығуына әсер еткен деуге болады. Харақұла тайшы тұсында ойрат чулганың басқарған хошоуыт тайпасының көсемі Бай­бағас тайшының туған інісі Хұн­дүлен тайшы – Батыр хонтайшы билігінің күшеюіне бірден-бір қарсы тұрған тұлға-тұғын. Сол себепті де ол хонтайшының көп­те­ген іс-әрекетіне кейде ашық, кей­де жабық түрде қарсылық көр­сетіп отырады.

1644 жылы Батыр хонтайшымен әңгі­ме­лескен Тобольск әкім­­шілігінің елшісі Г.Ильиннің есебінде Хұндүлен тайшы мен Далай тайшының ұлдарын, Жәң­гір сұлтан мен Жалаңтөс батыр­ды хонтайшы өзінің жауы деп санайтынын, Хұндүлен тай­шы­ның Жәңгірді қолдап отыратынын және тайшы оны таң­дау­лы ұлы (названный сын) деп санайтындығын баяндап бе­реді. Міне, осы мәліметтен Жәңгірдің жоңғар тұтқынынан аман-есен босап шығуының себе­бі нақтылана түседі.

XVII ғасырдың 30-жыл­да­рындағы Жәңгір сұлтанның қазақ қоғамындағы алатын орнын біл­ген Батыр хонтайшының қар­сы­ластары Жәңгірді өл­тірт­пей, кері­сін­ше онымен жақын­дасуды, одақтасуды ойластырған деуге болады.

Осылайша Жәңгір сұлтан 1635 жылы жоңғар тұтқынынан жоңғарлардың өз қолымен босап, туған еліне аман-сау ора­ла­ды, жоңғар тайшыларының арасынан өзіне одақтастар тауып қай­тады. Бұл одақ­тастықтың оған 1643 жылғы Батыр хонтайшы әскері­мен шайқасында көп көмегі тиеді.

Жалпы, қазақ-жоңғар қаты­нас­тарының алғашқы 20 жылдай кезеңіндегі екі жақ­тың қаты­суымен болған ірі оқиғалар са­ны үшеу. Біріншісі, жоғарыда атап өткен 1635 жылғы қазақ-жоңғар шайқасы және Жәңгір сұлтанның жоңғар тұтқынына түсуі болса, екіншісіне – 1643 жы­л­ғы қазақ-жоңғар шайқасы жатады. Ал үшін­ші ірі оқиға, ол – 1652 жылғы Жәң­гір хан қаза табатын шайқас. Қарап отыр­сақ, осы үш оқиғаға Жәңгір тікелей қа­ты­сып, оқиғалардың басында жүрген екен. Жәңгір ханның өміріне қатысты ең көп кездесетін мәліметке – 1643 жыл­ғы­ шайқас туралы мәлімет жатады. Бұл кез­де Жәңгір әлі сұлтан дәрежесінде бо­латын. Жоңғарияға барып келген орыс елшілерінің есептерінде оның дәре­же­сін сұлтан деп жазады. Мысалы, 1640 жылы қыркүйек айында жоңғар қонтайшысының ордасында қазақ сұлтаны Жәңгір сұлтанның елшісі болғандығын орыс деректері хабарлайды.

1643-1644 жылғы қазақ-жоң­ғар соғысы туралы ең алғашқы хабарды Г.Ильин береді. Ол 1644 жылы ақпан айында Батыр хон­тайшының ордасынан То­больскіге қайтып оралып, воевода Куракинге осы соғыс туралы баяндайды. Дәл осы жылы және сол айда Тобольскіге келген ойрат көсемдерінің бірі Абылай тай­шының елшісі Бахтыйдың хабар­ламасында да 1643-1644 жыл­ғы қазақ-жоңғар соғысы туралы айтылып, ол да Г.Ильиннің мәліметін растайды және оны толықтыра түседі. Екі мәліметтің үзінділері И.Я.Златкиннің монографиясында келтіріледі.

Батыр хонтайшының қазақ­тарға қарсы жорығы 1643 жыл­дың қысында басталып, 1644 жылдың жазына дейін созылады. Жоңғар билеушісі жағында көптеген ойрат тайшылары, Халха билеу­ші­сінің ұлы Омбо-Эрдени болып, жалпы саны 50 мың әскер жорыққа шығады. Бұл жорыққа Жәң­гірдің одақтастары Хұндулен тайшы, Далай тайшының ұлдары қатысудан бас тартқанын елші Бахтыйдың мәліметі дәлелдейді. Бір қызығы, Г.Ильиннің дерегінде Батыр хонтайшының Жәңгір сұлтанға қарсы аттанғандығы баса айтылады. Сол кездегі қазақ ханы Жәңгірдің ағасы Жәнібек болса да, ол туралы ешкім де сөз қылмайды. Барлық деректе тек Жәңгір сұлтанның есімі ғана баян­­далады.

Жәңгір сұлтан жоңғар әске­рінің қазақ­тарға қарсы дайын­дығынан хабардар болған сияқ­ты. Мұны Жәңгірдің Хұнду­лен тайшы­мен достығының нәти­жесі деп білу керек. Жәңгір сұл­тан Батыр хон­тайшының жо­рық бағытын да алдын ала біліп, оларға қарсы тұратын ыңғай­лы жерді таңдап та алады. Самар­қандағы досы Жалаңтөс батырға да хабар жібереді. Өзі 600 адам­дық әскерімен жау әскеріне қар­сы аттанып кетеді. Жоңғар әске­рінің бағытындағы тар тау шат­қалының ішінде ор қаздырып, онда мылтықпен қаруланған 300 жасағын қалдырады да, өзі қалған әскерімен қарсы беттегі тастардың артына жасырынады. Хонтайшы әскері ордадағыларға жақындағанда Жәңгірдің 300 жасағы оларға оқ атып бетін қай­тара­ды. Екін­ші жақтан сұл­танның өзі соқ­қы­ береді. Шат­қалдың өте тарлы­ғынан қал­мақ әскері сан­дық артық­шылығын пай­далана алмайды, еркін қимылдауға мүм­кін­діктері болмайды. Батыр хонтайшы екі рет шабуыл жасайды, бірақ ол екеуі де ешқандай нәтиже бермейді. Сол кезде Са­марқан әкімі Жалаңтөс батырдың 20 мыңдық әскері де келіп жетеді. 10 мың­дай­ адамынан айырылған жоңғар әскері кері шегінуден бас­қа амал таппайды. Бұл соғыс Жәңгір сұлтанның атақ-абыройы мен беделін қалай асқақтатса, Батыр хон­тай­шының беделіне солай зор нұқсан келтіреді.

Орыс елшісі мен жоңғар ел­шісінің жазбаларына қарағанда, Батыр хонтайшы бұл жорықтан еліне 1644 жылдың шілде айын­да оралған. Келе сала Жәңгір мен Жалаңтөстен кек алу үшін жаңа жорыққа қатты даярланады. Сонымен бірге 1643 жылғы жорыққа қатысудан бас тартқан Хұндүлен тайшы бастаған қар­сылас топты жазалауды да ойластырады. Осыған байланысты ол Кузнецк уезінен көптеген қа­ру-жарақ сатқызып алады. Бірақ неге екені белгісіз, Батыр хон­тайшының келесі жылға жоспар­лаған Жәңгірге қарсы жо­рығы жүзеге аспай қалады. Біз­дің ойымызша, оның екі себебі болған сияқты. Бірінші себеп – Жоңғарияның өз ішіндегі сая­си жағдайдың ушығып кетуі болса керек. Хонтайшының қар­сы­ластарын жазалауға кірісуі оны Хұндүлен тайшымен ашық шай­қасқа шығуына алып келеді, бірақ хонтайшы өз мақсатына жете алмайды. Мұндай жағдайда қазақ­тарға қарсы жаңа жорық жасау оны тағы да масқара жеңіліске әке­лері сөзсіз еді. Ал екінші себепке жататын жағдайға – осы кезден бастап Жәңгірдің бүкіл қазаққа хан болуы – Батыр хонтайшыны жаңа соғысқа барудан бас тартқызған.

Жәңгірдің дәл қай жылы хан бол­ға­ны белгісіз. Осыған байланысты Т.И.Сұлтанов мынадай пікір білдіреді: «Ағасы Жәнібек ханның өлімінен кейін ша­мамен XVII ғасырдың 40- жылдарының ор­тасына таман Жаһангер бүкіл қазаққа хан болады». Біз де осы пікірге қосыла оты­рып, Жәңгірдің таққа отырған кезін 1643-1644 жыл деп санаймыз. Хандық билік­ке келгенге дейін-ақ қазақ қоғамы ішін­де өте зор беделге ие болған Жәңгірдің ағасынан кейін Түркістандағы хан тағын иеленгендігі заңды құбылыс.

1611-1642 жылдары Мауе­рен­нахр­да билікте болған атақ­ты Имам­­құли хан­ қайтыс бол­ғаннан кейін Бұхара тағы­на оның інісі Надир­мұхаммед хан (1642-­­1645жж.)­ отырады. Жәңгір ханның әрі досы, әрі қарулас серігі Жалаң­төс батыр осы жылдары Орта Азияның ірі қала­ла­рының бірі – Самарқан қаласының әкімі болатын. Сонымен бірге ол сол кезеңде Мауереннахрдың саяси өміріндегі ірі көрнекті тұл­ғалардың бірі болып саналатын. Ол 30 жылдан астам уақыт бойы Имам­құли ханмен жақын болады және аштарханилық әулеттің жас өкілдеріне аталық қызмет атқарады. Оның мұндай қызметі мен беделі Қазақ хандығы мен аштарханилық әулет арасындағы қарым-қатынастарды реттеуге, жақындастыруға көп көмегін тигізеді. Кезінде Есім ханның бір қызы Имамқұли ханға ұзатылса, кейін келе әулеттер арасындағы туыстық байланыс­тар одан әрі жалғасын табады да, XVII ғасыр­дың 40-жылдары Жәңгір хан­ның бір қызы болашақ Бұхара ханы, Жалаңтөс батырдың тәрбиеленушісі Абд ал-Азиз сұлтанға ұзатылады. Жәңгір хан мен Жалаңтөс батыр арасындағы өзара түсіністік пен сыйластыққа, достыққа негіз­делген қарым-қатынас 1643-1644 жыл­дан кейін де, яғни Жәңгірдің хан тағын иеленгенінен кейін де терең дамиды. Тіпті ол қаты­нас екі ел арасындағы саяси бай­ланыстарға да тікелей әсерін ти­гізеді. Надирмұхаммед ханның үлкен ұлы, Жалаңтөстің шәкірті Абд ал-Азиздің 1645 жылы хан тағына келуіне тікелей болмаса да жанама Қазақ хандығының қатысы бар. Ал одан кейін 35 жыл бойы Абд ал-Азиз ханның тақта отыруына оның қазақ елі­мен достық қатынастарға негіз­делген саясат жүргізуі де әсер етсе керек. Осы жерде бір айта кетер­лік нәрсе, Абд ал-Азиздің билік­ке Надирмұхаммед хан тақ­тан күштеп кетірілгеннен кейін келуі. Жергілікті саяси күш­­тердің Надирмұхаммед хан­ға наразылығы, (оның ішін­де Жа­лаңтөс ба­тырдың да болуы мүмкін) таққа басқа үміткер­лерді отырғызуға алып келеді. Үміт­керлер ішінен Жәңгір хан­ның күйеу баласы және Жалаңтөс батырдың шәкірті Абд ал-Азиз жеңіп шығады. Оған басқа да факторлармен бірге Жәңгір мен Жалаңтөстің ықпалдары да әсер еткен деуге толық негіз бар. Ал Абд ал-Азиз хан билік құрған жылдары қазақ­тар­мен­ қарым-қатынас бейбіт түрде дамиды. Жазба дерек мәліметтерінде екі ел ара­сында есте қаларлықтай соғыстар, ұрыс-шайқастар кездеспейді. Мұндай бейбіт қатынастардың бастауында Жәңгір хан­ның аштарханилық әулетпен жүргізген бей­біт, туыс­тық саясаты жатыр деп толық сенім­мен айта аламыз.

Кейбір тарихи әдебиеттерде 1652 жыл­ғы қазақ-жоңғар соғы­сы жеке, екі ел ара­сындағы кезек­ті соғыстың бірі деп қа­рас­тырылады. Мәселеге тереңірек үңіл­сек, оның 1643 жылғы қазақ-жоңғар соғы­сы­ның жалғасы екен­дігіне көз жеткіземіз. Бұ­ған дейін жоғарыда айтып өткеніміздей, 1643-1644 жылғы жеңілістен кейін Батыр хонтайшы Жәңгірден кек алу үшін жаңа соғысқа да­йындалады. Ол үшін оған алды­менен Жоңғариядағы Жәңгірдің одақ­тас­тары – Хұндүлен тайшыны, Далай тай­шы­ның ұлда­рын жеңу керек болатын. Жоң­­ға­рияның екі саяси серкесі арасын­дағы келіссөздер нәтиже бермей, қа­тынас ушыға түседі де, ақыры 1646 жылы ол әске­ри қақтығысқа әкеп соқтырады. Жәң­гір ханның одақтасы сол қақтығыста 250 адамынан айырылады да, шегінуге мәж­бүр болады. 1647 жылы Зая Пандита соғы­сушы жақтарды тату­ластыруға күш салады. Олар­ды бір-бірімен жолықтырып, бетпе-бет сөйлестіреді. Бірақ ол ойдағыдай нәтиже бермейді.

Одан кейінгі жылдары жоңғар тайшылары арасында бірнеше жылға созылған қақтығыстар Батыр хонтайшыға қазақтарға қар­сы аттануға қолбайлау жасайды. Бірақ та жоңғар билеушілері жаңа жорыққа даярлығын тоқтат­пайды.

Батыр хонтайшының қазақ­тарға жо­ры­ғы­ ақыры 1652 жылы жүзеге асады. Оған қарсы Жәңгір ханның өзі қазақ әскерін бастап шығады. Бірақ дерек мәліметтері ұрыстың қалай жүргені туралы баяндамайды. Тек Батыр хонтайшының одақтасы, хошо­уыт тайпасының көсемі, Очир­ту-Цецен ханның 17 жастағы ұлы Галдамның Жәңгір ханды өл­тіргенін ғана айтады. И.Я.Злат­кин дерек мәліметіне сүйе­ніп, Жәңгір хан жекпе-жекте Гал­дамнан жеңіліп өлтірілді деп жаза­ды. Бірақ мұн­дай мәліметке сене қою қиын. Өйткені ұрыс басталар алдында жекпе-жекке тек екі жақтың мықты, сенімді батырларының ғана шығатыны белгілі. Ал Жәңгір ханның қалай қаза тапқаны туралы біз, өзіндік ойла­рымызды ортаға салып кө­релік.

1643-1644 жылғы соғыста ора­сан көп қолмен жеңіліс тауып, масқара болған Батыр хонтайшы 1652 жылғы жорықта қалай болса да Жәңгір ханды өлтіруге бел буған. Сол үшін де ол арнайы мерген-садақшылардан адамдар даяр­лап, оларға ұрыстың қызған кезінде қазақ ханының жанына мүм­кіндігінше жақын барып, өл­тіруді тапсырған. Бұл тапсырманы жо­ғарыда есімін атап өткен 17 жастағы Галдам орындап шыққан.

Енді бір-екі ауыз сөз, Жәң­гір хан­ның ұрпақтары туралы болмақ. Қолымызда бар мате­риал­дар Жәңгір ханның екі қызы және үш ұлы болғандығын айтады. Оның басқа да ұл-қыз­дары болуы мүмкін, бірақ олар жөнінде ешбір деректе айтыл­майды. Жоғарыда айтып өтке­німіздей, Жәңгір ханның деректерде кездесетін екі қызының бірі – аштарханилық Абд ал-Азиз хан­ға, екіншісі – Шығыс Түр­кіст­ан­да­ғы шағатайлық Аб­доллах ханның ұлы Жолбарыс ханға ұзатылады.

Жәңгір ханның ұлдарының үлкені – Аппақ (Абақ) сұлтан. Жәң­гір ханның тұсында оның қазақ елшілігі құрамында Шығыс Түр­кістанға барғаны Шах Мах­мұд шоростың дерегінде айтылады. Келесі ұлдарының бірі – Тәуекел сұлтан. Ол қазақ тарихында – Тәуке, Әз Тәуке деген есіммен қалады. Тәукенің де әкесінің хандық билігі тұсында алғаш рет қазақ елшілігімен Шығыс Түр­кістанға барғаны белгілі. Ш.Құ­дайбердіұлының материалдарында Жәңгір ханның тағы бір ұлының есімі аталады. Оның есімі – Уәлибақи. Ол Үргеніштегі Ғайып ханның қызынан туған делінеді және қалмақ әйелден туған Тәуке әке­сінен соң таққа отырғанда, өк­пелеген Уәлибақи Үргеніштегі Ғайып ханға кетіп қалған еді делінеді.

Осылайша, Жәңгір хан қазақ тарихында жарқын істерімен қалып, оның есімі қазіргі кезеңдегі қазақ халқы үшін отансүйгіштік пен жанқиярлықтың, батырлық пен ерліктің символына айналып отыр. Болашақта Жәңгір ханға қатысты тың деректер мен материалдар оның тарихи тұлғасын одан әрі аша түседі деген ойдамыз.

 

Берекет КӘРІБАЕВ,

ҰҒА корреспондент-мүшесі,

Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті Қазақстан тарихы кафедрасының меңгерушісі, тарих ғылымдарының докторы

Соңғы жаңалықтар

Ғасыр зұлматы

Қоғам • Кеше

Құрдым (төрттаған)

Әдебиет • Кеше

Жаңа форматтағы жыр кеші

Руханият • Кеше

Ұқсас жаңалықтар