Таным • 13 Сәуір, 2020

Әл-Фарабидің жаһандық математикалық мұрасы

1493 рет көрсетілді

Әбу Насыр әл-Фарабидей ұлы данышпанның бай мұрасын жан-жақты талдап, сарқа тану қиын. Өйткені оның творчествосы сан-салалы. Өзін атақты философ, дарынды математик, кемеңгер ойшыл ретінде таныта білген ғұлама ғылымға шын беріліп, асқан жігері мен күш-қайратын жұмсап, еңбектенгендігі белгілі.

2019 жылы тамыздың 26-сында Қазақстан Президенті Қасым-Жомарт Тоқаевтың Жарлығы шықты. Күллі түркі жұртының мақтанышы, әлемдегі Аристотельден кейінгі «екінші ұстаз» атанған ғалым-философ Әбу Насыр әл-Фарабидің 1150 жылдық мерейтойын мемлекеттік деңгейде атап өту және мемлекеттік комиссия құру туралы қаулы қабылданды.

Мемлекеттік комиссияның мерейтойды атап өтудің жоспарына сәйкес республикалық және өңірлік деңгейдегі 50-ден астам іс-шара көзделген. Бұлардың ішінде халықтың барлық буынын қамтитын арнайы жобалар, ғылыми талдаулар, қоғамдық маңызды және мәдени-бұқаралық іс-шаралар бар.

Түркі әлемі математиктерінің қоғамы (Turkic World Mathematical Society (TWMS)) да өз жұмыс жоспарында әл-Фараби мерейтойына арнайы іс-шаралар өткізуді қарастырды.

Әрине әл-Фараби сынды ғұлама туралы философтар, филологтар, тарихшылар мен педагогтер екшеп айтып жатыр. Әлі талай сараптамалар, мақалалар шығады. Оған кәміл сенемін.

Әл-Фараби бабамыз:

Жататын дəйім жаңғырып,

Бұл ғұмыр емес мəңгілік.

Бейопа мына заманда,

Бақұл боп кетер адам да.

Жұрт кілең күнін көп қызық,

Жіберер зая өткізіп.

Қағаздың түсіп бетіне,

Сызықтай бейне тартылған.

Тап болып, жігер сарқылған,

Кездейсоқ өмір өтіне,

Қайыспай тұрса нар тұлғаң.

Сонда да беріп кетеміз,

Жүректің отын молында.

Арманды аңсап өтеміз,

Біз ұлы мұрат жолында,

– деп арманын жырға жазып кеткенін білеміз. Сол ұлы мұраттарының бір ірі саласы – математика. Сондықтан да әбу Насыр Әл-Фараби бабамыздың математикалық мұрасына назар аударт­қым келеді.

TWMS-тің президенті ретінде түркі әлемінің математиктері осы ғылым сала­сының жан-жақты дамуы үшін тұрақты әрі табысты еңбек етіп келеді деп айта аламын. 1999 жылдан бері ғылыми нәтижелерді жариялауға арналған математиктердің бұл қоғамы Clarivate Analytics базасына кіретін «TWMS Journal of Pure and Applied Mathematics» журналын шығарады. Әрі түрік әлемі математиктерінің ғылыми конгрестері өткізіледі. Бұл конгрестер 2 рет Түркияда, 2 рет Қазақстанда, Қырғызстан және Әзербайжанда өткізілді. Әрбір конгреске барлық түріктілдес мемлекеттерден жалпы саны 500-ден астам ғалым қатысты.

Биыл TWMS-тің VII конгресі Өзбек­стан астанасы Ташкент қаласында қазан айының 20-22 аралығында өткізіледі. Осы VII Конгрестің аясында математика тарихы бойынша секцияда әл-Фарабидің 1150 жылдығына байланысты оның математика саласындағы мұрасы жайлы мазмұны терең баяндамалар жасалмақ. Бұл конгресте Орталық Азия мен Қазақстандағы математика мен оны оқыту методикасы әл-Фараби еңбектерінен бастау алғаны туралы тың пайымдаулар жасалады.

Сонымен қатар осы жылдың 9-10 қазанында Алматы қаласында Қазақстан Республикасы Ұлттық инженерлік академиясы ұлы философ және математик әл-Фарабидің 1150 жылдығына арналған CATech-2020 халықаралық конференция­сын өткізеді.

Әл-Фарабидің математикалық еңбек­­тері: «Ғылымдар тізбегі» немесе «Ғы­лым­дар классификациясы», «Алмагес­ке қосымша кітабы», «Евклид­­­тің «Бас­тауының» бірінші және бесін­ші кітаптарының қиын жерлері­не түсініктеме», «Табиғат сырын гео­метрия­лық фигуралар арқылы танытарлық рухани әдістер». Бұлардан басқа да мате­мати­каға тікелей немесе жанама қатысы бар көп деректер ғұламаның «Музыканың үлкен кітабы», «Алмагеске түсініктемесі» атты еңбектерінде мол орын алған.

Орта ғасырларда мұндай ғылыми зерттеулер жүргізу, тек өз заманынан жүздеген жылдарға ой-санасы озып туған ғұламаның ғана қолынан келетін еді. Осы еңбектерді жеке-жеке қарастыра отырып Фарабидің аса көрнекті математик болғанына көз жеткіземіз.

Алдыңғы буын ағаларымыз да осыдан 50-60 жыл бұрын әл-Фараби еңбектеріне назар аударды. Кеңестік және араб елдері ғалымдарының ой-тартысында ғалым Ақжан Машановтың табандылығы мен ғылыми ізденісінің арқасында әл-Фарабидің қазақ жерінен шыққандығы бұлтартпас айғақтармен дәлелденіп, сонау ІХ ғасырда өмір сүріп, ғылымға зор үлес қосқан, «Шығыстың Аристотелі» атанған қазақ кемеңгері әл-Фарабидің 1100 жылдық мерейтойы 1970 жылы Алматыда жоғары деңгейде атап өтілді.

Әл-Фараби еңбектерін тұңғыш танытушы Ақжан Жақсыбекұлы Машанидің атқарған ерлікпен пара-пар істеріне академик Әлия Бейсенова «Egemen Qazaqstan» газетінің 2020 жылғы 4 наурыздағы санында жариялаған «Әл-Фарабиді Қазақ еліне қайтарған Ақжан Машани» атты мақаласында терең тоқталады.

1966 жылдың күзінде математиктердің Мәскеу қаласында өткен дүниежүзілік конгресі әл-Фарабидің физика-математика, музыка және астрономия ғылымдары та­ри­хында елеулі еңбек еткен қазақ да­ныш­­паны екенін көрсетіп, оның 1100 жас­­қа толған мерекелі күнін 1970 жылы дү­­ние­жүзілік көлемде атап өтуге ұсыныс берді.

1967 жылдың аяғында Қазақ КСР Ғылым академиясының президиумы Әбу Насырдың ғылыми мұрасын зерттейтін, оны халық арасында кең насихаттап тарататын және ғалым мерейтойын жоғары деңгейде өткізу үшін арнайы комиссия құрды. Бұл комиссияны физика-математика ғылымдарының докторы, академик Ж.Тәкібаев басқарып еді.

Қазақ КСР Ғылым академиясының корреспондент-мүшесі А.Машанов және физика-математика ғылымының кандидаты А.Көбесов әл-Фараби еңбектерін араб тілінен ана тілімізге алғаш рет аударып, оларды республикалық «Білім және еңбек» журналының беттерінде жариялай бастады.

1969 жылы әл-Фарабидің таңдамалы шығармалары қазақ тілінде бір томдық жинақ болып басылып шықты. Ал әл-Фарабидің математикалық мұраларын зерттеген Ауданбек Көбесовтің «Әл-Фарабидің математикалық мұрасы» атты монографиясы ғалымның жарияланған және жарияланбаған қолжазбаларының негізінде құрастырылып, Фарабидің математик-ғалым бейнесін қалыптас­тырған құнды еңбек болды.

А.Көбесов өзінің «Ғылымда даңғыл жол жоқ» кітабында «Тарихтың ұлы көшін­де адамзат жинақтаған материалдық байлықтар қандай ұшан-теңіз болса, оның рухани құндылықтар қоры да сондай мол. Бұлардың бәрі бірдей ортақ қазына. Сол мәдени мұраны талдап, іріктей білу, оны қастерлеп бағалай білу, халыққа жеткізу – кейінгі ұрпақтың абыройлы парызы. Қазір ғылым – заманымыздың аса ірі мәдени құбылысы, жалпы цивилизациямыздың бөлінбес маңызды бөлігі болып отыр. Сондықтан да мәдениетті, оқыған әрбір азамат ғылым тарихынан белгілі көлем­де хабардар болуы игілікті нәрсе екені ешкімге дау туғызбаса керек», деген болатын. Ендеше А.Көбесов жиған рухани құндылықтарды кейінгі ұрпаққа жеткізу, олардың бойында біздің ұлттық ғұламаларымыз туралы білім, білік, дағдыны қалыптастыру қажет. Өйткені әл-Фарабидің математикалық мұрасы әлемдік өркениетке қосылған ұлы мұра. Бұл қазақ топырағында туған Ұлы баба­мыздың тұлғасын биіктете түседі. Әл-Фарабиды тану арқылы әлем Қазақ елін таниды деп ойлаймын.

Әбу-Насырдың өмірі мен мұрасын игеру мақсатында басқа да жұмыстар атқарылды. Сол жылдары жазушы Д.Дос­жановтың «Тұлпардың ізімен» және жазушы, журналист Ә.Әлімжановтың «Сувенир из Отырара» деген кітаптары жарық көрді.

Белгілі педагог-ғалым Қажи Нұр­сұлтанов 1975 жылы «Очерки истории мате­ма­тических знаний в Казахстане и вопросы использования ее материалов в педагогическом процессе казахской школы» атты тақырыпта кандидаттық диссертация қорғады. Ғылыми жетекшісі физика-математика ғылымдарының докторы, профессор Ф.Д.Крамар, ал оппоненті физика-математика ғылымдарының докторы, профессор, академик О.А.Жәутіков болды. Диссертация Әбу Насыр Мұхамед әл-Фарабидің және Ахмет ибн Омар Юсуф әл-Фарабидің тарихи-ғылыми мұраларын орта мектепте математика пәнінде оқыту­мен байланысты этнопедагогиканың өзегіне айналды.

Автордың негізгі мақсаты – орта мектеп мұғалімдеріне арналған Қазақстан­дағы математикалық білім тарихы­ның материал­дары бар оқу құралдарын жасау, сондай-ақ ол материалдарды сабақ­тарда және сыныптан тыс сабақтарда тиімді қолдану бойынша әдістемелік ұсыныстарды әзірлеу болатын.

Ғалым өз еңбегінде Әбу Насыр әл-Фараби – Шығыстағы ғылыми дидактика­ның негізін салушы екенін дәлелдейді. Ат-Тафтазани трактаты Шығыстың және Орталық Азияның мектептерінде геометрияны ғылыми оқытудың бастауы тереңде болғанын және бұл дәстүр белгілі дәрежеде ХХ ғасырдың басына дейін жалғасқанын дәлелдейді.

Геометрия бойынша оқулықтар баян­дау әдісіне қарай ғылыми трактаттардан ерекшеленуі тиіс және мектеп пен медресеге арналған геометрия бойынша оқу құралдарын құрастырушылар басшылыққа алуы тиіс қағидат еді. Бұл туралы ІХ-Х ғ. «Екінші Шығыстық ұстаз» Әбу Насыр әл-Фарабидің Евклидтің «Бастауының» бірінші және бесінші кітаптарына түсініктемесінде айтылған. Әбу Насыр әл-Фарабидің оқулық жайлы сөзіне жүгінелік: «...санаға сай тәртіп бойынша, алдымен нүкте, кейін сызық, одан кейін сыртқы беті, кейін барып дене. Алайда оқушы жайлы айтқанда, оқы­тудың басында оқушы сезілетін нәр­сеге мықты болғандықтан, біз алдымен сезімге сәйкес тәртіпті қолданамыз, ал ғылыми шығармада ақылға сай тәр­тіп қолданылады. Сондықтан оқыту сезі­летін денеден басталуы тиіс..». Басқа шығар­маларында әл-Фараби Евклидтің «Бастауларында» педагогикалық тәсіл­дің жоқтығын сынға алып, математикадан оқу құралдарын жазу барысында оқушылардың жас ерекшеліктерін ескеру қажеттігін атап өтті.

Әл-Фарабидің пікірлерінен мектеп, медресе мұғалімдері мен осындай мектептерге арналған оқулықтардың авторлары басшылыққа алуы тиіс жалпы дидактикалық нұсқаулар анық көрінеді.

Орта ғасырлық Шығыстың «екінші ұстазының» осындай айқын пікірінен кейін оның оқушылары мен ізбасарлары геометрия бойынша оқытудың барлық талаптарына сәйкес оқу құралдарын жазды. Соның бірін Саад-диномат ат-Тафтазани құрастырды. «Үшбұрыштың бұрыштары туралы трактат» осыдан алынды.

Әл-Фараби оқыту мен тәрбиелеудің диалектикалық байланысын терең әрі дұрыс түсінді. Ол «тәрбие ғылымдарына» арифметика, геометрия, астрономия және музыканы жатқызды. «Бұл төрт ғылымның, деп жазады әл-Фараби, тәр­биелеуші деп аталу себебі, білім алушыны тәрбиелейді, оны неғұрлым нәзік етіп, оған одан кейінгі ғылымды тану үшін тікелей жол көрсетеді».

Осыдан Әбу Насыр әл-Фарабидің Орта Шығыстағы ғылыми дидактиканың негізін қалаушы екеніне көз жеткізесіз. Орта Шығыс пен Қазақстандағы математика мен педагогиканың бастауларын әл-Фарабидің ғылыми мұрасына жатқызған дұрыс.

Сәулет өнеріндегі «Өнердің геометрия­лық тәсілдері» ұлы ғалым-энциклопедист, ортағасырлық Қазақстанның Отырар өлкесінің тумасы Әбу Насыр Мұхаммед әл-Фараби ат-Түрік еңбектерінен бастау алады. Өзінің «Ғылым классификациясы туралы» еңбегінде «геометрияның екі бөлімі бар: қолданбалы және теориялық геометрия» деп жазған. Әл-Фараби еңбегіндегі келесі мәтінінен көрінетін қолданбалы ғылымға жататын «өнердің геометриялық тәсілдерінің... саны көп. Олардың бір бөлігі құрылыс өнерінің негізін құрай­ды». Ортағасырлық ғалымның пікір­леріне сүйене отырып, сол кезеңдегі Қазақ­стан мен Орталық Азия сәулетшілері өз уақы­тының өткен дәуірлерінің матема­тикалық жетістіктерінен хабардар болып, архитектуралық ғимараттар салуда кеңінен пайдаланды деген тұжырым жасауға болады.

Қазақстанда және көршілес мемлекеттерде құрылыстың сәулеттік нысанын құру кезінде «өнердің геометриялық тәсілдеріне» негізделгенін дәлелдеген нақты мысалдар аз емес. Бұл тұрғыда өзбек архитекторы С.М.Болатов ашқан Х-ХV ғасырларда бірқатар Орталық Азияның ескерткіштеріне еселігі √2-ге тең болатын геометриялық прогрессия, яғни квадраттың қабырғасы мен диагоналын қолдануға негізделген пропорция жүйесі қолданылған. Құрылыс нысандарын құрудың бұл әдісі Қожа Ахмет Ясауи сынды бірегей қазақстандық сәулет ескерткіші үшін де қолданылды. Мұндай күрделі ғимаратты салу сәулетшілерден құрылыс технологиясының негіздері бойынша білімнің болуын талап еткені сөзсіз. Шын мәнінде, кеңес сәулет­шісі Л.Ю.Маньковскаяның зерттеуі көрсеткендей «Қожа Ахмет Ясауи кесе­несінің жобасы сәулет және конструк­тив­тік формаларды құру теориясын дұрыс меңгерген және осы теорияны даныш­пандықпен пайдаланған дәрежесі өте жоғары шебер әзірлеген». Түркістан шебері өз туындысының әрбір элементін жобалауға көп ойланғанын қисық аркалар мен күмбездерді тұрғызғанынан көре аламыз. Ахмет Ясауи кешенінің аркаларын ғылыми-зерттеу оның құрылысшыларына құрылыстың көптеген өз заманының технологиялары мәлім болған деп есептеуге мүмкіндік береді.

Бұл келтірілген мысалдар Қазақстан мен Орталық Азияның сәулет ескерткіш­терін тұрғызған ортағасырлық сәулет­ші­лердің Әбу Насыр әл-Фараби көрсеткендей «өнер тәсілдеріне» жататын математикаға негізделген салу есептері мен есептеулерді пайдаланғанын дәлелдейді.

Бүгінде әл-Фарабидің өмірі мен еңбектерін, мұрасын іздеп тауып, оны зерттеу тұрғысынан қыруар жұ­мыс ат­қарылды. Білім және ғылым министр­лігі­нің Философия, саясаттану және дінтану институтының Шығыс фило­софия­­сы және фарабитану бөлі­мінде әл-Фарабидің диалектикасы, гно­сеологиясы мен әлеуметтік философиясы мә­селелері бойынша зерттеулер циклі жүр­гізіліп келеді. Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлт­тық университетінде құрылған Фара­би­тану орталығында әл-Фараби мұра­ларын аудару, зерттеу, насихаттау бо­йын­ша үлкен жұмыстары орындалып жатыр.

Жақында жазушы Роллан Сейсенбаев­тың бастамашылығымен ғұлама ғалым, ойшыл тұлға – Әл-Фарабидің он бес томдық жинағы жарық көрді. Бұл ұлы ғұлама туралы көп томдықтың алғысөзін Қазақстан Республикасының Президенті Қ.К.Тоқаев жазғанын ескерсек, көп томдықтың мәні мен маңызы жоғары екенін түсінеміз.

Бұл көптомдық Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ ғалымдарының атсалысуымен шыққанын атап өткен жөн.

Абай атындағы Қазақ ұлттық педаго­гикалық университетінде «Әл-Фараби­дің математикалық мұралары заманауи білім беру жағдайында» атты жоба бойынша ғылыми-әдістемелік зерттеу жүргізіліп, педагогикалық мамандықтар студенттеріне және мектеп оқушыларына арналған әл-Фарабидің бір оқу құралы қазақ тіліне аударылып құрастырылды, бес оқу-әдістемелік құрал шығарыл­ып, бір авторлық куәлік алынды. Атап айтқанда, профессор Е.Ы.Бидайбеков және оның оқушылары мен әріптестерінің «Геометриялық салу есептері», «әл-Фарабидің тригонометриялық мұрасы», «әл-Фарабидің арифметикасы, алгебрасы мен музыка теориясы қазіргі білім беру жағдайында», «әл-Фарабидің гео­метриялық мұрасы заманауи білім беруде», «al-Farabi’s arithmetic, algebra and music’s theory in modern education» кітап­тары шығарылды. Зерттеу нәтижелері халық­аралық және республикалық конференция материалдарында, журналдарда 43 мақала, соның ішінде үшеуі Scopus базасындағы журналдарда жарық көрді. Оқушылар зерттеу жұмыстарын жүргізіп, республикалық көлемде жүлделі орындарға ие болып, бір докторант PhD докторлық жұмысын қорғады.

Қазақ даласынан әлемдік математи­калық ілімнің биігіне көтерілген ұлы баба­мыздың ұрпақтары да жаһанға танылып жүр. Бүгінде Қазақстан матема­тиктерінің есімі дүние жүзіне мәлім. Олар халық­аралық конференцияларда математика ғылымының әр саласы бойынша баяндамалар жасап, оның теориясы мен практикасы туралы тұжырымды ойлар айтып жүр. Демек, әл-Фарабиден тараған ілім ұрпағымен жалғасын тауып жатыр.

Математика – бар ғылымның бастауы. Орта ғасырдың ұлы шайыры Омар Хайямның мына бір әфсанасы бар: «Ақымақ махабатты қоялықты, математикамен айналысайық».

Иә, қазір Қазақстан математиктерін дайындайтын екі ұлы шаңырақ бар. Олар Әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық уни­вер­ситеті мен Абай атындағы ұлттық педа­гогикалық университеті. Аты әлемге танымал екі университетте де механика-математика факультеттері бар. Екеуі де – әл-Фараби ұрпақтарын тәрбиелеп жүрген математиктердің құтты шаңырағы.

Осындай жұмыстар болғанына қара­мастан, жас ұрпақты ілім-білімге, ғылым­ның жауһарларына қызықтырып, оларға рухани, патриоттық білім-тәрбие беру мақсатында әл-Фараби баба­мыздың ең­бек­терін, мұрасын оқу бағ­дар­лама­лары­на енгізіп, оқу құралы ретін­де пайдалануға арналған ғылыми-әдіс­темелік зерттеулер мен шаралардың әлі де жеткіліксіз екендігіне назар аударамыз.

Әл-Фарабидің еңбектерін білім беруде пайдалануға дайындап, оқу бағдар­ламаларына енгізуге арналған жүйелі ғылыми-әдістемелік зерттеулер жүргізу заман талабы. Сол себепті келесі шараларды іске асыру қажет деп санаймыз:

– Абай атындағы Қазақ ұлттық педа­гогикалық университетінде Білім және ғылым министрлігінің қолдауымен Әл-Фарабидің мұрасы бойынша зерттеу нәтижелерін заманауи білім беруге ендіру мақсатында республикалық эксперименттік алаң ашу;

Әл-Фарабидің математикалық, жаратылыстану және гуманитарлық ғылым­дар мен педагогикалық бағыттағы мұра­ларын заманауи білім беруге ендіруге бағытталған ғылыми зерттеулерді қаржы­ландыратын жобалар қажет.

Тәуелсіздігін жариялаған Қазақстан өз тарихына ерекше назар аударып келеді. Шетелдерде табылған қаншама архивтік құжаттар әкелініп, зерттеу ны­са­нына айналды. ҰҒА корреспондент-мүшесі, Сүлей­менов атындағы Шығыс­­тану инсти­тутының директоры Ә.Дербісәлі Әл-Фараби бабамыз туралы қан­шама дерек әкеліп, зерттеу жүргізіп, кітап шығарды. Демек, Әл-Фараби ұлттық құндылығымыз болып қала береді.

Ұлтымыздың ұлы перзенті, Қазақстан­ның Тұңғыш Президенті, Елбасы елдің ұраны білім мен ғылым екендігіне ерек­ше назар аударды. Талантты қыз-жігіт­терді оқытудың реформасын жасады және жүзеге асырды. Соның ішінде математикаға ерекше назар аударды. Өйт­кені Елбасы математиканы бар ғы­лым­ның бастауы, өрлеу ренессансы деп бағалады. Міне, Әл-Фараби идеясы жаңа заман мінберінен айтылып жатыр. Демек, ұлы баба ілімі өміршең деген сөз!

 

Бақытжан ЖҰМАҒҰЛОВ,

Парламент Сенатының депутаты, Түрік әлемі математиктері қоғамының (TWMS) президенті, академик

 

Соңғы жаңалықтар

Ұқсас жаңалықтар