Таным • 07 Мамыр, 2020

Сардар

131 рет көрсетілді

Дәуірдің сипаттамасын беруде жеке тұлғаның жүріп өткен жолы мен өмірі ерекше орынға ие. Жеке тұлға өзі өмір сүрген кезеңмен тығыз байланыста болғандықтан, оны дәуірінен бөліп алып қарастыру мүмкін емес. Сондықтан да дәуір тынысын айғақтайтын тарихи құжаттардың қайнар көзі архивтегі сан қырлы деректер ғылыми айналымға түсіп, көпшілік назарына жиі салынып отыруы тиіс.

Өзінің қызмет бейініне сай Қазақ­стан Республикасы Президентінің Ар­хиві саяси, мемлекет және қоғам қайраткерлерінің құжаттарын жинаумен, сақтаумен айналысып келе жатқанына да жиырма жылдан асты. Қазақстанның әскери тарихының не­гізгі кейіпкері ретінде Сағадат Қожах­метұлы Нұрмағамбетовті атап өту­ге болады. Егемен Қазақстанның тұң­ғыш қорғаныс министрі, жоғары құрамдағы офицер, армия генералы Сағадат Қожахметұлы 1924 жылы 25 мамырда Ақмола облысы Алексеев ауданы Трудовое селосында дүниеге келген. Түркістан пулеметшілер әскери училищесін 1943 жылы, М.В.Фрунзе атын­дағы Әскери академияны 1949 жылы, КСРО Қарулы күштері Бас шта­­бының Әскери академиясының Жо­ғары академиялық курстарын (1971, 1981) бітірген.

Сағадат Нұрмағамбетұлы еңбек жолын колхоздың егіс бригадасының есепшісі болып бастаған. Әскери училище курсанты болып әскери өмірін бастаған ол Екінші дүниежүзілік соғысқа қатысты, Жеңісті қарсы алған соң Степной (Түркістан) әскери округінің жоғары оқу орындары бөлімінің инспекторы қызметін атқарды. Бейбіт өмірде кеңестік биліктің қарулы күштерінің офицері ретінде кіші офицерлік құрамнан ең жоғарғы офицерлік шенге дейін көтеріліп, қорғаныс саласында қызмет етті. Жариялылық, қайта құру кезеңдерінде Қазақ республикалық соғыс, еңбек және Қарулы күштер арда­гер­лері кеңесінің төрағасы ретін­де біршама еңбек сіңірді. Еліміз егемен­дігін жариялаған, өз қорғаныс саласын дамытуды қолға алған кезде, тәуелсіз Қарулы күштерін құруда Ел­басының жанында қажымай-талмай ұйымдастыру жұмыстарын атқарды. Жоғарғы Кеңестің Ардагерлер, мүге­дек­тер және әскери қызметшілер істері бойынша комитетінің төрағасы (1990-1992), Мемлекеттік қорғаныс істе­рі ко­митетінің төрағасы (1992-1995), Қор­ғаныс министрі (1992-1995), Қазақстан Президентінің кеңесшісі (1995), 1995 жылдан зейнет демалысында болып, Президенттің штаттан тыс кеңесшісі болып қызмет атқарды (1995-2000).

Ол Кеңес Одағының Батыры (1945), еліміздегі ең жоғары атақ – Халық Қа­һар­маны (1994) атақтарын иеленді. Оның кителінде Отан, Ленин, Октябрь Революциясы, Қызыл Ту, І және ІІ дә­ре­желі «Отан соғысы», екі мәрте Қы­зыл Жұлдыз, екі мәрте Еңбек Қы­зыл Ту, Құрмет белгісі, Болгария, Поль­ша, Украинаның Достық (РФ орде­ні, 1997) ордендері мен түрлі медаль­дар жарқырады. Ақмола облысы Ақ­көл ауданының, Алматы және До­нецк қалаларының Құрметті азаматы атақтарын иеленді. Халық құрметіне бөленді.

Тәуелсіздік жариялаған тұста, ке­ңес­­тік биліктің одақтас республикасы ретінде өмір сүрген елдің алдын­да таңдау тұрды. Өз аумағын, мемле­кет­тілігін, қорғанысын, экономикасын өз бетінше жүргізу міндеті алға қо­йылды. Маман офицерлердің қатары өте аз болатын. Кіші офицерлік құрам­нан армия генералы шеніне дейін көте­рілген Сағадат Қожахметұлы атал­ған кезеңде егемен елдің қорға­­ны­сы мәселесін шебер маман ретінде жүзеге асыра білді. Қазақстан Жоғар­ғы Кеңесінің депутаты және Ардагер­лер мен әскери қызметшілер істері жөнін­дегі комитеттің төрағасы мінде­тін атқарып жүрген кезінде, Мәскеу­де Тамыз бүлігі орын алды. Орталық­тан бас­қарылатын Қарулы күштер қата­рында болғандықтан бар салмақ әске­ри мамандарға түсті. Ол республика бас­шылығы тарапынан 40-армия басшы­лығы арқылы әскер қатарындағы жағ­дайды талдауға тапсырма алды. Қолда бар мүмкіндігін пайдаланып, армия қатарында еш өзгеріс жоқтығын, барлығы да жоспарланған оқу-әскери міндеттерді орындау бойынша қалыпты жағдай орнатылғандығын, рұқсат етіл­меген митингілердің болғандығы жайлы тіркелмегендігін анықтады. Бірақ армия басшылығынан барлық бөлімдер мен құрылымдарды толықтай әскери дайындықта ұстап тұруға нұсқау алды. С.Нұрмағамбетовтің еске алуынша, сол кездегі кеңестік әскери билік Қазақстанды және т.б. одақтас республи­каларды Мәскеуге бағындыра оты­рып, әскери округтер құруды ұсын­ды. Ол округтер өз құрамына бірнеше республиканы қамтуы тиіс болды. КСРО Қорғаныс министрлігі және егемен республикалардың арасында келісімшарттар жасалады деп жос­парланды. Жоспар талқыланған кезде сөз алған С.Нұрмағамбетов Қазақстан басшылығының позициясын баяндап, КСРО Қорғаныс министрінің баян­дамасының тезистерімен келіспей­тін­дігін айтты. Кеңес Одағы толығымен күйреген соң, одақтас республика басшылары армия құруды өз беттерінше жүргізетінін, ұлттық аумақтан өзге жерлерге өз жастарын жібермеу туралы шешімдер қабылдайтындығын айтты. Армияға қажетті реформа­ны басқаша жолмен жүргізуді Қазақстан атынан ұсынды. Аумалы-төкпелі кезең­де Қарулы күштерді қысқартуға ұшырат­пай, офицер мамандарды сақтап қа­луды, мемлекеттік әскери базалардағы (арсеналдардағы, қоймалардағы) түрлі қолданыстағы техникалар мен әскери іс-әрекет жасауға қажетті құрал­дарды дұрыс игере білу, қоғам игі­лігіне айналуы тиіс мол байлықты өркениетті түрде тарату, бөлу, иесіздік пен талан-таражға салынып кетпеуін қада­ғалау жөнінде мәселе көтерді.

Қорғаныс мәселелерінің күр­меулі түйін­дерін шешуге арналған жиналыс­­тар, мә­жілістер, кеңестер бірнеше мәр­те одақ­тық, Тәуелсіз мемле­кет­тер дос­тас­тығы елдері басшылары­ның қаты­суымен өткізілді. Н.Назарбаев тәуел­сіздікті, ау­мақтық тұтас­тықты, рес­пуб­ликаның қорғаныс және өмір­лік маңызды мүдделерін қор­ғауды қамтамасыз ету мақсатында 1991 жылы «Қазақ КСР мемлекеттік Қорғаныс комитетін құру туралы» Жарлығын жариялады. Жарлықты жүзе­ге асыру мақ­сатында Министрлер кабинеті атал­ған мекеменің мемлекеттік орган ретінде республиканың әскери инфрақұрылымын басқару құқығына иелігін айқындайтын арнайы қаулы қабылдады. Екі ай мерзім ішінде Ко­ми­тет жұмысы туралы ереже қабыл­дау тапсырылды. Желтоқсан айы­ның ортасында, комитет төрағасы С.Нұр­мағамбетов, оның орынбасарла­ры генерал-майор Н.Хлюпин және генерал-майор С.Алтынбеков, жетекші бас­қармалар мен бөлімдердің басшы­лы­ғына Л.Бакаев, А.Тасболатов, М.Шам­­пиев, С.Тауланов негізгі лауа­зым­­дарға тағайындалды.

Ел атынан қорғаныс мәселелері бо­­йынша одақтық деңгейдегі талқы­лау­­ларға С.Нұрмағамбетов қатысты. Мемлекет басшысының тапсырмасымен 1992 жылы сәуірдің ортасында Т.Жүкеев екеуі Ресей президентінің кеңесшісі Э.Бурбулиспен келіссөздер жүргізуге жол тартты. Бурбулис Ре­сей­дің бүкіл республикаларды асы­рауға шамасы жоқтығын айтып, әр ел өз бетінше өмір сүруіне кеңес берді. Әңгіме барысында С.Нұрмағамбетов «Қазақстан жылына 15-16 млн тонна нан өндіреді, оның тек 2-3 млн-нын ғана өзіне алып қалады. Қалған астықтың барлығы ортақ қазанға құйылады. Республика Орталық Азия, Түркістан, Орал, Сібір әскери округтерін етпен қамтамасыз етеді және кімнің кімді асырап отырғандығын әлде де анықтау керек», деп қарсылық білдіреді. Сонда Э.Бурбулис: «Мен Қазақстанды айтып отырғаным жоқ. Онымен біз ерек­ше қарым-қатынастамыз. Бірақ біз ма­мырдың басында өз армиямызды – Ре­сей армиясын құрамыз. Ал сіздер өз­деріңіз біліңіздер...», деп жауап қай­тарды.

Ресей президенті кеңесшісімен кездесуден соң Қорғаныс министрлігінде болып, Қорғаныс министрінің бірінші орынбасары Кокошинмен әңгіме жүргізілді. Ол да сол кезде Қорғаныс минис­трінің Ресей аумағында орналас­ты­­рылған әскерлер бойынша бірінші орынбасары генерал-полков­­ник П.Грачев те Бурбулистің мәлім­де­ме­сін растады. Ресейлік әріптес­тері­мен болған келіссөздер нәти­жесін баян­даған соң, Елбасы Н.Назар­баев: «Ресей президентінің Ресей армия­сын құру туралы Жарлығы жарық­қа шық­қаннан кейін біз де өз Қару­лы күш­теріміз туралы Жарлық шыға­ра­мыз» деген шешім жасады. Көр­шілес елдің аталған ресми құжаты жа­рияланған соң, 1992 жылы 7 мамырда Мемлекет басшысы Қазақстан Рес­публикасының Қарулы күштерін құру туралы Жарлыққа қол қойды. Жоғарыда айтылғандар негізінде, Қа­зақ­стан басшылығының ұлттық армияны құруды өркениетті әдістермен жүргізуді, әлде де таратылмаған, Бі­рік­тірілген Қарулы күштер билігіне бағынысты түрде бейбіт түрде шешуді мақсат еткенін көруге болады. Жарлық шыққан күні Мемлекет басшысы С.Нұр­мағамбетовті Қорғаныс министрі етіп тағайындады. Егемендігі еңселі елдің Қарулы күштерінің құрылуының негізін қалаушы С.Нұрмағамбетов осы бір қилы кезең жайлы осылайша баян­дайды.

Сағадат Қожахметұлының құжат­тары өз өтініші бойынша келісімшарт арқылы Қазақстан Республикасы Пре­зиденті Архивіне қабылданып алынды. Тұрақты мемлекеттік сақтауға ол кі­табының қолжазбасы мен жеке ар­хивтің басқа да құжаттарын қабылдап алуды өтінеді. Сонымен қатар өтіні­шінде «От огненных лет до суверенной армии» және «Книга-альбом» кітап­тарын атап көрсетеді.

Жеке қордың құрамында С.Нұрма­­ғам­­бетовтің жеке және отбасы­лық су­­реттерімен қатар оның қыз­мет­тік жолын көрсететін суреттер қам­тыл­ған. Олардың қатарында Саға­дат Қожахметұлының Тұңғыш Пре­зи­дент – Елбасы Н.Назарбаевпен, Ә.Ке­кіл­баевпен, Қ.Тоқаевпен, С.Зи­мановпен және т. б. елге танымал тұлғалармен түс­кен суреттері бар. С.Нұрма­ғам­бе­товтің 1941-1945 жылдар­дағы май­­дан­дас достары­мен соғыс­тың қан қызу шағында түскен сурет­тері ерек­ше орынға ие. Қазақ­стандық әріптес­тері­мен, Т.Бигелдиновпен, М.Ал­тын­баев­пен, шәкірті А.Тасбо­ла­товпен түскен суреттері тұпнұсқа күйінде сақ­тауға алынған.

Қазақстан Республикасы Прези­ден­тінің Архивіне сақтауға алынған Кеңес Одағының Батыры, Халық Қаһарманы, армия генералы Сағадат Қожахметұлы Нұрмағамбетовтің жеке қоры Ұлттық архив қорының ажырамас бір бөлігі ретінде Қазақстан тарихының елеулі бір бетіне айналуда. Сарбаз сардарына қарап сап түзейді. Болашақ ұрпақ та аға буынның өнегесінен тағылым алады.

Ер есімі ел есінде қала бермек. Мем­лекет тарихының бір бетін жазу үшін қаншама қажырлы еңбек пен қа­рымды күрес жүргізілетіндігін ес­керген жөн.

 

Әлия СҮЛЕЙМЕНОВА,

Қазақстан Республикасы Президенті Архивінің бас сарапшысы,

тарих ғылымдарының кандидаты

Соңғы жаңалықтар

Елбасы арманы – елорда

Президент • Кеше

Пневмония 68 адамда тіркелді

Коронавирус • Кеше

Елбасы, Луиза және балмұздақ

Ең қысқа әңгіме • Кеше

Арқадағы алтын бесік

Елбасы • Кеше

Кемеңгер келбеті

Руханият • Кеше

Тарих тудырған тұлға

Елбасы • Кеше

Нұр-аға

Руханият • Кеше

Ұқсас жаңалықтар