Руханият • 15 Мамыр, 2020

Әкеге құрмет

249 реткөрсетілді

Адам баласы дүниеге шыр етіп келген күннен бастап-ақ отбасы оның адами қасиеті мен өзіндік санасы қалыптасатын алғашқы баспалдағы болып табылады. Содан да болар ата-бабамыз: «Тәрбие тал бесіктен» немесе «Барлық игі, жақсылық қадам өз үйіңнің табалдырығынан басталады», деп өсиет еткені. Ежелден «Ұлын тұлымынан ұстап  тұйығында күзеткен, қызын бұрымынан сипап бұлғындай бұлықсытқан» біздің қазақ ұлтында ұрпағын қадірлеп-қастерлеп, әлдилеп-аялап, әлпештеп-мәпелеп өсірген. Сөйте жүріп оларға ата  ұлағатын ұқтырып, зейін-зерделеріне өнегелі салт-дәстүрін, әдет ғұрпын  сіңіруге тырысқан. Және оны тек құр сөзбен емес, парасатты ақылмен, салмақты қабақпен, мейірімді көзбен, астарлы сөзбен, ырым-тыйым, шектеулер сияқты көптеген тәрбиелік мәні бар құндылықпен бағыттап отырған. Ұлыдан – ұлағат, жақсыдан шарапат деп, жақсы мен жайсаңның ортасына бейімдеп, тіпті тектілердің отырған орнына аунатып алудан да мазмұнды нәтиже шығара білген екен.

 

«Таудан құлаған көшкіндей дүр етіп өте шығар» өмірде әр нәрсенің парқын білуге, баға­лау­ға, қастер тұтуға, сол арқылы ғасыр­лар бойы ұлтымыздың құнды үрдістерін сақтауға тәр­бие­леді. Бүгінде сол ата-баба­мыздың рухани қазынасы қайта жаңғырып, олар түйіп кеткен тұжырым-ойлар ұлттық құндылығымызға айналды. Ғажап тәлімгер халқымыздың ұрпақ тәрбиесіндегі бұл мұрасы халық педагогикасы ретінде ең адам­гершіл, ең ізгі таным-тағылым болып тарихта қалды. Ұрпақ сабақтастығымен бізге жетті. Бүгінде оған дәлел-дәйек болар тағылымының бірі, кең өрісті, келісті бір көрінісі –  қазақ­тың мақал-мәтелдері мен ше­шендік сөздері, әдеби мол мұ­ра­сы. Отбасынан басталған бала тәрбиесінің өзі бесік жырымен басталып, осындай небір зергер сөзбен ақылдан салынған алтын баспалдақпен болашаққа жол салады. Адам тағдырына, оның болашағына ықпал етер тәрбие бастауы отбасы болғандықтан  ондағы әке мен ананың орны бас­ты рөл атқаратыны белгілі.

«Уызына жарымаған ұлдан ұлағат күтпе», «Ұлыңды басқа үйден тойдырма, қызыңды бөтен үйге қондырма» деп басталатын көптеген тәлімді сөздер  болашақ отбасын құрып, әке болар ұлды, ана болар қызды тәрбиелеген. Ізгілік қайнары – отбасынан алған тәрбиенің жемісі мен нәтижесі  жақсы әке, мейірімді ана атанғанда белгілі болған. Ажырамас ынты­мақ­ты отбасының кепілі де жасынан тәлімді тәрбие алған ұл мен қыздың одағынан құралатыны да бүгінде айқын дәлелін тапқан. Қазақ отбасы негізінен үш ұр­пақ­­тан тұрады Ол әрине бабалар салған ізбен ата, әке, бала. Аталар ұлағатымен қалыптасқан  дәстүр бойынша әке – әулет бас­шысы, отбасының тірегі, отба­сы­ның асырап-сақтаушысы, қам­қор­шы­сы болып саналған. Және бала тәрбиесіндегі әке орны ерекше.

Қазақ әке деген ұғымды ша­ңы­­рақ тірегі, отбасы киесі деп түсінген. Әкенің адамдық бол­мыс-бітімі, мінез-құлқы, істе­ген ісі, өзгелермен қарым-қаты­насы, білім-біліктілігі бала­ла­рының көз алдында көрініс тауып, олар соған қарап үлгі-өнеге алатын бол­­ған. Қазақта адамшылығы мен кісілігі келіскен ер-азаматты көрсе: «Оның әкесі жақсы адам еді, өнегелі жерден шыққан», деп оның тектілігін тергеп, көр­ген­ділігін әкесінен алған тәрбие екенін меңзеп отырған. «Жігітке жеті өнер де аз» деп ұлдарын жасынан аталарының ерлік қасиет­те­рі мен өнеріне баулыған. Жеті ата­сынан жеткен өнердің бір тү­рін меңгерсе де «Әке көрген оқ жонар», «Әкеге қарап ұл өсер» деген тәмсілдермен әкенің көрсетер жолын насихат ететін болған. Заманның қай ке­зе­ңінде болмасын әкелердің отбасы алдындағы жауап­кер­­шілігі жеңілдеп көрген емес. Оған өмірлік тәжірибесі уақыт кес­тесі әрдайым өз орнын білуге ба­ғыттап келеді.

Биыл туғанына 175 жыл толып отырған ұлы ақын, кемеңгер Абайдың әкеге деген құрметі, ішкі перзенттік махаббаты осыған дәлел. Тап тартысы мен күресінен тұрған заманда өзінің ел ішіндегі сан қилы іс-әрекетімен суреттеліп баяндалған Құнанбай Абай үшін әке ғана емес, өз заманының үл­кен қайраткері әрі ірі тұлғасы болып биікте тұрды. Қазіргі қоғамда сол әкелер беделі өз биігінен аласарып қалды ма деген алаңдаушылық және әкенің бет-беделін қайтсек көтереміз деген ойлар да жоқ емес. Оған себеп отбасының көптеп шырқы бұзылуы, ажырасу, басқа да жат әдеттің белең алуы екені жасырын емес. Өмірлік тә­жіри­белерін, күш-жігерін, ақыл- кеңесін аямай, отбасыларды ын­тымаққа шақырып, береке-бір­лік­ке үндеген ақсақалдар – талай тағдырдың сынбай, ажырамай қалуына себепкер болып, адалдықты, адамдықты на­си­хаттаған үлкендеріміз неке бұзу, ажы­расудың алдын алып, нәти­же­лі бітімге келтірер ақыл­дың алтын қазығы.

Хадисте «Сенің жақсылығың – өз әйеліңмен, бала-шаға, отба­сыңмен ізгілікті қарым-қаты­нас­­та болып, оларға әкелік қам­қорлығыңды көрсету», деп түйін­дей­ді екен. Ендеше, бізде алтын діңгек әкелердің алтын бастары әрдайым  сый-құрметтің төрінде болып, ұрпағына ұлағатты тәрбие берер биік тұлға болып қала берсе екен дейміз.

­Екеуіңе айтайын, менде де

бар бір ақыл,

Біреуіңе-біреуің боп

жүрмеңдер сұрапыл.

Өмір күрес тынымсыз, той

екен деп жүрмеңдер,

Күн мен жердей біріңсіз бірің

өмір сүрмеңдер,

деп Тұманбай Молдағалиев ақын жырлағандай, отбасы деген  –құнды қазының алтын көмбесі. Отбасы мерейі – әке деген асқар таумен биіктеп асқақтай берсін демекпіз! Өйткені әке құрметі – отбасы мерейі! Мерейлеріңіз үстем, мәртебелеріңіз биік болсын, әкелер! Сіздер қорғаны, сақтаушысы болар отбасылар  тек бақыттың бесігінде тербелсін.

 

Бану Мұқашева,

Қарағанды облысы Қазақстан халқы Ассамблеясы Аналар кеңесінің мүшесі

Соңғы жаңалықтар

Қасиетті қала – балалар көзімен

Аймақтар • Бүгін, 07:55

Елдік таңба – ел мұраты

Руханият • Бүгін, 07:50

Есте қалған ерекше күн

Саясат • Бүгін, 07:47

«Әнұранды қосыла шырқаймыз»

Руханият • Бүгін, 07:42

Тағылымы мол мереке

Пікір • Бүгін, 07:35

Көк Туды көрсеткен сәт

Саясат • Бүгін, 07:34

Қазынасы ұрпаққа мұра

Таным • Бүгін, 07:30

...Бойыма қуат береді

Руханият • Бүгін, 07:09

Бояу қолданбайтын суретші

Қоғам • Бүгін, 07:06

Ауылдағы аяқ киім фабрикасы

Экономика • Бүгін, 07:00

Ел тарықпасын десек...

Экономика • Бүгін, 06:56

Отандық өнім 72 елге экспортталды

Экономика • Бүгін, 06:48

Мақтааралдағы ахуал бақылауда

Аймақтар • Бүгін, 06:42

Симптомсыз сыбайластық

Қоғам • Бүгін, 06:40

Айқын бағыт, тура жол

Пікір • Бүгін, 06:37

Алатау мен Алматы

Руханият • Бүгін, 06:35

Тарих таразысындағы төрт жайт

Руханият • Бүгін, 06:33

Азаттықтың айшықты нышандары

Қазақстан • Бүгін, 06:31

Ұқсас жаңалықтар