Әдебиет • 01 Маусым, 2020

Кристиан Мунджиу. 4 ай, 3 апта және 2 күн

127 рет көрсетілді

Әйел құқығы, гендерлік теңдік мәселелері көтеріле қалса, «сол баяғы ашулы феминистер ме?» деп қолды бір сілтейтін біздің қоғам бұл тақырыпқа әлі де болса дайын еместей. Десе де қоғам мен мәдениеттегі әйел бейнесі, орны және рөлі өзекті мәселе ретінде қызық әрі тез дамып келеді. Әсіресе кинематографияда соңғы онжылдықта алдыңғы қатарға шықты.

Осы орайда «жаңа румын тол­қыны» ретінде танылған румы­ниялық режиссер Кристиан Мунд­жиудің «4 ай, 3 апта мен 2 күн» фильмі (2007 жыл) посткеңестік елдер үшін соншалықты таныс ортақ тари­хын еш әсірелеусіз, ностальгиясыз салқынқанды баяндауымен таңғалдырады.

Фильмде қоғам міндеттеген заң кесірінен өз денесіне өзі иелік ете алмайтын, тіпті қорғай да алмайтын әлсіз топтың тіршілік үшін арпа­лысы көрсетілген. Түсік жасату қатардағы үй шаруасы сынды көрсетіліп, бір-біріне тізбектелген астыртын оқиғалар жасырынып жалғасып отырады. Оқиға аяғы ауыр болып қалған Габицэ (Лаура Василиу) мен құрбысы Отилия (Анамария Маринка) екеуінің жатақханадағы абыр-сабырынан басталады. Ішке біткен шаранадан құтылу үшін жасырын түсік жасатуды ойластырып, жең ұшынан жалғаса жүріп Бебе (Влад Иванов) есімді әлдебір дәрігерді тауып алады. Құпия жүрген жерде сөздің аз болатыны белгілі, бұл тыныштық қорқынышты одан сайын зорайта береді.

«4 ай, 3 апта мен 2 күн» әлемінде бар­лығы баяу және кері кетіп жатады. Мұнда ештеңе жұмыс істемейді, қыл аяғы қарапайым такси ұстау мен қонақүйді жалға алудың өзі ғаламдық мәселеге айналған. Адамға жан-жақтан тыйым салғаны соншалық, мұнда ешкім еркінен тыс аттап баса алмайды, әр бұрыштан қарауытқан үрей әне-міне бас салатындай. Тоталитар қоғам тәрбиелеген адамдар өте немқұрайды, жансыз. Қоғам екшеп берген тар шеңбер аясында шыр айналған кейіпкер өзі сынды жақтастарымен ғана мәмілеге келе алады. Ал қатал эгоизм мен қоғамның зорлық-зомбылыққа құрылған тәртібінің көлеңкесінде қылмыс жасырын түрде жүре береді. Солардың арасында құрбан болған кім? Заңсыз түсік жасатуға ұрынған Габицэ ме, зәбір көрген көрген Отилия ма, әлде жарық дүниемен ерте қоштасқан шақалақ па? Қайсысының қайғысы ауыр?

Отилияның сүйген жігіті мен оның отбасы – Мишель Фуко ай­шықтаған «пасторал билік» өкілдері. Яғни ең жақын қымбат адамы – Отилияға қамқорлық көрсетіп, өз түсінігіндегі салтанат­ты өмірді бірге сүріп-ақ келеді. Бірақ қасындағы адамның ішкі жан толқынысынан, басынан нендей қиындықтар өтіп жатқанынан, тіпті дәл алдындағы адамның бірнеше минут бұрын ғана зорлық көріп келіп отырғанынан мүлде бейхабар және білуге ынталы да емес. Бастысы, қоғам белгілеп берген «қасиетті тәртіптен» аттамаса болғаны – иә, түсік жасалмауы қажет, қыз бала арақ-шарап ішу, темекі тарту сынды жаман әдеттерден бойын аулақ ұстауы тиіс. Ал қасыңда жүрген адам неге жаза басты, неге іші қан жылап тұр, тығырықтан қалай шығады?

Екі өкпесін қолына алып жүгіріп жүрген Отилия бар өмірін тозаққа айналдырған екі күнде бәріне үлгереді, бәріне жетеді, бәрін құтқарады. Тозақ отының қат-қабат есіктерін аралай келе құрбысына: «Енді мұны ешқашан есімізге түсірмейік», дейді. Фильм осылай аяқталады, қонақүйде қо­ғам қылмысын жасырған екеудің жаңа өмір парағы осылай басталады. Бірақ Бухарестің еңсесі бір көтерілмейтін күңгірт көшелері мен алқам-салқам жұпыны тіршілігі алда тағы қандай сый әзірлеп тұр­ғаны беймәлім еді.

Әйгілі француз философы Мишель Фуко XII ғасырда философ Пьер Абеляр мен оның шәкірті Элоизаның некесіз қосылған б­ақыт­сыз оқиғасын мысалға кел­тіретіні бар. Шіркеу түсінігі бойынша әдептен аттаған екеу аяусыз жазаланады. Абеляр кастрация жазасына тартылған болса, Элоиза монастырьға жабылды. Осылайша күнәлі іске тойтарыс бере отырып, жазалыларды ел ішінен алас­таған биліктің қараңғылығы транс­фор­мацияланған түрде бүгінгі қоға­мызда әлі де көрініс тауып келе жат­қанына сенгің келмейді.

Күні кеше «Айка» фильмі де Канн кинофестивалінде жүл­дегер фильмдердің қатарынан кө­рінгенде көрермен неге қуанды? Киносыншылар режиссердің әйел бейнесін жасауда фильмдегі бас­­ты кейіпкерлердің гендерлік мінез-құлқын этностық психология мен идеологиялық жүйе тұр­ғысынан батыл алып шыққанын жоғары бағалаған еді. Өйткені фильмде сырттай байлық пен мол­шылыққа кенелген алпауы­т қаланың озбырлық дендеген өмір сүру жүйесі мен жүдеу тұр­мы­сында қорланған, қажыған әйел­дердің тағдыры көтеріледі. Ре­сейлік зерттеуші Н.И.Яковлева қо­ғамдағы киноның әлеуметтік орнын саралай келе, «Гендерлік технологиялар гендерлік бейнелерді, гендерлік стереотиптерді көрсету, үйрету, қайталау, оларды меңгеру арқылы тұлғаның әлеуметтену барысына үлкен әсерін тигізеді. Осындай маңызды гендерлік тех­нологиялардың бірі – кино», дейді. Осы тұрғыдан алып қарайтын болсақ, Канн кинофестивалінің жүлдегері атанған қос кино туын­дының да ортақ тұсы – өмірдің боямасыз шындығын көрсете алуында, мыңжылдықтар бойы қалыптасқан озбыр жүйені жалтақтамай әшкере етуінде болса керек.

Соңғы жаңалықтар

Елорда – ел жүрегі!

Аймақтар • Кеше

Егемен елдің ордасы

Елбасы • Кеше

Көшпелі мобильді бригада

Коронавирус • Кеше

Ел бірлігінің кепілі

Елбасы • Кеше

Ұқсас жаңалықтар