![Бақыт және бақытқа жеткізетін жол](/media/2020/08/07/al-farabi-06-08.jpg)
Коллажды жасаған Қонысбай Шежімбаев, EQ
Әбу Насырдың осы екі дүниесі де отырарлық кемеңгердің туғанына 1100 жыл толуына арнап Алматыда орыс, қазақ тілдерінде 1975 жылы жарыққа шықты. [Әл-Фараби. Әлеуметтік-этикалық трактаттар. Алматы, «Ғылым», 1975, 418бет]. Аса жауапты бұл істі жүзеге асырғандар КСРО Ғылым академиясының академигі, КСРО ҒА Шығыстану институтының директоры, көрнекті мемлекет және ғылым қайраткері Б.Ғ.Ғафуров (1908-1977), қазақтың талантты философ ғалымы, профессор Ағын Қасымжанов (1931-2000) және Алматыдағы әл-Фараби орталығының ғалымдары Е.Д.Харенко мен Б.Я.Ошерович. Олар ұлы ойшыл шығармаларын орыс тіліне аударып, алғы сөзін жазып, зерттеген әрі Еуропа халықтарының тілдерінде шыққан нұсқаларымен салыстырып, ескерту, түсініктерін де жазған еді. Бұл шаруа оңай атқарылатын мәселе емес-ті. Бұны айтып отырғанымыз, аталмыш ғалымдардың барлығы дүниеден өтіп кетті. Қазір арамызда жоқ. Бірақ олар Әбу Насыр әл-Фарабидің жоғалдыға саналған жазба мұраларын іздеп тауып, аударып, зерттеуде орасан зор қызмет атқарды.
Олар Әбу Насырдың бақыт жайлы алғашқы шығармасы араб тілінде 1927 жылы Үндістанның Хайдарабад шаһарында, екінші рет те сонда, үшінші рет осы жұрттың Бомбей қаласында 1937 жылы басылым көргендерін айтқан.
А.Қасымжанов пен Е.Д.Харенко Отырар ойшылының аталмыш трактаттарының латын, түрік, испан тілдеріне де тәржімаланғандығына назар аудара отырып, олардың араб тіліндегі нұсқаларының қай елдерде сақтаулы екенін де анықтай алған. Әрине одан кейін де Әбу Насырдың көптеген еңбектері әлемнің бірқатар елдерінде жарық көрді. Ол жайлы АҚШ библиографы Николас Решер арнайы зерттеу жазған.
Дін қызметінде жүрген жылдары бірде Иранның астанасы Тегеранда өткен халықаралық ғылыми-теориялық конференцияға қатыстым. Әдеттегіндей уақыт тауып, осы елдің кіндік қаласының кітап дүкендерін аралау үстінде Әбу Насырдың «Китаб ат-танбиһ сабил ас-сағадасына» кез болдым. Онда бақыт жайлы аталмыш трактатқа қоса Әбу Насырдың «Ат-Тағликат» – «Афористік жазбалар» және «Рисалатани фалсафиатани» – «Философиялық екі трактат» атты дүниелері де беріліп зерттелген екен. Араб тіліндегі бұл кітапты құрастырып, зерделеген доктор Жағфар Йасин. Еңбек 354 беттен турады.
Отырар кемеңгері «Китаб ат-танбиһінде...» Платон мен Аристотель ойларын аша отырып, ғылымын жалғастырған, жетілдіріп тереңдеткен.
Әбу Насыр әл-Фараби адамды бақытқа не нәрсе жеткізеді деген сауалға жауап іздеген. Оның ойынша, адам баласы бақытқа жету үшін талпынатын мақсаттар көп. Әуелі ол білімді, сонан соң қанағат, қанағатшылық, ақыл-парасат, жақсы мінез-құлық, кішіпейілділік, (жаман сөз айтпау, зорлық-зомбылық жасамау, отбасына жақсы қарау, сауапты іс жасау) секілді этика ғылымына қатысты жайттарды сөз еткен. Сондай-ақ ұстамдылық, сөзге тапқырлық, ысырапшылдық, жомарттық, рахат сезім деген не, абзал істер, адам мақсатының түрлері, білім мен өнер, олардың түрлері, философия және оның түрлері, философ деген кім, оған қойылатын талаптар қандай, логика өнері, грамматика өнері секілді т.б. өзекті мәселелерді сөз еткен.
Енді осылардың кейбірі туралы таратыңқырап айтайық.
Бақыт және бақыт жолына көңіл аударғанда Әбу Насырдың бұл мәселеге ғалым, үлкен парасат иесі ретінде қарап, оларды ғылыми тұрғыдан қарастырғандығын байқаймыз. Өз ойларын ежелгі грек кемеңгерлерінің тұжырымдары мен айтқандары, түйген ойларына зер сала, ғалым ретінде терең ой жібере отырып зерделеуге тырысқан.
Әбу Насыр адам бақыт биігіне жету үшін, соған жеткісі келетін кісіден сол жолды игерудің әдісі мен амалын табуды талап ететінін ескертеді де «алдымен ескертіп алайық, адам өмірінде кездесетін жағдайлар мыналарға бөлінеді: артынан мадақтауға және жазғыруға болмайтын жағдайлар және мадақтауға немесе жазғыруға болатын жағдайлар» дейді. Сөйтеді де, «артынан [не] мадақтауға немесе жазғыруға болатын жағдайларда адам бақытқа жете алмайды. Нәтижесінде әрі мадақтарға, әрі жазғыруға болатын жағдайлардың жиынтығы қосыла келгенде ол бақытқа жетеді» деп ой түйеді де осы екі жағдайды тізбелеп анықтама береді.
«Әл-Фараби этикасының ең жоғары категориясы – бақыт, өйткені басқа бірдеңе үшін емес, тек өзі үшін қажет болатын игілік және ең жоғары игілік осы бақыттың басына шоғырланған. Атап айтқанда, космология мен этика, жалпы философиялық конструкция (құрылым) және оның практикалық мағынасы осы шеңберде ұштасады. Өйткені философия болмайынша, дүниенің жалпы үйлесімін, оның құрылысының сұлулығын ұқпайынша шын бақытқа жетуге болмайды. Бұл дүниеде рахат деп білетініміз басқа дүниеде азапқа айналуы мүмкін... Әділеттіктің үстем болуының шарты ретінде басқа дүниеге жүгіну, осының керісінше – шын дүниедегі тежеусіз жалмауыздықтың үстемдігі, ождан мен намысты баса-көктеу үшін өтелетін ақы сияқты нәрсе, ақы дегенде, теориялық ойы әлденеше рет қайта оралған және кейін Кант (1724-1804) өте күшті түрде айтып берген ақыл сияқты нәрсе...
Жеке бас тұрғысынан қарағанда, бақыт дегеніміз әл-Фарабидің пікірінше, адамның адамгершілігіне негізделеді. Осы ұғымға, философиялық зеректік пен терең ақылдылық үстіне, жақсы мінез-құлық та кіреді...
Ақыл-ой, адамгершілік этикалық-адамгершіліктен айырғысыз нәрсе: ақылды, демек, ол адамгершілігі мол, қайырымды адам. Жетілу үшін өзіңе өзің барынша адал болуың қажет, мұның әсіресе өз бойыңда бар абзал қасиетті тани білуге, соларға ие болуға және соны дамытуға қатысы бар...
Ақыл-парасат пен ағарту ісінің күрескері, соғыстар мен зорлық-зомбылыққа ашына қарсы шыққан әл-Фараби ізгі тілекті адамдардың бәріне жақын, әрі қымбат» деп жазған Б.Ғафуров пен А.Қасымжанов.
Әбу Насыр әл-Фараби бақыт дегеніміз игілік дейді де игілікті игіліктер ішіндегі ең қадірлісі, ең үлкені және ең жетілгені санайды, солай тұжырым жасайды. Оның ойынша әрбір адам бақытты өз түсінігінше бақыт деп біледі. Кейбіреулер бақытты байлық деп ойлайды. «Адам баласы жалпы жасанды жолмен жасаған ақыл-парасат арқылы бақытқа жете алмайды. Нені және қалай ажыратылатынын ол өзінің бүкіл өмір бойында біліп отыратын ақыл-парасаттың арқасында ғана бақытқа жетеді деп есептелінеді» дейді.
Отырарлық кемеңгер меніңше әдепсіз, тәрбиесіз, біліксіз адам бақытты бола алмайды деп санайтын сияқты. Адам бақытты болу үшін жақсы іс істеуі керек, жақсыға жақсылық жасауға, абзал әрекетке тырысуы ләзім. Кісі жақсы мінез-құлқымен ғана бақытқа ие болады. Сондай-ақ ол ұстамдылық, сабырлықты да жақсы құлық деп есептейді. Ол жомарттықты да ізгі іске қосқан. Ал сараңдықты жаман қасиетке жатқызады. Әбу Насыр тойымсыздық, қомағайлық, ашкөздік секілді қылықтардан аулақ болуға шақырады.
«Ал егер өз бойында жоқ бола тұрып, адам өзін ізгі қасиетті адамға, жүріс-тұрысы жөнді адамға жатқызса, онда ол адамда өзі жайлы жалған пікір туғандығы.
Егер адам өз ойында жоқ нәрселерді өзіне жатқыза беретін болса, онда ол адамда көлгірсушілік пайда болады».
Адамның өз ожданы алдында абзал, шыншыл болуы адам өзіне өзі ізгі қасиетті болуынан, жүріс-тұрысы ізгі болуынан ғана туады» деген ой түйеді ұлы даланың дана тұлғасы. Көлгірсуді атай отырып ол оны жаман қасиет деп есептейді.
Жаман мінез-құлық (дөрекілік, сабырсыздық, ашушаңдық, төзімсіздік, жарамсақтық, тәкаппарлық) әл-Фарабидің пікірінше рухани кесел.Оны жою үшін тән кеселін емде қолданатын дәрігердің тәжірибесіне еліктеуің керек», дейді қазақ жерінің парасатты ұлы.
Ал енді адамдар арасындағы достық туралы Әбу Насыр қандай ой айтқан деген мәселеге келейік. Әбу Насыр әл-Фараби «доскерлік – адамшылықтағы жақсы қасиет, бұл өзі адамның басқа адамдармен тиісті шамада қарым-қатынас жасауынан туады, осының арасында ол өзінің жүріс-тұрысынан, сол адамдармен әңгімесінен жақсы ләззат алады. Бұл жөнінде артық кету – жарамсақтыққа соғады, ал достыққа кемтар болу – тәкаппарлыққа итереді. Ал енді осы ретте ол басқаны ренжітетін іс жасаса, онда бұл дүрдараздыққа апарып соқтыратынына» көңіл аударған.
Адам баласы бақытты болуы үшін өзін өзі барлық жағынан жетілдіріп отыруы қажет. Ол үшін үнемі ізденісте болмақ керек. Бұл айтылғандардың бәрін ол этикаға жатқызған және бақытты жоғарыда айтқанымыздай этика ғылымымен байланыстырған.
«Ең алдымен біліп алатын нәрсе: адам тамаша әрекеттерді кездейсоқ жасауы және өзінің ықтиярынсыз жасауы мүмкін. Осындай жағдайларда жасалған ондай тамаша әрекеттер бақытқа жеткізбейді. Егер осы әрекеттер оның өзінің ықтиярына және [өз еркімен] таңдауына негізделген болса, [сол жағдайда] ол бақытқа жетеді. Егер ол осы әрекеттерді тек кейбір нәрселер жөнінде ғана және оқта-текте ғана жасайтын болса, мұндай кезде де ол бақытқа жете алмайды. [Адам] өзінің барлық әрекетінде тамаша әрекетті қалайтын болса және өмір бойында осылай ететін болса, сонда ғана ол бақытқа жетеді. Дәл осы шарттарға жанның да тамаша аффектілері сәйкес келетіндей болуға тиіс», деп санайды Әбу Насыр әл-Фараби.
«Әлеуметтік-этикалық көзқарастарды әдеттегенде отырарлық данышпан ежелгі грек ойшылдары Аристотель мен Платонның ықпалында болды. Әлеуметтік көзқарастар саласында Платонның, этикалық көзқарастар саласында Аристотельдің ықпалы басым болды», дейді А.Х.Қасымжанов пен Е.Д.Харенко.
Иә, Әбу Насыр әл-Фараби бақытқа жетуге бастайтын жолға да айрықша назар аударған. Екінші трактатта әл-Фараби өлгеннен кейінгі баянсыз бақыт туралы емес, тірі адамның бақыты туралы айтады. Оған жету үшін адам өзін өзі жетілдіре отырып, қиын жолдан өтуі керек. Бақыт проблемасын сөз қылғанда әл-Фараби үнемі мына әдісті қолданады: оң құбылыс пен теріс құбылысты қарама-қарсы қояды, оларды біресе біріктіре, біресе ажырастыра қарастырады, өйткені бақытқа жету шарттары оң құбылыстарды да, теріс құбылыстарды да қамтуға», мақтауды да сөгісті де ала жүруге» тиіс. Бұл факторлар адам қылықтарының – сорақы және жақсы қылықтарының негізі болып табылатын қара күш, мінез-құлық, ақыл-парасат қабілеттерінің белсенді түрде өзара әрекеттесуі арқылы көрінеді. Жақсы әрекеттерді орындау адамның игі ниетті еркімен және өз қалауымен үйлеседі және адамның өмір бойына осылайша болып отырады. Жақсы әрекеттерде зорлау, кездейсоқтық, тұрақсыздық бақытқа жеткізбейді...
Адамның жетілуі мінез-құлықтың жетілуімен үйлес келеді, осыдан келіп бақытқа жету мен мінез-құлықтың жетілуі арасында байланыс туады», дейді.
Сөйтіп ол «Бақытқа жету жолын сілтеу» трактатында және басқаларында әл-Фараби Аристотельдің әрекеттері мен қайырымды істердегі орта шама туралы пікірін дамытады.
Екінші трактатта Әбу Насыр әл-Фараби адамның мақсатын немесе міндетін баяндайтын, мақсатқа жету жолы мен құралдарын көрсетеді, сөйтіп, мақсатқа адамның жетілуі арқылы жетуге болады, ал адам ақиқатқа тану арқылы жетіледі деген қорытындыға келеді», деп санайды отандас ғалымдарымыз.
Әбу Насыр әл-Фарабидің «Китаб тахсил ас-сағада» – «Бақытқа жету туралы кітап» трактаты бірінші трактатына жақын деу керек». Екі трактаттың екеуінде де пайымдаудың байланысы сондай – мұның біріншісін екіншісіне кіріспе етіп алуға болар еді. Бірінші трактаттың пайымдаулары этика саласына жатады, мұнда бақытқа жетудің мақсаты мен құралдары анықталады. Екінші трактатта гносеологиялық (дүниетанудың нысандары мен әдістерін зерттейтін сала, таным теориясы) және онтологиялық (болмыс туралы метафизикалық ілім) мәселелерге көбірек көңіл бөлген. Оны оқу үстінде ғалым шығармасынан Аристотельдің «Екінші Аналитикасының» ықпалын сезесің, ол әсіресе «бастамалардың бастамасын» іздеу туралы сөз болғанда байқалады. «Анық» және «жорамал» ақиқат туралы пікірлер Аристотельдің «Софистикалық бекерге шығаруларын» еске салады» [Әл-Фараби. Әлеуметтік-этикалық трактаттар. Алматы, «Ғылым», 1975,374-387-беттер].
«Бақытқа жету туралы кітап» 1961 жылы Бейрутте жарияланған. Сонан соң 1962ж. АҚШ-та Нью-Йоркте ағылшын тілінде шыққан. Сондай-ақ оның түрік тіліндегі де басылымы барлығын айтқан жөн. Бұл дүниенің нұсқалары Британ музейінде, Үндістанның Рампур университетінде, Ташкенттегі Әбу Райхан әл-Бируни атындағы Шығыстану, Санкт-Петербургтегі Шығыстану институттарының қолжазбалар қорында және т.б. жерлерде де сақтаулы.
«Китаб тахсил ас-сағада» Әбу Насыр әл-Фараби шығармашылығының соңғы кезеңінде жазылған болуы керек. Бұл – бұдан бұрынғы үш еңбекпен салыстырғанда («Бақыт жолын сілтеу», «Азаматтық саясат», «Мемлекеттік қайраткердің нақыл сөздері») ең маңызды да өрелі еңбек, сондықтан әл-Фарабидің басқа трактаттарына қарағанда «саяси» деген ат бұған көбірек лайықты. Сонымен қатар бұл туынды ойшылдың саяси трактаттарының ішінде айрықша орын алады. Мұнда басқа еңбектерде баяндалмаған мәселелер қарастырылады, көптеген философиялық ұғымдарға анықтамалар беріледі.
Әбу Насыр әл-Фараби «Китаб тахсил ас-сағада кітабын» «Адам бойында дарыған, халықтар мен қала тұрғындарына тән және бұл дүниеде тиесілі бақытқа жетуіне, о дүниеде асқан рахатқа кенелуіне де септігін тигізетін төрт түрлі нәрсе бар, бұлар: теориялық ізгіліктер, ойшылдық ізгіліктер, этикалық ізгіліктер және практикалық ізгіліктер» деп жіктеуден бастайды. Әрі қарай осылардың әрқайсысына түсінік немесе анықтама береді.
Әбу Насырдың бұл айтқандары қазір де өміршең. Білімсіз, жігерсіз, білім жолында қиындыққа шыдай алмайтын, табанының бүрі жоқ адам имам да, әкім де, билеуші де, заң шығарушы, философ та болып жарытпақ емес. Туа бітті зейінсіз, білімге дегенде құштарлығы, қызығушылығы жоқ, теориялық ғылымды игеруге қабілетсіз адам философ болып та жарытпақ емес деген ойға берік тұрақтайды Отырар кемеңгері. «Теориялық ғылымдар жағынан кемелдене тұрса да жалған және дүмбілез философтар, сайып келгенде, ғылымнан бірте-бірте алшақтай береді, ал ізгілік арқылы кемелденерлік жасқа жеткенде ондай адамдардың білімі толық сөніп бітеді» дей келе ол Платонның осылай деп ескерткенін алға тартады. Сондай-ақ ол «философия көздейтін мақсатты сезінбейтін адамды өресіз философқа балайды. Осылардың бәрін айта келе: «Осындай сипаттағы философия бізге гректерден: Платон мен Аристотельдан келген. Олардың әрқайсысы бізге философияны беріп қана қойған жоқ, сонымен қатар оған апаратын жолды да, оның құлдырап, ғайып болған кезінде, оны жасау жолын да көрсетіп берді. Біз ең алдымен Платонның философиясын және мұның сатыларын баяндаудан бастаймыз. Біз Платон философиясының бірінші бөліміне кірісеміз, онан соң рет-ретімен жүріп отырып, оның философиясының соңғы бөліміне жетеміз. Бізге Аристотель ұсынған философия жөнінде де осылай жасаймыз. Бұдан көрініп отырған нәрсе – олардың бізге берген тәліміндегі мақсаттың бірыңғай екендігі. Осылардың екеуі де бәз-баяғы бір философияны – Платон философиясы мен оның бөлімдерін, бөлімдерінің сатыларын бастан-аяқ баяндап беруге тырысқан» дейді. [Әл-Фараби. Әлеуметтік-этикалық трактаттар... XXIX, XXX; 5, 7, 19-21, 274-286, 303, 308, 329-331, 336-337, 343-344, 352-372, 413-беттер]
Әбу Насыр әл-Фараби «Бақыт жолын сілтеу» мен «Бақыт жолы жайлы» трактаттарын жазуда өзі жоғарыда айтып өйткендей гректің аталған ойшылдарының еңбектерін жақсы зерделеген. Платон мен Аристотельдің философиялық атауларын жақсы түсіну, оларды игеру, оларға толыққанды түсіндірме жасау үшін ежелгі грек тілін өте жақсы білу керек еді. Әбу Насырдың сөз болып отырған трактаттарын оқи отырып, оның грек тілін және өзге де тілдерді жақсы білгендігіне көз жетеді. Ибн Халликан өз шежіресінде Әбу Насырдың жетпіс тілді білгендігін бостан босқа айтпағаны түсінікті болса керек.
Әбсаттар қажы Дербісәлі,
ҰҒА академигі, филология ғылымдарының докторы, профессор