![Әлияның ізі қалған мекен](/media/2020/08/07/crop-7_29_709x1273_img-20200307-wa0061.jpg)
Бүгінде Әлия Молдағұлованың есімі Қазақстан мен Ресей арасын жалғап жатқан алтын көпір десе болады. Екі елдің ортақ тұлғасына айналған батырдың ерлігін насихаттауда қос тарап тізе қоса жұмыс істеп келеді.
Ресей жағының батыр есімін ұлықтау бағытындағы қызметінің бір парасы осы мемлекеттің Ярославль облысы Некрасов ауданы Вятское селосында қолға алынған шаралардан айқын көрінеді.
Уақыт бойынша сәл шегініс жасайық. 1942 жыл. Ұлы Отан соғысының өршіп тұрған кезі. Ленинград қаласы жаудың қоршауында екінші қысын өткізіп жатыр. Осындай аласапыранда Әлия тәрбиеленіп жатқан Ленинградтағы №46 балалар үйінің тәрбиеленушілері Ярославль облысындағы Вятское селосына көшіріледі... Вятское мектебінің сол кездегі мұғалімі Т.Суворованың естелігінде Вятское селосы тұрғындарының балаларды қалай қарсы алғаны, олардың арасындағы Әлия туралы былай деп жазады: «Біз балаларды аш-жалаңаш екенін алдын ала сезгенбіз. Сол себепті қарсы алуға шыққанда жылы киімдермен, тамақ алып шықтық. Оларды өз көзімізбен көргенде төбе шашымыз тік тұрды. Балалардың азып тозғанын, құр сүлдері қалғанын айтып жеткізу қиын. Кейбір балалар өз бетімен жүре де алмайтын. Мен сабақ беретін сыныпта қазақ қызы оқыды. Сымбатты қыз бала өте пысық болатын. Қара көздері шоқтай жанып, ерекше көзге түсетін. Бұл Әлия Молдағұлова еді. Сабаққа өте ықыласты болды. Сыныпта ол Лидия Новикова деген қызбен бір партада отырды. Қыздар достасып кетті, Әлияның достары көп болатын. Балалар оңалғаннан кейін, бос уақыттарында колхозшыларға көмектесіп, жауды жеңуге үлес қосты. Әлия барлық жерде алдыңғы қатарда жүретін. Жалпы, Ленинград балаларының еңбек сүйгіштігі, белсенділігі, адалдығы бәрімізді сүйсіндіретін».
Мұнда Әлия 1942 жылдың наурыз-сәуір-мамыр айларында оқиды да 7-сыныпты бітіріп, бірге оқыған құрбыларымен бірге Рыбинск қаласына ұшқыштар даярлайтын техникумға оқуға кетеді.
Вятское селосы Ухтомка өзенінің жағасында, облыс орталығы Ярославль қаласынан 38 шақырым жерде орналасқан. Село үлкен тармақталған музей орталығы болып саналады. Бір жерде 12 музей бар, 30-дан астам ескерткіш қайта жөндеуден өткен.
Вятское халқы сонау қиын кезде өздерінен пана тапқан, кейін Кеңес Одағының Батыры атанған қазақтың қаршадай қызы – Әлияның есімін мақтан тұтады, ардақтайды. 1942 жылы батыр қыз оқыған мектеп қазір дәл сол күйінде сақталған. Осы ауылдың балалары өткен жылға дейін сол мектепте оқыған. Биылдан бастап басқа мектепке көшіпті. Әлия оқыған мектеп қасқайып әлі тұр. Мектепке 2018 жылы Әлияның суреті бейнеленген ескерткіш тақта орнатылған. Ол тақтада «Алия Молдагулова, славная дочь казахского народа, училась в Вятской школе с марта по май 1942 г. Героически погибла в боях за Родину» деген жазу бар. Ескерткіш тақта 2018 жылы салтанатты түрде ашылған.
Ал 2019 жылдан бастап Вятское орта мектебінде Әлия Молдағұлованы еске алу мақсатында Некрасов ауданына қарасты барлық мектеп оқушылары арасында пневматикалық винтовкамен көздеп атудан турнир өткізу дәстүрге айналған. 2019 жылы І ашық турнирі өткізілсе, ІІ ашық турнир 2020 жылдың 28 ақпанында ұйымдастырылды және осы күні мектептің ішінен Ә.Молдағұловаға арналған музей ашылды. «Она училась в нашей школе» деп аталған бұл іс-шараға қазақстандықтар атынан мен және Әлия Молдағұлова атындағы орта мектептің мұғалімі Жәмила Мұхамбеталы қатысты. Қазақстаннан барған бізді Некрасов ауданының басшысы Алексей Николаевич Коротаевтың өзі бас болып қарсы алды.
Мектепке кірген бойда оқушылар арасында Әлияның жерлестері келді деген сөздер естіліп жатты. Мектептің салтанат залында шараның ашылуы өтті, Әлияға арналған әдеби музыкалық композиция көрсетіліп, әндер шырқалды. Қойылымдар кезінде әр оқушының Әлияны жанындай жақсы көретіні, жанына жақын екені сезіледі, кеудеңде мақтаныш сезімі орнайды. Осылайша сол күні сонау Ресейдің бір бұрышында жатқан Вятское мектебінде тек ғана Әлия туралы әндер орындалып, Әлияға арналған жырлар оқылды.
Іс-шараға жиналған халық мектеп ішіндегі Әлияға арналған музейдің ашылу салтанатына қатысты. Музейдің ашылу салтанаты да өте жоғары дәрежеде өтті. Жиналған халық жаңадан тұсауы кесілген музейге кірді. Жерлестері атынан музейге қазақ қызының ұлттық киімі, батырдың кіндік қаны тамған Бұлақ ауылының топырағы және «Алия – Великая дочь Казахского народа» деген тақырыппен жасалынған стенд табысталды. Бұл стендте Қазақстан және Ресей жеріндегі Әлия есімімен аталынатын оқу орындар, музейлер, көшелер, ескерткіштер, тума-туыстарының суреттері беріліп, екі ел арасындағы байланыс туралы мағлұмат ұсынылған. Төрден орын алған қазақ қызының киімі музей сәнін келтіріп-ақ кетті. Елден барған стенд те, туған жерінің топырағы да өз орындарын тауып орналасты.
Негізі, ұйымдастырушылар Әлия музейін ашпас бұрын көп ізденіпті. Жергілікті суретшілердің қолдарынан шыққан Әлияның портреті ілінген, өмірбаяны жазылған. 1944 жылдың 14 қаңтары күнгі Әлия құрамында болған 54-атқыштар дивизиясының жауға қарсы шабуылының схемасы үлкейтіліп ілінген. Мектептің архивінде Әлия Молдағұлованың 7-сыныпты бітірген кездегі орыс тілі, орыс әдебиеті, геометрия, алгебра пәндерінен емтихан тапсырғаны туралы хаттамалардың түпнұсқасы сақталған. Екі жағы кортонмен қапталған, тігілген, шақпақ жазу дәптерінің бетіне қолмен жазылған 7 «б» сыныбының геометрия пәнінен емтихан қорытындысы туралы протоколында 24 оқушының тізімі тұр. Ә.Молдағұлова бірінші тұр. Жанында «отлично» деген жазу бар. Алгебра пәнінен толтырылған хаттамадан ғана «хорошо», ал қалған пәндерде тек «отлично» деген жазуды көресің. Беттері әбден сарғайған, сақталғанына 78 жыл өткен хаттамалар 1942 жылдың 25 мамыры күні толтырылған екен. Бұл түпнұсқаны олар көздерінің қарашығындай сақтап отыр, оның дәлелі – музейге тек көшірмелері ғана ілінген, ал түпнұқса кілтпен жабылған қобдишада сақталынады екен.
Музейде Әлияның балалар үйінде өз қатарларымен пионерлік жиында түскен сапта тұрған суреті ілінген (ол суретте 8-ші тұрған Әлия деп жазылған). Суретке жақынырақ қарасаңыз, Әлияны дәл танисыз және Ленинградтағы балалар үйінің басшылығына арнап өз қолдарымен жазған 1942 жылғы жаңа жылдық құттықтауын көресіз. Ол құттықтықтаудың соңғы жағында құттықтаушылардың атынан бес оқушының аты-жөні жазылған. Үшінші болып Әлия Молдағұлованың есімі тұр.
Музей сөрелеріне қазақтың ұлттық тақиясы, домбыра, Қазақстан жалаушасы, Қазақстанның Талдықорған облысынан 1970 жылдары мектеп оқушылары жазған хаты және Ресейлік Дарья Александровна Тимошенконың «Последний бой Алии Молдагуловой» атты кітабы қойылған. Айта кету керек, 2018 жылы Д.А.Тимошенконың «Последний бой Алии Молдагуловой» атты кітабының тұсаукесері осы Әлия оқыған Вятское орта мектебінде өткен болатын. Соғыс даласынан табылған көптеген зат осы музейге қойылған. Музей өте жақсы жабдықталған. Қазақстаннан өте алыста жатқан осы бір селоның тұрғындарына және ұйымдастырушыларға алғыстан басқа айтарымыз жоқ. Біз ұйымдастырушыларға Әлия жерлестерінің қашан да музей жәдігерлерін толықтыруға көмектесуге дайын екенін жеткіздік. Осы музей ішінде Ақтөбе облыстық Әлия патриоттық тәрбие беру орталығы мен Вятское орта мектебі арасында алдағы уақытта өзара қарым-қатынаста болу үшін меморандумға қол қойылды.
Әлияға арналған шараның екінші бөлімі – турнирдің ашылу салтанаты мектеп спорт залында өтті. Ярославль облысына қарасты аудандардан 13 команда жиналыпты. Тағы да бір мақтанышпен айтатын жайт, осы 13 команданың бірі Ярославль облысының Рыбинск қаласындағы авиация колледжінің сайыпқырандары. Бұл – 1942 жылы Әлия Молдағұлова оқыған ұшқыштар даярлайтын техникум. Бұл жерде Вятское мектебінің соғыс жылдарында Әлия оқыған Рыбинск қаласындағы ұшқыштар даярлаған оқу орнымен қазіргі таңда тығыз байланыста екені көрініп тұр.
Турнир өтетін залда «Турнир по стрельбе из пневматической винтовки, посвященный памяти Героя Советского Союза Молдагуловой Алии» деген сөздер жоғарыға ілінген. Қазақстан мен Ресейдің тулары қатар қойылыпты. Екі елдің Гимні қатар орындалды. Мұның да Ресей халқының Қазақтың батыр қызына деген құрметі екені анық. 13 командаға алғашқы әскери тәртіп беріліп, шара ережесімен таныстырылды. Шараның бас қолбасшысына әр команда командирі әскери рапорт беріп, рапорт соңында өз Отанымызға Әлиядай қызмет жасаймыз деп уәделерін беріп жатты. Турнирге қатысушы 13 командаға қойылатын талаптардың ішінде Әлия Молдағұлованың өміріне қатысты сұрақтарға жауап беру де бар екенін айта кеткеніміз жөн.
Жарысты бақылау және бағалау үшін шақырылған қонақтар да жай мамандар болмады. Турнирге барлық команданың үлкен дайындықпен келгені олардың әрбір жасаған қимылдарынан және Әлия Молдағұлова туралы берілген сұрақтарға еш мүдірместен жауап бергенінен аңғарылып тұрды. Осы іс-шараны ұйымдастырушылардың бірі, Әлия музейінің меңгерушісі, осы Вятское мектебінің түлегі, мектептің орыс тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалімі Любовь Абрамова бізге: «Мен осы селоның тұрғыны, Вятское орта мектебінің түлегі ретінде білетінім, бұл жердің әрбір тұрғыны Әлия Молдағұлова туралы жақсы біледі. Біз мектепте оқып жүрген кезімізде мұғалімдеріміз Әлия туралы көп айтатын. Біздің мектепте Әлия Молдағұлованың оқығаны біз үшін мақтаныш. Ендігі біздің міндетіміз – келер ұрпаққа Әлия есімін жеткізу және Әлияға арналған осындай шаралар өткізу арқылы жас ұрпақты өз Отанын шын сүюге тәрбиелеу. Вятское мектебінің көптен бергі жоспары Әлия музейін ашу болатын. Міне, бүгін Әлия музейі ашылды, енді жастар Әлия өмірімен толығырақ танысатын болды. Бұл менің де жеке арманым еді. Өйткені Әлия менің жаныма бала күнімнен жақын. Мен Әлия туралы өлеңдер шығарамын, Әлия оқыған мектеп орналасқан көшеде тұрамын, қызметім де Әлия өмірімен байланысты. Ендігі жоспарым – осы мектепті Қазақстанмен байланыстыру. Әлия үшін қызмет жасауға әрқашан дайынмын», деп ағынан жарылды.
Ал турнирді қорытындылау сөзінді Вятское орта мектебінің директоры Василий Григорьевич Петров осындай іс-шараларды Қазақстанмен бірге өткізсек, тіпті жақсы болатынын айта келіп, «Әлия Молдағұлова – Вятское мектебінің түлектерінің ішіндегі жалғыз Кеңес Одағының Батыры. Батыр оқыған мектепте қызмет ету үлкен жауапкершілікті талап етеді. Біз мектеп ұжымы Әлия Молдағұлованың туған жері Қазақстанмен байланыс жасауға дайынбыз. Осы шараға Әлияның Қазақстаннан келіп қатысып отырған жерлестеріне алғыс айтамыз. Турнирді қорытындылау оңайға түскен жоқ, өйткені жарысқа қатысушы әрбір өрен Кеңес Одағының Батыры Әлия Молдағұловадай боламын деп, бар күш-жігерлерін салды», деді.
Іс-шара аяқталысымен селоны араладық. Міне, 1942 жылы Әлия Молдағұлова оқыған мектеп қасқайып әлі тұр. Мектеп орналасқан көше өте жақсы абаттандырылған. Сол көшеге батырлар аллеясы орналастырылған. Онда Әлия Молдағұлованың үлкен суреті тұр. Көше басында, мектепке жақын маңда ескі құдық бар екен. Тұрғындардың айтуынша, бұл құдықты халық соғыс жылдарында да пайдаланған. Мектеп те осы құдықтан су алған. Әлияның да осы құдықтың суын ішіп, осы көше бойында жүгіргені анық... Су құбыры жүргізілгеннен кейін бұл құдықтан су алатындар азайған. Соңғы жылдары құдықтың сырты жаңартылыпты. Біз осы құдыққа шелек салып, су алып іштік. Сол сәтте: «бір кездері біз тұрған жерде Әлия да тұрып, осы құдықтың суын ішті ғой...» деп ойладық. Вятское селосы бізге өте ыстық көрінді. Өйткені бұл жерде Әлияның ізі қалған. Бұл жерге Әлия жерлестері әлі талай келіп тағзым ететіні сөзсіз.
Тағы бір айта кететін жайт, Әлия оқыған осы мектепке жақында Қырғыз елінің танымал мүсіншісі, Ресейдегі, Қырғызстандағы бірнеше ескерткіштердің авторы, Мәскеу қаласының тұрғыны Азамат Акматұлы Асанбаев арнайы барып мектеппен танысыпты және Ә.Молдағұлованың 95 жылдығына арнап осы мектепке Әлияның мүсінін жасап беруге уәде берген. Тіпті алғашқы жұмыстары басталып та кетіпті. Мектеп ұжымы Әлия мүсінін мектеп алдына орналастыруды жоспарлауда.
Бағдаш ТУПЕНОВА,
Қазақстан Республикасының Мәдениет қайраткері,
Ақтөбе облыстық Әлия патриоттық тәрбие беру орталығының директоры
Ақтөбе облысы,
Қобда ауданы,
Әлия ауылыф