Руханият • 19 Тамыз, 2020

Тепе-теңдік немесе нөл туралы пәлсапа (Эссе)

85 рет көрсетілді

Нөл оң жақтан қойылса, оның мазмұны ашыла бермек, ал түпкі мәнін кім білмек? Мысалы, бір санынан кейін нөл болса, он, бір санынан екі нөл болса, ол жүз, үш нөл болса, мың, тағысын та­ғылар. Солай оң жақтан қойыл­ған нөлдердің санына қарай, олар­дың мағыналары өзгере бермек, айталық бірден кейінгі алты нөл миллион деген мағына береді. Миллионның ішінде қан­шама сандар бар, бәрін алты нөл жинақтап тұр. Нөл Жаратушы құпиясы, оның мәнін адам баласы аша алмақ емес. Нөлді жиі қолданамыз, ал оның құпиясы мәңгілік екенін біле бермейміз.

Коллажды жасаған Амангелді Қияс, EQ

Нөл Жаратушы таразысының өл­шемі. Таразының екі басы нөлге келгенде тепе-теңдік болмақ. «Тең­ге тең нәрсе әрқашан өзара тең». Бұл әл-Ға­залидің «Тура тара­зы» кітабынан алынған сөз. Тепе-теңдік нөл. Әлем нөлдік қал­пын сақтауда. Сондықтан біз әлем жарасымдықта дейміз.

Әлем жарасымды, яғни қазіргі лек­сикаға салсақ – гармонияда. Әлем­нің жарасымдылығы, оның қалыпты жағдайда болуы. Бұл адам­заттың ғұмыр кешуі үшін аса қажетті қалып. Сон­дықтан әлемді өзгерту мәселе емес, оны түсіну мәселе. Жаратушы тара­­зысының мәнін ұғынудың сыры осыда. Таразы – әділеттілік символы. Таразы – тепе-теңдік. Бі­рақ тепе-теңдік жаратушыдан, тепе-теңдік орнату адам қолынан ке­летін шаруа емес, әл-Ғазали осын­дай ойлар жағында болған. Хакім Абайдың әділеттілік Хақ жолы дегені осы емес пе?

 * * *

Білім тепе-теңдікке, яғни әді­лет­тілікке бастай ма? Білім ақи­қаты неде? Біз білім тәжіри­беде анықталады дедік, бұл дұрыс, бірақ ақиқат па? Әл-Ғазали білім өлшеуішін Құранға сүйеніп, бесеу деген. Жоғарыда көрсетілген ең­бектен: «Мынаны жадыңда берік ұста: Құрандағы өлшегіш негізінде үшеу: тепе-теңдік өл­шемі, тәуелділік өлшеуі және қарама-қарсылықтар өлшеуі. Бі­рақ тепе-теңдік өлшеуі үшке бөлінеді: үлкен, орта және ша­ғын. Осылайша бесеу». (Мұны тал­қылау арнайы даярлықты әрі кеңінен баяндауды қажет етеді).

 * * *

Әл-Ғазали XII ғасырда ғұмыр кешкен ғұлама. Айтпағым, одан бергіде сегіз ғасырдан аса уақыт өтіп барады, алайда тура таразы, тепе-теңдік мәселелері әді­леттілікке тікелей қатыс­ты бол­ған­дықтан, біз Құранға қайта-қай­­та орала береміз. Құран-Кәрім­де: «Адамдарды Раббының жолына дана­лық және көркем үгіт арқылы шақыр. Әрі олармен көркем түрде күрес» – деп жазылған. (Құран-Кәрім он алтыншы сүре, жүз жиырма төртінші аят).

Әрі қарай әл-Ғазали осы қағи­далар­ды былайша жалғастырады: «Кім­де-кім Алла жолына даналық ар­қылы шақырса, ол Алланың қауы­мын­да, көркем үгіт жолымен шақырса, ол Алланың қауымында, ақылмен таласа алса Алла­ның қауымында» (Ғари­фол­ла Есім. «Фалсафа тарихы». 102 б.).

Алла жолы мен әділеттік жо­лына түспегендермен іс жүргізу­дің екі жолы бар екен: бірі дана­лық, ақыл жолы, екіншісі көркем үгіт жолы.

 * * *

Кеңес заманында «идеология» деген болды. Ол саясат ба­лабақшадан бастап, адамдар­ды зейнеткерлікке шыққанға дейін тыс қалдырмады. Балабақшадағы тәрбиеленушілер мен бастауыш сынып оқушыларының кеуделеріне Ленин бейнесі са­лын­ған төсбелгі тағып, оларды «октябряттар жұлдызшасы» деген топқа бөліп баулыды, ере­сектерді пионер ұйымына қа­был­дап, мойындарына қызыл галстук таққызды, бозбала шақта оқушыларды комсомол қатарына антпен қабылдады, одан әрі де коммунистік партия қатарына іріктеп қабылдау арнайы рәсім арқылы орындалды.

Мен осындай идеологиялық сүргі­ден өткен жанмын. Мұны бір деңіз, екіншіден күнәмнің ауыр­лығы сол, мен және миллиондар сол коммунистік жүйеге қыз­мет еттік. Мен күнәмді мо­йын­­­даймын. Ал өзін күнәлімін деп жүр­ген жұрт шамалы. Өткен күндерін мақ­тан ететіндер туралы не деуге болады.

Дінсіз қоғамда сен де дінсіз болуға міндеттісің, сен атеистік-материалистік көзқарастағы саналы социалистік қоғам құрушы азаматсың, басқадай жол жоқ. Осылай болды, бұл идеологиялық жүйе өз нәтижелерін берді, менен үл­кендер, құрдастарым, өкшелес іні-бауырларымның көпшілігі әлі де сол ескі идеологияның құрсауында. Түйсік, сезім, санаға сіңген стереотиптер өз­дігінен кетер емес. Санамыз таралмай әлі де ұйы­сып тұр.

Осы ескі (заманы өтіп тозған) түйсік, сезім және санамен күресу жолын ХІІ ғасырда әл-Ғазали Құран-Кәрімге сү­йене айтып кеткен, олар: даналық және көркем үгіт арқылы іс жүргізу кеңес идеологтары кезінде даналық туралы көп айтты. Олар философия­ны даналық туралы ілім жүйесі деп мейлінше насихаттады.

Маркстік-лениндік философия­ны оқып-үйренуге жоғары оқу орын­дарының студенттері тегіс мін­детті болды. Алайда бұл да­налық әл-Ғаза­лидің Құран-Кәрімге негіздеп айтқан дана­лығы емес-ті. Кеңес өкіметі дә­ріп­теген философиядағы «да­на­лық­тың» көкелері Карл Маркс, Ленин, Ста­линдер болса, арғы­заман­дағы гректер: Сократ, Пла­тон, Аристотель және тағы басқа­лар. Бір сөзбен айтқанда, дін­сіз даналық насихатталды. Асылы дінсіз даналық болушы ма еді? Дінсіз даналық – шайтандық.

 * * *

Мәселенің анығы сол, тура жолға түсуге қауым арасына көркем үгіт қажет. Аты өшкір идеология деген сол кеткенімен кетсін, ендігі ісімізді КӨРКЕМ НАСИХАТ деп аталық. Көр­кем деген тамаша сөз. Не көркем? Табиғат көркем, адам көркем, оларды жаратқан Жаратушы көркем. Жел­кіл­деп өсіп келе жатқан жас ұрпақ көркем. Өмір сүргісі келетін ынталы жанның санасы – көркем.

Қоғамға, қауымға көркем насихат қажет. Ол қалай орындалмақ, әрине іс-шаралармен, бағыт, бағдарламалармен. Биыл Әбу Насыр әл-Фарабидің туға­нына 1150 жыл, Абай хакімнің туға­нына 175 жыл, Қазақ елінің та­мыры Алтын Орданың 750 жыл­­дығына қатыс­ты кешенді істер, әрине көркем наси­хатқа жатады. Бұлар көркемдік насихат сер­пілісі, жақсылықтың нышаны, елдіктің пайдасына атқарылып жатқан іс-шаралар.

 * * *

Әл-Фарабидің даналығы, оның пәлсапасы, Абайдың ха­кім­дігі туралы айту, жазу нағыз көр­кем насихат. Бұлар хакім­дер, мен олар туралы айтудан еш­қашан жалықпаймын, керісінше өмірімнің мәні демекпін. Абай отыз сегізінші қара сөзінде «ха­кімдер болмаса дүние ойран болады» деген. Нағыз көркем ой. Құдайға шүкір, қазақ халқы тарихының әр қилы заманда­рында сөз айтушы көркем ғұла­малары болған. Сәл тарқатып айт­сам, арғызаманның VI-VII ғасырларында ғұмыр кешкен Сақ елінің ойшылы Анахарсис, бергі замандағылар: дана Қорқыт, Иол­лығ­тегін, Ахмет Ясауи, Жү­сіп Баласағұн, Махмұд Қаш­­қари және т.б. Қилы заман ой­шыл­дары: Асан қайғы, Бұқар жы­рау және де аттары әйгілі би­лер, шешендер, ақындар, жыршылар.

Көркем насихаттың негізгі бір арнасы осы ғұламаларды танып, біліп үгіт жүргізу. Бұлар­дан бізге көркем ойлары мұра болып жеткен. Ойлаймын, осы асыл қазыналарымызды ар­ғы­­за­­маннан шашпай-төкпей бүгінге жеткізген хал­қымыз да­­на, көркем. Олай дейтінім, жо­ға­рыда атап-атап айтылған қазына­ларымыз осы біздің халық өмір сүрген атаме­кеніміздің асыл-жау­һарлары. Ендігі жердегі мәселе сол қа­зыналарды ұрпақтар кә­десіне жарату.

 * * *

Әділеттілік хақ жолы – бұл көр­кем ой. Әділеттілік пәлсапасы – тепе-теңдікте. Тура таразы әл-Ғазали айтқан – әділеттілік. Та­разы тілі нөлге тұрақтағанда әділеттік орнамақ. Адам­зат баласы НӨЛДІ ашқанда көркем сана әділеттілікті ашқан.

Нөл ғайыптан пайда болатын құ­былыс. Ғылымда абсолюттік нөл деген түсінік бар, оның мәнісі әлемде қан­дай суық болса да жылылық нөлге тең болмақ емес, қалай болсын суық­тың құрса­уында жылылық болады, оны ғалымдар шамалап өл­шеп те шы­ғарған. Мұндай кері өлшем­дер тек нөл­дермен өлшенбек. Мәселе нөлдің ішкі есебінде. Нөл­дің ішкі есебі адамзат үшін – құпия. Ғайып жоқтан бар болу. Ғайып деген мүмкіндік. Адам ғұмыры ғайыптан бас­талып, қайта ғайыпқа кетеді. Сірә да, хакім Абайдың «Мен өлмекке тағдыр жоқ әуел бастан» дегені осы мәселе ме екен? Былайша айтқанда, дүние нөлден басталып, қайта нөлдік күйін сақтайды, арасы – өсім. Әрине өсім бар жерде өшу бар, оны пәлсапашылар үнемі қарастырып келді. Өсім мен өшу нәтижесінде әлемнің нөлдік қалпы сақталуда.

 * * *

Қоғамда тепе-теңдік сақтау даулы мәселе. Ассиметриялық күш үнемі бұлқынып, буырқанып тұрады. Оны алдыңғы қатардағы ой, идея деуге де болады. Жоға­рыда хакімдер болмаса дүние ойран болар еді дедік, рас, бірақ, бір заманда хакімдер мөл­шерден тыс көп болмаулары керек, ол бір, екіншіден, хакімдер ойы қоғамдағы тепе-теңдікті сақтай бермей, керісінше оны бұзу­шы қуатқа айналуы әбден ықтимал. Алға кеткен барлаушы ой тепе-теңдік үшін қауіпті. Мұн­дай жағ­дайда қоғамдағы тепе-теңдіктің өзі сынға түспек. Саясат­та мұндай жағ­дайлар жиі кез­деседі. Бұл шұғыл шешімдерді қажет ететін іс.

 * * *

Нағыз хакім бүгінгіні ғана емес, ер­теңгіні айтады, ол бү­гін құнар ала ал­­майды. Кейбіреулерге ұнамайды, сон­дықтан олар ха­кімдерді жау көреді. Ер­тең­гі күннің әңгімесі билік үшін жа­ғым­ды емес. Билікке тыныш­тық керек, қо­­ғамдағы, қауымдағы өзгерістер оған үрей­лі көрінеді. Сондықтан хакім­дер за­мандар өзгерген соң таныла бастайды.

 * * *

Қазіргі заманда ассиметрия, «нешаблонное мышление», математикадағы «нечеткая логика» дегендер бой көр­сетуде. Кешегі даяр парадигмалар күй­­реуде. Ойлау ішінен «революция» жа­сауда. Инновация деген дәстүрлі ойлау өрісін бұзуда. Инновация – тосын ой, ойға келмеген ой деуге бо­ла­ды. Сірә, инновацияны тосын ой деген жөн болар. Бірақ ол таби­ғаты жағынан қарапайым. Мәселе, қара­пайым­дылықтан тосын ой тосу – инно­вацияға апаратын жол.

 * * *

Сірә, білім, ғылым жүйесіне қауырт өзгерістер қажет секілді. Ғылым мен білімнің «ескі киім­дері» тозды. Білім мен ғы­лым жаңаша киінуі қажет, ол қалай болмақ, мына індет әлегі бізді өзге­руге бастамашы болмақ деп ойл­аймын. Онлайн әдетке айналып барады, одан шығады екен, байқау керек?! Қалай болсын әлем нөлдік қалпынан асып-тасып төгілмеуі аса қажет.

 

Ғарифолла ЕСІМ,

академик, қоғам қайраткері

 

Соңғы жаңалықтар

Қарасу ауданында 39 үйді су басты

Аймақтар • Бүгін, 17:12

Бүгін – экологиялық білім күні

Экология • Бүгін, 15:59

Түркістанға 3000 жыл

Руханият • Бүгін, 12:10

2002 адам коронавирустан емделіп шықты

Коронавирус • Бүгін, 09:32

Сарыала қаздың қаңқылы естілді

Руханият • Бүгін, 08:51

Қор нарығы қымбаттады

Әлем • Бүгін, 08:33

Баба аманатына адалдық

Руханият • Бүгін, 08:07

Ұқсас жаңалықтар