Руханият • 15 Қыркүйек, 2020

Аягөз маңындағы жанартау

64 рет көрсетілді

...Аягөз – деген – аядай бұлақ деседі,

(Жұрттарда қалған жұмбақты кімдер шешеді?)

Аягөз болып ғасырлар алға көшеді,

Ая, көз, ая – Арулар елі кешегі!.. деген Мұқағалидың бірауыз жыры дүйім елді Аягөзге ынтықтырып қойғандай. Бас қосқан көңілді отырыстарда талай мәрте естіп жүрген, талай мәрте оқылған шумақ. Әуелі жұмбақ та сырлы өлкенің елесі көз алдыңа көлбеңдеп келе қалады. Ал ішкі мәніне ден қойып, үңіле түссеңіз иен дала, сары жазықта, қара жолдың бойын жағалай, шашырай қоныс тепкен түйір-түйір ауылдардың сәулелі картинасы жарқырай ашылады.

 

Шұбартаулықтар аудан орталығы Аягөзге жиі қа­ты­наймыз. Қос елді мекеннің ара­сы 180 шақы­рымдай. Әуе­лі Байқошқар, одан отыз ша­қырымда Баршатас жатыр. Келесі әйгілі Қосағаш, одан өтсеңіз Көкталдың төбесі кө­рінеді. Қара жолды шаңдата жүйткіген көлікпен әудем жерге дейін зымырайды. Жарысып барып, кейіндеп қала береді. Екі ортаға мені көбінде әкем тасиды. Жолдың сонау көз ұшына барып, сүйірлене біткен басына жеткенде әлдене шыға келердей та­ғатсыздана қараймын. Көк­жиекпен астасқан жазық дала бітпестей көрініп, келер мезетте зеріктіре бастағанда-ақ жолдың тең ортасына да жетіп қалар едік. Осы тұста қысы-жазы тоқтаусыз ағып жататын Қарабұлақ атанған қайнар бас­тау бар. Екі ортада жол соқты болған жұрт осынау бұлаққа тоқтап, бой жазып, шөліркеген жолаушы аз-кем тыныстап алады. Бұлжымас дәстүр есебінде.

Сондай бір күні үстіміздің шаңын қаққыштап, бұлақтың мұздай суынан сіміріп салып тұрғанбыз. Бұлақтың ма­ңайынан сәл әріректе жалғыз өзі дараланып тұрған шошақ келген тауға көзім түскен. Қа­зақ даласындағы таулардың атауы болады, атауынан соң аңызы артынан қоса еріп жү­­реді. Тұрғандардан не тау еке­нін сұрадым.

– Сәтбаевты білесің бе? – деді әкем. – Білсең сол, бұл тау­да бұрын вулкан болған деп жазған.

Жанартау десе ең бірінші жасыл желекті Гавай аралдары еске түседі емес пе. Қызылды-жасылды жанартауы атқылап жатқан Аягөз даласында қана­тымен күннің көзін көлегейлеп динозавр ұшып бара жатқандай көз алдымда түрленіп сала берген иен далаға таңырқай, тамашалай қарап қалыппын.

* * *

Сол жолы Аягөзді артқа тас­тап, одан пойызға отырып қалаға жетіп алған соң, Аягөз де, ондағы жанартау да, қасиетті Қарабұлақ та көзден тасаланып, көңілден алыстай берген. Қаланың шулы да думанды өмірі тез-ақ үйірсектетіп, әдепкі өмір ағы­сына ілесіп кете бардым. Дөңгелек үстелдер, ме­рейтойлық ырду-дырду, театр, музей дейсіз бе, бітпейтін жиналыстар күнде бір жаңалық­қа арқау болып жатады. Ұлттық академиялық кітапханада сондай бір кезекті жиында уақыт өткізу үшін, сөредегі кітаптарды ақтарыстыра бас­тадым. Қолыма ғалым, геолог Ақжан әл-Машанидің жер сырына арналған «Жер құрылысы» атты кітабы түсті. Ғалымды сту­дент күнімізде көп есті­ген­біз, есіміне қанықпыз. Ал­ғы сөзінде зерттеуді Қаныш Сәт­баев «теориялық берік не­гізге сүйеніп жазылған қазақ тіліндегі тұңғыш еңбек» деп ба­ғалағаны жайлы сөзін келтірген екен. Қызықтыра түсті.

Топтамада Қазақстанның Алтай, Сарыарқа, Қаратау, Орал – Ембі сияқты өндіріс алаптарының геологиялық құ­рылымындағы негізгі өзге­ше­ліктері туралы мәліметтер беріліпті. Жер сілкінісі, таулар қалай құрылған, жанартау және жер бетінде тіршілік қалай пайда болған деген тақырыпшалар еріксіз тартады. Енді зер салып, парақтай бастадым. Жер астында кен қазу, жол салу ісінің білгірі болған ғалым «Қазақстан жеріндегі жанартаулар ерте замандарда шығып, құрып біткен» деп жазады. «Кейінгі тас көмір дәуірінде Қазақстанның батыс жағында вулкандар оқталып, шығыс жағында күшейді. Арқа вулкандары Қарқаралыдан Аягөзге дейін, онан әрі Тар­ба­ғатайға қарай созылды. Аягөз бен Шұбартау аудандарында бірнеше жерде вулкан орындары бар», деп келтірген ғалым Қазақстанның ертедегі вулкандары мен қазіргі кен байлықтары тығыз байланысты деп түйіндейді. Сондай-ақ вулканды жерлер екінші дәуірде вулкансыз жерге айналады, үшінші дәуірде қайтадан оянуы мүмкін екенін ескертеді. Әдемі ертегінің ішінде тұрғандай күй кештім. Аягөзге барар жол­­дағы жазықтағы дара тұр­ған тау күндердің бір күні дүр сілкініп, өз күшіне қайта мі­не­тіндей. Елеусіз жатқан шал­ғайдағы дала белгісіз жаққа асығып, үнемі уақыты жетпей жүретін адамзатқа дәл осылай үн қататындай көрінді. Кезінде Шоқан Уәлиханов «Ыстықкөл сапарының күнделігі» атты жол­жазбасында «...Аягөз өзе­ні­нің бойынан біз анағұрлым жанданған табиғатты көрдік. Дала тұтасымен жасыл же­лек­тің ашық түсті кілеміне ора­­ныпты. Қараған, тобылғы, тал-терек жапырақтарын жа­йып, күннің көзі де біршама жылынып, оңтүстікке тән алау­мен қыздырып тұр. ...Қырғыз (қазақ – авт.) аңыздарында Аягөздің жайлы ағысы мадақ­та­латыны бекер болмаса керек. Өзін қоршаған иен де, су­сыз шөл далаға қарағанда, Аягөз расымен-ақ жұмақ бо­лып көрінеді...», деген жолдарды да тегін жазбаса керек.

Айтпақшы, көненің кө­зін көрген кәрі даланың ше­шу­сіз қалған жұмбақтары мұ­ны­мен ғана шек­телмейді. Қара­бұ­лақтан әрі өткен соң, сол қап­талдан Абылай ханның әске­рінің қалың қытаймен қырғын шайқасы өткен Батпақты де­ген жер шығады. Бұл – бө­лек әңгіменің жүгі. Әзірге Қа­ра­бұлақтағы кәрі жанартау маңына аялдай тұрайық!

 

Соңғы жаңалықтар

Білім – басты құндылық

Аймақтар • Бүгін, 17:10

Көкпектіде саябақ ашылды

Аймақтар • Бүгін, 15:48

Маңғыстауда дельтаплан құлады

Аймақтар • Бүгін, 11:24

Елімізде тағы 55 адам індеттен айықты

Коронавирус • Бүгін, 09:00

Алыстан жеткен алғыс

Аймақтар • Кеше

Тазалық бірдің емес, мыңның ісі

Аймақтар • 18 Қыркүйек, 2020

Қала күні онлайн форматта аталып өтеді

Аймақтар • 18 Қыркүйек, 2020

Байтұрсынов атындағы байқау өтті

Қоғам • 18 Қыркүйек, 2020

Облыс әкімі Сырдария ауданына болды

Аймақтар • 18 Қыркүйек, 2020

Үш тілдің үздіктері анықталды

Аймақтар • 18 Қыркүйек, 2020

Халықаралық семинар-кеңес өтті

Қазақстан • 18 Қыркүйек, 2020

Ұқсас жаңалықтар