Руханият • 15 Қыркүйек, 2020

Бабалардың ерлігі бағаланса...

31 рет көрсетілді

Әр дәуірде талай кепті бастан кешкен қазақтың тарихында әлі де ашылмаған, қанша уақыт өтсе де бұлыңғыр тартып, белгісіз қалып келе жатқан оқиғалар көп. Мысалы, Сыр бойында Кеңес өкіметінің алғашқы жылдары болған алапат аштық туралы соңғы жылдары ғана там-тұмдап айтыла бастады. Малдының да, жарлының да барын тартып алып, күштеп біріктіру саясатына қарсы шыққан Қарақұм көтерілісі де әлі күнге дейін елеусіз қалып келе жатыр. Биыл қиянатқа қарсы бас көтеріп шыққан бабалар ерлігіне тура 90 жыл толады.

Қарабөгеттен басталған қарсылық

1929-1931 жылдары Қазақ­станда ірілі-ұсақты 372 бас кө­теру болған екен. 1931 жылы мемлекеттік саяси басқарма мәліметінде екі жылда 1350 топ жойылып, оның құрамында болған 7,5 мың адам қолға түскені жазылады. Сол тұста еліміздің барлық өңірінде осындай толқулар өтті.

Осы тақырыпты көптен зерттеп жүрген педагогика ғы­лымдарының магистрі Бақытжан Ахметбектің дерегінше, 1930 жы­лы наурыз айының ортасында Қармақшы ауданына қарасты Қарабөгет деген жерде №1 ауыл тұрғындарының жиы­ны өтеді. Әуелі байлар мен ор­ташаны, кейіннен кедейді салықпен қысқан саясаттың қиянатына шыдай алмаған халық осы жиын соңында бас көтеруге сөз байласса керек. Жұрт алдында Бұхарадағы медреседен білім алған діндар Жұмағазы Бәйімбетов сөз сөйлеп, елді Кеңес өкіметінен қорғануға шақырады. Бұл қылт еткенді қылыштай қиып түсер сол кездің саясатына еш сыймайтын әрекет еді. Жаңа өкіметтің жарылқамасын түсінген ел ағалары ұрпағының келешегі үшін осындай көзжұмбай ерлікке барады.

 Осы жиыннан кейін іле-шала 700-дей түтін Қарақұмға қарай көш түзепті. Жол-жөнекей ауа көшуге кедергі жасамақ бол­ған жергілікті кеңес, партия қызметкерлері табанда тұт­қындалады. Бұл кеңестік саясатқа ашық қарсы тұру болатын.

Он жетінші наурыз күні көтерілісшілер Алтын Сы­ғай батырдың ұрпағы Жұмаға­зыны хан сайлайды. Оған Ысқақ Әлмағамбетов, Сағит Күз­дік­баев, Оразбай Омарбаев, Беріш Байбақтин, Мешітбай Қып­шақбаев, Бұқарбай Қожамжаров, Жанұзақ Тәженовтер кеңесші ретінде бекітіледі. Жаңа өкіметтің көпе-көрнеу қиянатынан іш жиған жұрт күн сайын көтерілісшілер қатарын толтырып жатыпты.

Жұмағазы тобы орналас­қан жерге таяу Тұздақ Қара­үң­гір деп аталатын жерде көтерілісшілердің тағы бір үл­кен шоғыры қалыптасады. Олар өз орталарынан басшы етіп Пірмағамбет Лаубаевты сайлап, көтеріліске ағайынды Нұрхан, Жұмаш Қараевтар жетекшілік етеді. Олар өздері бой тасалаған аумаққа келетін жол бойындағы құдықтарды құмға толтырып, із жасыруға тырысқан.

 Өкіметке қарсы шыққандарды жаза­лауға Қармақшы мен Ырғыз­дан шыққан отрядтар 7 сәуірде көтерілісшілер тұрағына таяу ке­ліп, қанды шайқас болды. Ұрыс кезінде көтерілісшілерден 35 адам өліп, 23-і жарақаттанған. Мем­л­екеттік саяси бас басқарма деректеріне сенсек, Қарақұмдағы көтерілісшілердің жалпы саны 5000 адамға жеткен.

– 1930 жылы 13 сәуірде Арал­ға келген әскери округтік топ өкілдері Қарақұмға үкіметтік комис­сия жіберуді ұсынды. Нәти­жесінде, Әліби Жангелдин басқарған мемлекеттік комиссия Қарақұмға аттанды. Бірнеше күнге созылған келіссөзден кейін, олар көтеріліске шыққандарды қаруын тапсыруға көндірді. Бұл келіссөзге Жұмағазы Бәйімбетов қатысып, үкімет алдына 7 шарт қояды, – дейді Бақытжан Ах­метбек.

Комиссия тарапынан дін­ге бостандық беру, шамадан тыс көбейіп кеткен алым-са­лық­­ты азайту секілді талаптар­ды орындауға уәде беріліп, Жұ­мағазы Бәйімбетов, Оспан Ақмол­дин, Тілеуғали Ахметов секілді діндарлар Қызылорда округ­тік атқару комитетінің төрағасы Жүнісов қол қойған заң­ды куәлік алады. Бірақ, бас көтер­гендер келісімге келіп, қолын­дағы қаруларын тапсырған­нан кейін көп кешікпей бұл уә­денің бәрі ұмытылып шыға келеді. Отызыншы мамырда Жұ­мағазы Бәйімбетов өзінің 8 кеңесшісімен бірге тұтқынға алынады. 1930 жылы 15 шілдеде Қазақстандағы Біріккен саяси бас басқармасының үштігі оларды түгелдей ату жазасына кесіпті. Тек Жұмағазыға қатысты үкім белгісіз себептермен бір жылға дейін орындалмаған. Ол 1931 жылы 16 сәуірде Алматы қала­сында жазалау органы жендет­терінің қолынан қаза табады.

 

Іздеусіз қалған қаһармандар

Алғашқы талпыныстан тауы шағылған жұрт Жұмағазы молда тұтқындалғаннан кейін өткен бір жиын үстінде Қожбан Жұбановты өздеріне басшы етіп сайлайды. Атақты Алтын Шұңғыр батырдың ұрпағы Қожбан жұрт тілегімен хан атанып, ел ішінен мылтықтар жинатып, 28 мергеннен тұратын арнайы топ жасақтайды.

– Көтерілісті басуға Орскіден, Орынбордан, Ташкенттен, Қы­зылор­дадан келген жазалаушы әскер бөлімдері де болғаны ресми құжаттардан белгілі. Олар 8-атты әскер дивизиясының атты әскер полктері, осы дивизияның байланыс мектебі, ұлттық атты әскер эскадроны, жеке байланыс эскадроны, атты-таулы батарея, Орта Азия әскери округінің химиялық бөлімі, Қарсақпай коммунистік отряды. Бұлар Қарақұмда Қожбан ханның сарбаздарымен бірнеше рет ұрысқа түскен. Әрине, жарағы сайлы әскер қатарынан оққа ұш­қандар аз болды. Ал таяқ, найза, шоқпар және ішінара аңшы мылтығымен қаруланған көтерілісшілер қатары әр шабуыл сайын селдіреп отырған, – дейді Бақытжан Мұқарамұлы.

Шешуші шайқас 1930 жы­лы 8 желтоқсанда Сарысуға жа­қын Көжебай сайында болады. Мұздай қаруланған әскер көтерілісшілерді демде талқандап тастайды. Қожбан батырды жиыр­­­машақты қаруласы қорғап, қым-қиғаш ұрыстан сытылып шық­са да, көп кешікпей қолға түседі.

Деректер тергеу ісі бойынша 400-ден аса адам қамауға алынған. Біріккен саяси бас басқармасы үштігінің үкімімен 19 қазанда 227 адам жазаланған. Оның 118-і ату жазасына кесіліп, 108 адам бас бостандығынан айырылып, әртүрлі мерзімге лагерьлерге жіберілген. Ал Қожбан батыр Қызылорда қаласында атылып, шаһар маңындағы Қарауылтөбе ауылына жерленді. Екінші топ қазіргі Бірқазан стансасы тұсындағы Қоңыртөбеде оққа байланады. Көтерілісшілердің тағы бір шоғыры қазір қала аумағындағы Арай шағын ауданында атылады. Әлі күнге дейін көпшілігінің жатқан жері де белгісіз. Теңдік сұрап, толқуға шыққандардың тағдыры осылай болды.

 

«Өлсеңдер – шәйітсіңдер, өлмесеңдер – бәйітсіңдер...»

Қазалы топырағында болған «Асандар көтерілісі» туралы тек бертінде айтыла бастапты. Осы өңірдегі Ғабдулла Іззатов деген азамат бабалар ерлігі хақында сол толқуға қатысқан ақсақалдан естіпті. 1910 жылы туған Мұзат ақса­қалдың айтуынша бас көте­руге Орынбет ишанның баласы, Дәрменқұл ишанның немересі Иман мақсым басшылық жасаған екен.

– Екі мыңыншы жылдары дүние­ден озған сол Мұзат қа­рия көтеріліске қатысқанда 19-20 жастағы жігіт шағы екен. Шабуылға шығар алдында екі мыңға жуық сарбазды сапқа тұрғызған Иман мақсым «Өл­сеңдер – шәйіт, тірі қалсаңдар – бәйіт­сіңдер» деп жаназаларын тірідей шығарыпты. Шәйіт дегені түсінікті, ал бәйіті ел аузында аңыз, өлең-жыр болып қаласыңдар деген сөзі екен, – дейді Ғабдулла Іззатов.

Алматыдан бұлғаққа шық­қандарды басуға келген 30 шақты сарбаз көтерілісшілердің 44-ін алғашқы шабуылда баудай түсіреді. Үш жерден қойылған пулемет оғына ұшқандардың қатарында бір тізерлей құлаған Иман мақсым да қалған екен. Осыдан кейін қудалау басталып, көтерілісшілердің біразы атылып, қиыр шетке айдалып, кейбірі ел ауып кеткен. Қаруластар тергеу кезінде араларындағы Мұзат секілді жастар туралы ештеңе айтпай, оларды аман алып қалыпты. Қазір Қазалы жерінде бабалар ерлігін еске түсіретін «Асандар көтерілісі» ескерткіші тұр.

 

Жасырын өткен жиын

Қазір Қызылорда қаласында Ақмырза ишан атында көше бар. Бар өмірін исламның тылсымын зерттеуге арнаған Ақмырза да Сырда болған көтерілістердің бірін бастаған қайраткер. Жалпы, сол тұстағы толқуларға ел ішіндегі беделді дін адамдары басшылық жасағанын айта кетейік. Елді ілім-білімге баулыған ишан жұртқа тізесі батқан жаңа өкіметке қарсы ұрыстардың бірінде оққа ұшады. «Түркі иман» секілді теңдессіз туынды жазған қайраткердің ұрпақтары Ауғанстан ауып кеткен.

– Ұрпағы үшін жалаң қолмен жарақты әскерге қарсы шыққан батырлар рухын құрметтеуде қазалылық ағайындар озып тұр. Олар осы уақытқа дейін «Асандар көтерілісіне» арнап 3 мәрте конфе­ренция өткізді. Үлкен ескерт­кіш тұрғызды. «Қарақұм көте­рілісі» құрбандарына Жа­лағаш­та және Қармақшы ауда­нын­дағы Марал ишан қорымы бұрылысында ескерткіш тұрғы­зылды. Бірақ әлі көлемді шара­лар ұйымдастырылған жоқ, – дейді ғалым.

  Облыс орталығында осыдан 5 жыл бұрын көтерілістің 85 жылдығына байланысты тарих­шылар басқосуы өтіпті. Ұйымдастырушылар жергілікті университетте өткен шарада билбордты көшеге емес, ғимарат ішіне қоюға мәжбүр болған. Бақытжан Ахметбек біз әлі күнге сол батырлар ерлігін ұлықтауға құлық танытпай келе жатқанымызды, тіпті олардың атын айтуға қорқа­соқтайтынымызды айтады.

Әрине, қазіргі сәт жиналып жиын, топырлап той өткізетін уақыт емес. Дегенмен де бар қазақ қиянатқа қарсы шыққан оқиғаның 90 жылдығы онлайн түрде болса да ұйымдастырылса, мектептерде аталар ерлігіне арналған арнайы сабақтар өтсе. Бұл өткеннен өнеге алар ел екендігімізді таныта түсер еді.

 

ҚЫЗЫЛОРДА

 

Соңғы жаңалықтар

Ашықтық – қоғам дамуының кепілі

Аймақтар • Бүгін, 13:00

Доллар қайта қымбаттады

Экономика • Бүгін, 12:18

Қайран қалдырған Қайыңды

Фотогалерея • Бүгін, 11:56

Ел тілегі ескерілді

Экология • Бүгін, 08:22

Ынтымақтастықты тереңдетеді

Саясат • Бүгін, 08:18

«Бәйшешек жапырағы»

Оқиға • Бүгін, 08:06

Сенімге селкеу түспесін

Қоғам • Бүгін, 07:57

Шежірелі білім ордасы

Білім • Бүгін, 07:50

Құстар неден қырылды?

Оқиға • Бүгін, 07:30

Жемісті жиырма жыл

Руханият • Бүгін, 07:29

Үш тал өлең

Руханият • Бүгін, 07:24

Оралдың озық архиві

Руханият • Бүгін, 07:12

Бес жылдық бағдарлама таныстырылды

Бағдарламалар • Бүгін, 07:10

Ұқсас жаңалықтар