«Мәдениетті қолдау жылы» деп жарияланған 2000 жылдың 15 маусымында Қызылжар өңірінде мәдени маңызы зор оқиға болды. С. Мұқанов атындағы қазақ-сазды драма театры бой көтеріп, тұсаукесеріне Елбасы Нұрсұлтан Назарбаевтың арнайы қатысқанын солтүстікқазақстандықтар әлі ұмыта қойған жоқ. Т.Жүргенов атындағы ұлттық өнер академиясының бір топ түлектері негізін құрған өнер ордасы осы кезең аралығында киелі де қасиетті шаңыраққа айналды. Ұжым ретінде қалыптасу, толысу жолдарынан өтіп, жұртшылықтың бекзат өнерге деген қызығушылығы мен ынта-ықыласын арттырды. Біз сұхбатымызға театрдың бүгінгі тыныс-тіршілігіне тікелей қатысты адамдарды тарта отырып, ұлтымыздың ұйытқысы, рухани өміріміздің айнасы іспеттес өнер ошағының шығармашылық ізденістерімен қоса іркілістер сырына үңіліп көрдік.
«Мәдениетті қолдау жылы» деп жарияланған 2000 жылдың 15 маусымында Қызылжар өңірінде мәдени маңызы зор оқиға болды. С. Мұқанов атындағы қазақ-сазды драма театры бой көтеріп, тұсаукесеріне Елбасы Нұрсұлтан Назарбаевтың арнайы қатысқанын солтүстікқазақстандықтар әлі ұмыта қойған жоқ. Т.Жүргенов атындағы ұлттық өнер академиясының бір топ түлектері негізін құрған өнер ордасы осы кезең аралығында киелі де қасиетті шаңыраққа айналды. Ұжым ретінде қалыптасу, толысу жолдарынан өтіп, жұртшылықтың бекзат өнерге деген қызығушылығы мен ынта-ықыласын арттырды. Біз сұхбатымызға театрдың бүгінгі тыныс-тіршілігіне тікелей қатысты адамдарды тарта отырып, ұлтымыздың ұйытқысы, рухани өміріміздің айнасы іспеттес өнер ошағының шығармашылық ізденістерімен қоса іркілістер сырына үңіліп көрдік.
ТАЛҒАМ БИІК,ТАЛАП ӨЗГЕШЕ
Қуандық ҚАСЫМОВ, театрдың директоры, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері:
– Театрдың алғашқы шымылдығы М.Әуезовтің «Қарагөзімен» ашылып, содан бері жанрлық жағынан әр алуан 50-ден астам туындылар сахналанды. Талғамы биік, талабы өзгеше көрермендер С.Мұқановтың «Аққан жұлдыз», Ғ.Мүсіреповтің «Қозы Көрпеш-Баян сұлу», Ш.Айтматовтың «Шыңғысханның ақ бұлты», С.Жүнісовтің «Қысылғаннан қыз болдық», Д.Исабектің «Жаужүрек», «Өйтпесе Мағжан бола ма?», О.Бөкейдің «Құлыным менің», татар драматургі Т.Минуллиннің «Диляфруздың төрт күйеуі», С.Балғабаевтың «Ең әдемі келіншек», К.Гольдонидің «Екі мырзаға бір қызметші» секілді туындыларды жылы қабылдады.
Қатардағы әртістердің сахналық шеберліктерін шыңдау, театрға өз ортамыздан мамандар даярлау жайы өз шешімін біртіндеп тауып келеді. Режиссерлік салаға маманданып жүрген Батырбек Шамбетов магистратураны, көркемдік жетекшіміз Мақсат Ақжолов Санкт-Петербургте режиссерлік курсты тәмамдап келді. Олардың алғашқы қадамдары үлкен үміт күттіреді.
Мақсат АҚЖОЛОВ, театрдың көркемдік жетекшісі, мәдениет қайраткері:
– Алматыдағы Темірбек Жүргенов атындағы ұлттық өнер академиясының соңғы курсында оқып жүргенбіз. «Қызылжарда қазақ театры ашылғалы жатыр екен, тобымызбен барсақ қайтеді» деген патриоттық ұсыныстың қайдан шыққанын білмеймін, бәріміздің қолдай жөнелгеніміз есімде. Содан бері бекзат өнерге деген тазалық, адалдық отын сөндірмеуге, басты төрешіміз әрі сыншымыз көрермендердің сенімінен шығуға барынша тырысып келеміз. Өзіме келсек, психологиялық драма, трагедия, комедия, мюзикл, тағы басқа жанрларда 40-қа жуық рөлді сомдаппын. Мен үшін рөлдердің үлкен-кішісі болмайды. Сахнадағы әріптестерімнің шығармашылық ізденісі мен актерлік шеберлігі қуантады.
2001 жылы ІХ республикалық театр фестивалінде М.Байжиевтің «Қылмысты оқиға» қойылымымен Гран-приді иелендік. Ғ.Мүсіреповтің туындыларына арналған Х республикалық театр байқауында Б.Жалғасбаев пен Н.Мағауина «Ең үздік Қозы» және «Ең үздік Баян» аталымын жеңіп алды. Мысыр елінде өткен ХV халықаралық театр фестивалінде Ғ.Мүсіреповтің «Қозы Көрпеш-Баян сұлу» пьесасының желісімен жасалған «Шың басында» атты тәжірибелік қойылым үздік ондық қатарынан көрінді. Н.Жантөриннің 80 жылдығына арналған ХVІ фестивальде 2-ші орынды еншіледік. Айта берсек, жетістіктеріміз көп.
Биыл Қожаберген жыраудың, Абылайханның, Мағжанның атаулы мерейтойларына орайластырып, толымды дүниелерді сахналадық. «Айға ұшқан Түкбілмес», «Алладиннің сиқырлы шамы», «Тазша бала», «Эйр балалық» сияқты туындылар балақайларға арналған.
ЖАЛАҚЫ ТӨМЕН, МАМАН ТАПШЫ
М.АҚЖОЛОВ: – Өткір мәселелердің бірі – ғимаратымыз ескі әрі орталықтан шалғайлау орналасқан. Театрға бейімдеп салынбағандықтан, бөлмелер тарлық етеді. Жаңа театр салуға жергілікті қазына қауқарсыз. Сол себепті мәдениет министрлігі осы жағын ескерсе жақсы болар еді.
«Айта-айта Алтайды, Жамал апа қартайды» дегендей, жалақы төңірегіндегі түйткілдерді тиісті орындарға жеткізумен жағымыз талды. Биыл түрлі жағдайлармен тәжірибелі 6 әртісіміз кетіп тынды. Басты себеп еңбекақының мардымсыздығында.
Үкіметтің 2007 жылы қабылданған №1400 қаулысына өзгерістер енгізбей болмайды. Ол бойынша театр әртісі айына кемінде 16 спектакльде ойнау арқылы ғана қосымша төлемге қол жеткізе алады екен. Ақылға қонбайтын мұндай талаптарды түсіндіріп жатудың өзі артық.
Бүгінде арнайы тапсырыспен пьеса жаздырту, репертуар таңдау еркіндігі қиындап кетті. Себебі, драматургтер жоқтың қасы. Қызыл сөзге құрылған, не тартысы, не сөлі жоқ, сыққанда суы ғана қалатын жілігі татымас арзан дүниелердің «ғұмыры» – бір күндік қана. Режиссердің де, әртістің де құлашын жаздырмайды, адымын аштырмайды. Бір сөзбен айтқанда, соны драмалық шығармалар өте тапшы. Осы мәселе тиісті ведомстволар тарапынан реттеліп, бір ізге түсірілсе деген ой айтқымыз келеді. Арнайы мамандығы бар гримшілер мен суретшілерге де сұраныс көбеймесе, азаятын түрі байқалмайды.
Бұрындары жергілікті жерлердегі театрлардың шығармашылық әлеуетін саралап, салмақтап отыратын республикалық арнайы комиссиялар болушы еді. Қазір көзден бұлбұл ұшты. Өз қаражатымызға анда-санда шақыртып, ақыл-кеңестеріне құлақ асып отыратынбыз. Енді қаржылық шамамыз келмегендіктен, байланысты үзіп алдық. Режиссерлердің, көркемдік жетекшілердің оқулары мен семинарларын ұйымдастырып тұру соншалықты қиын ба?
Осыдан екі жыл бұрын ведомстволық пәтерлерді жекешелендіруге рұқсатын алсақ та, сатып алуға қауқарсызбыз. «Қалдық» бағаның өзі жаға ұстатады. Осының тиімді жолын қарастырса, әртістердің әлеуметтік қорғалуын жеңілдете түсер еді.
Қ.ҚАСЫМОВ: – Ұлы Мұқаңның «Бұл дәуірде өз тілін, әдебиетін, өнерін білмеген, қадірлемеген адамды толық интеллигент емес деуге болады. Себебі, ол қандайлық мамандық, білімі болса да рухани ой-тәрбиесінде сыңаржақ азамат болады» деген сөзінен адам жанына ұлттық рух сәулесін себелейтін мәдениет ошақтарының есігін ашпайтын жандардың болмыс-бітімін аңғарғандай боламыз. Орны бөлек театрдың өгейліктің күйін кешуінің себептерін бірінші кезекте билік тұтқасын ұстап отырған осындай шенеуніктерге арнағым келеді. Біріншіден, ұжымның негізін құрайтын әртістердің әлеуметтік жағынан қорғалуы еш сын көтермейді. Меңінше, бұл жайт бізге ғана емес, республиканың өзге аймақтарына да қатысты екені даусыз. Әсіресе, жалақы мөлшері мүлдем мардымсыз. Еңбек жолын енді бастаған жоғары білімді маманның айлық табысы – 38933 теңге дегенге кім сенеді? Бірінші санаттағылар 48 мың теңгені қанағат тұтады. Шолпан Айтибаева деген әртісіміздің жұмыс өтілі 10 жыл, алатыны – 53 мың теңге ғана. Өнер колледжін тәмамдағандардың айлығы 33270 теңгеден аспайды. Ал қосалқы құрамдағы қызметкерлердікін айту ұят. Осыдан кейін отбасын асырау мақсатымен қосымша қызмет көздерін лажсыз іздестіріп, оның соңы, шығармашылық тоқырауға ұшыратары, сахналық шеберлікке кері әсер етері анық. Жыл өткен сайын театр әртістерінің қатары сиреп келеді. Петропавл өнер колледжіне талаптанушылар аз. Жоғары білімді мамандар Алматы мен Астананы төңіректейді. Меніңше жолдамамен жіберу тәжірибесін қайта жаңғырту керек секілді. Қазір 25 әртісіміз бар. Рөлдерге адам жетіспей жатса, баламен үйде отырғандарды немесе еңбек демалысында жүргендерді шақыртуға мәжбүрміз. Бұлай жалғаса берсе, барымыздан айырылып қалуымыз ғажап емес. Театрда әртістердің қатары екі еселенетін болса, тың туындылар мен қойылымдарды көрсету уақыты да жиілер еді. Сөз арасында өнерге қатысты оқу орындарының түлектері жолдамамен облыстарға тең бөлінсе деген тілегімізді де айта кеткіміз келеді.
Қорыта айтқанда, қаржыландыру тетіктері жете зерттеліп, ұлттық театр өнері мен мәдениетін кешенді дамытуды көздейтін арнайы бағдарлама қабылдайтын мезгіл жетті.
Самал ТӘШІМОВА, актриса: – Мен 2004 жылы Т.Жүргенов атындағы ұлттық өнер академиясын бітірген соң Қызылжардағы қазақ театрына келдім. Таңдаудан қателеспегеніме көзім жетті. 9 жылдың ішінде ірілі-ұсақты 30-ға тарта рөлді бейнелеппін. Байқауымша, жұртшылықтың қабылдауы жақсы сияқты.
Өнер жолы ауыр әрі бейнетті болғанымен, көп жағдайда сахнагерлердің еңбегі ескерілмей, елеусіз қалып жататыны өкінішті. Тапқаны қапқанына жетпей жатса, той-томалақты жағаламағанда қайтеді? Бүгінде отбасы түгілі, қарақан басты асыраудың өзі оңай емес. Алғашқы жалақы қолға тигенде қатты қуандым, бір жағынан, билік басындағы ағайларға деген қара қазандай өкпемді де жасыра алмадым. 13 мың теңгені не пәтер-ақыға, не коммуналдық төлемге, не киімге, не тамаққа жеткізе алмай пұшайман халге түскенімді қалай ұмытайын? Арада 10 жылдай уақыт өтсе де, айлығым шайлығыма жетер емес. Бар болғаны – 42400 теңге ғана!
Шығармашылық құрамның басым көпшілігі баспанамен қамтамасыз етілгенімен, біздің ізімізді басып келе жатқан өнерлі жастар әлі үйсіз-күйсіз жүр. Ипотекалық пәтер алайын десе, 30 мың теңге жалақы қай жыртығына жамау болады деп ойлайсың.
Гастрольдік іссапарларға шықпағалы көп болды. Тіпті, республикалық театр фестивальдеріне қатыса алмайтын жайттар кездеспей қоймайды. Бұрындары сырттан танымал өнер, сахна қайраткерлері мен майталмандарын шақырту, мастер-кластар өткізу арқылы кәсіби шеберлікке төселдіру үрдісі бар еді. Одан да айырылып қалдық. Ғимараттың тарлығынан хор ұйымдастыру мүмкіндігі де жоқ.
ТҮЙІН
Қарап отырсақ, Қызылжар өңіріндегі театрға тән өрелі ізденістер мен ілкімді іркілістердің еліміздің өзге аймақтарындағы өнер ошақтарына тән сипат екенін аңғару қиын емес. Бәрі, айналып келгенде, қаражат тапшылығына тіреліп, күрмеуі көп түйткілдерді тудырып отыр.
Өмір ЕСҚАЛИ,
«Егемен Қазақстан».
Солтүстік Қазақстан облысы.
