Руханият • 29 Қазан, 2020

Мұңды әнін тырналардың естідің бе?

85 рет көрсетілді

Соғыс бітер, ал оның дәуір бетіне төккен қанды бояуы кете қояр ма екен? Әкенің алқымына тығылған өксік, ананың көз жанарына ұйыған арзу топыраққа сіңгенімен, мәңгілік сүйекке батары анық. Біз соғысты көрген жоқпыз, бірақ жантүршігер жаңғырығын естідік. Заманының зарын жырлаған ақынды оқыдық, ғасыр мұңын айтқан әнді тыңдадық. Сол әуен ғой, қайта-қайта жүректі қозғайтын.

 

Қартайған шағында айықпас дерт­ке шалдыққан Марк Бернестің ең соңғы әні естеріңізде ме?.. «Жу­рав­ли»... Иә, 1969 жылы жарыққа шық­қан «Тырналар» туындысын айтып отырмыз. Теңдесі жоқ дауыс пен тылсым сөздер тұтасып, нотамен са­­лынған натюрморттай көңіліңді тер­бейді. Бұл – Отан үшін оққа ұшқан жауынгерлерге бағышталған дұға. Қай­ғыдан қан жұтқан халыққа басу айтқан қадірлі ән.

Әлқисса, Солтүстік Осетиядағы Дзу­рикау ауылынан шыққан Газда­новтар отбасында жеті ұл болған екен. Біреуі – 1941 жылы Мәскеу түбінде қайтыс болады. Арада бір жыл өткен соң Севастопольді қорғау кезінде екі баласы бірдей оққа ұша­ды. Жарықтық, аналары үшінші ұлы­ның жерлеу рәсімін көтере алмай, жүрегі тоқтап қалады. Бірақ мұ­нымен де Газдановтардың қасіреті аяқ­талмайды. Новороссийск, Киев, Белоруссиядағы қанды шайқастарда тағы 3 баласы ерлікпен қаза табады. Ол ол ма, қайғы үстіне қайғы жа­мылған отбасының оралар деп сенген кенже ұлы Берлинді алуда қаза табады. Енді қаралы хабарды жеткізуге ауыл пошташының жүрегі дауаламайды. Оның орнына ауылдың ақсақалдары бірлесіп, үйіне барып, көңіл айтпаққа ниеттенеді. Өкінішке қарай, олар жеткенше Газданов жал­ғыз немересін қолына алып, босағаға сүйенген қалпында мәңгіге ұйықтап кеткен екен.

1963 жылы сол ауылға ба­тыр­лардың рухына арнап, қайғылы ана мен ұшып бара жатқан жеті құс бейнеленген ескерткіш қойылады. Ескерткіштің ашылу салтанатына қоғам зиялыларымен қатар ақын Расул Ғамзатов та қатысады. Сол кезде қаламгер осы қайғылы жағдайға байланысты өлең жазуды ойлап, қойын дәптеріне түртіп қойыпты.

Бір қызығы, ағайынды Газда­нов­тарға арналған монументтегі құс­­­тар қалықтаған қаздар болатын. Ақынға «қаздар» сөзіне аварлық ыр­ғақ табу қиынға соққандықтан ты­рау­лаған тырналарды мысалға ал­ғанды жөн көреді. Тіпті сол үшін Солтүстік Осе­тия Мәдениет минис­трлігіне ар­найы қоңырау шалып, рұқсат та сұраған.

1965 жылы дағыстандық ұлы ша­йырды жапондықтар Хиросима қасіретінің 20 жылдығына арналған жиынға шақырады. Сол сапарында тырнаға байланысты жергілікті аңыздың бірін естіп, ақынның көңілі алабыртқан екен.

Хиросима қаласының 10 жасар тұрғыны Садако Сакаси атом бом­ба­сының салдарынан ақ қан ауруына душар болады. Көп ұзамай оқушы қыздың сырқаты қатты асқынып, ауруханаға түседі. Төсек тартып жат­қан құрбысының халін сұрап кел­ген сыныптасы Чизуки оған қа­ғаз­дан мың тал тырна жасаса, ден­саулығы қалпына келетінін айтады. Байырғы ырым бойынша жапон хал­қы тырналардың мың жас жасайтынына сеніп, сүйріктей сұлу құсты үміт періштесіне балаған. Досының сөзіне имандай сенген қаршадай қыз қолына түскен заттың барлығынан әртүрлі қалыпта тырна құрастыруға көшеді. Алайда дертті меңдеген Садаконың 644 тырна жасауға ғана шамасы же­тіпті. Бұл оқиғадан ақын өте қатты әсер алады. Оған қоса, қайтар жолда ауылдағы анасының дүниеден оз­ғаны жөнінде телеграмма да келеді. Бүл­діршін мен анасының қайғысы ж­анына батқаны сонша, әрі Газданов әулетінің басына түскен нәубетті ойлап, ақын қайтар жолда «Тырналар» атты атақты өлеңін өмірге әкеледі.

«Мне кажется порою,

что джигиты,

С кровавых не пришедшие полей,

В могилах братских

не были зарыты,

А превратились в белых

журавлей...»

Майдан даласының мұңын шерт­кен асқақ жыр, сол уақытта оқыр­мандарды елең еткізіпті. Соғыс та­қы­рыбы жанына жақын КСРО ха­лық әртісі М.Бернес композитор Ян Франкельге осы өлеңге музыка шығаруын өтінеді. Ян әншінің өті­нішін қабылдағанымен, ұзақ уақыт ой үстінде жүрген. Себебі ол да май­данның дәмін татқан адамдардың бірі еді. Сөйтіп, екі айдан кейін композитор әннің алғашқы бөлігін жазып, Маркті тыңдауға шақырады. Туын­дының алғашқы ырғақтарын ес­тігенде мінезі салмақты әншінің көңілі босап сала берген. Кейін бас­па беттерінің бірінде өте байсалды Марктың бұл әрекетіне таңғалғанын жазады сазгер. Осыдан кейін әуен жазу жұмысы тез жүрген екен. Авар тілінде сөйлеген жасампаз туындыны ақын Наум Гребнев орысшаға аударып, танымалдылығын одан әрі арттырады. «Өлеңнің алғашқы жолындағы «жігіттер» сөзін «солдаттар» деп ал­мас­тырдық. Әннің ыңғайына да солай үйлесті. Әрі туындының шынайы болуын қаладық. Оған автор қарсы болмады», дейді Френкель өз естелігінде.

Өкпе рагымен ауыратын М.Бернес әнді тезірек орындауды қалайды. Көп ұзамай дәм-тұзының таусыларын іш­тей сезген өнер иесі өмірінің соңғы күндерінде осы туындыны шырқап, аяулы ғұмырын әнмен аяқтағысы келеді. Әрең қозғалғанына қарамастан 1969 жылы 8 шілдеде студияға келіп, «ә» дегеннен-ақ әнді тамаша орындап шығады. Бұдан кейін ай аттап мәңгіліктің мекеніне аттанып кете барады. Ғажабы сол, радиода сайраған Марктің алтын даусы әннің бағын ашып, солдаттардың әнұранына айналады.

Байқайсыз ба, тырналар тізбегі май­дандағы жауынгерлердің тағды­рындай тарам-тарам келеді. Қиялшыл құс адамзаттың көз жасын көкірегіне түйіп, үмітін арқалап, жүйткіген жыл­дардың соңына ілеседі. Ал жер­дегі қанатсыз жандар аспанда қалық­таған құстарды көргенде тілегін жол­дауға асығып, арманын өздерімен бір­ге алып ұшарына сенеді. Сіз де се­ніңізші, біз де сенейік. Әлемді сенім әлдилесін. Бәрі-бәрі ақын Айтқали Нәріковтің өлеңіндегідей:

Үстімен құс керуені асқан шұбап,

Қалайша тұрады екен

аспан шыдап.

Мұңды «әнін» тырналардың

естігенде,

Кетеді жанарымнан

жас тамшылап...

 

Соңғы жаңалықтар

Алдағы күндері аяз болады

Аймақтар • Бүгін, 11:25

Елордада STEM олимпиадасы өтті

Аймақтар • Бүгін, 10:30

Пневмонияның 43 жағдайы тіркелді

Коронавирус • Бүгін, 09:10

Саңлақтар сыр бермеді

Күрес • Бүгін, 08:28

Білім мен рухани бірлік алаңы

Руханият • Бүгін, 08:23

Ел чемпионатында топ жарды

Спорт • Бүгін, 08:20

Ой түбінде жатқан сөз...

Қоғам • Бүгін, 08:17

Аңыздар айқасы тең аяқталды

Кәсіпқой бокс • Бүгін, 08:15

Тәжікстаннан да төмен тұрмыз

Футбол • Бүгін, 08:07

Алға ұмтылған Ақмола

Елорда • Бүгін, 08:02

Көреген көшбасшы

Елбасы • Бүгін, 07:45

Әлемнен алғыс алған тұлға

Елбасы • Бүгін, 07:33

Құрметті отандастар!

Қоғам • Бүгін, 07:30

Елбасы және Сыр елі

Аймақтар • Бүгін, 07:28

Қылмыс азайып келеді

Қоғам • Бүгін, 07:22

Ұқсас жаңалықтар