«Ақыл-ой ағынының көшуі»

Шетелдіктердің тәжірибесіне сүйе­ніп, отандық оқу орындары философия докторларын (PhD) дайындау бағдарламасын жүзеге асырғалы оншақты жыл болды. Түбінде бұл бағдарлама бұрынғы күндізгі аспирантура – жоғары білікті ғылыми-педагогикалық кадрлар дайындайтын жүйе болып табылады. Негізгі айырмашылық – отандық және шетелдік кеңесшілердің болуы, олардың біліктілігі әлемдік рейтингі бар журналдардағы ғылыми мақалаларымен анықталады. Ізденушілер кемінде бір мақа­ланы импакт-факторы бар ғылыми журналға жарияланғанда ғана диссертация қор­ғауға рұқсат алады.

Шетелдіктердің тәжірибесіне сүйе­ніп, отандық оқу орындары философия докторларын (PhD) дайындау бағдарламасын жүзеге асырғалы оншақты жыл болды. Түбінде бұл бағдарлама бұрынғы күндізгі аспирантура – жоғары білікті ғылыми-педагогикалық кадрлар дайындайтын жүйе болып табылады. Негізгі айырмашылық – отандық және шетелдік кеңесшілердің болуы, олардың біліктілігі әлемдік рейтингі бар журналдардағы ғылыми мақалаларымен анықталады. Ізденушілер кемінде бір мақа­ланы импакт-факторы бар ғылыми журналға жарияланғанда ғана диссертация қор­ғауға рұқсат алады.Сондай-ақ, кеңесшілерді шақы­руға, ізденушінің шетелде кемінде төрт ай­лық білімін арттыруға қажет қаржылық мүм­кіндіктер де қарастырылады. Осының бәрі докторантурада оқу деңгейінің жоғары болуын­а кепілдік береді. Бұл ізденушінің сырттай оқып, жалған ғылыми атақ алу жағ­дайларына тосқауыл болады.

Бірақ бір ескеретін жағдай, бюджеттен бөлінетін PhD гранттары санының өте аздығы. Ғылым, шығармашылық бағытындағы кадр­лар құрамының динамикасы үйлесімді бо­лу үшін PhD грант саны магистрлер санымен, ал магистратураға бөлінетін орын сол мамандық бойынша дайындалған бакалавр­лар санымен байланысты болу керек. Ғылыми не­гізделген бағдар бар: магистрлер саны шамамен бакалаврлардың 20 пайызын құрауы керек. Философия докторларының саны ма­гистрлердің 20 пайызына шамалас болуы қажет.

Білім және ғылым министрлігі ке­ле­шекте PhD-грант санының едәуір көбейетінін, сонымен қатар, док­то­рант­тардың аз бөлігі диссертацияны оқу аяқталғанда әрең қорғайтынын алға тар­тады. Сан көбейгенде сапаны да сақтай­тын негізгі факторларды ескеру қажет.

Мәселенің негізі, PhD гранттарды ғы­лыми ұжымдарға, жетекшілерге дұ­рыс бөлуде жатыр. Қазір гранттар ма­ман­дықтар шифры бойынша ғылым док­торлары, профессорлар, олардың мақалалары, лабораториялық база, т.б. туралы мағлұматтар көрсетілген сұраныс бойынша беріледі. Бұдан кейін талапкерлер ағылшын тілінен тест және мамандық бойынша жазба емтихан тапсырады. Мұның бәрі бір қарағанда дұрыс болып көрінгенмен, бірақ бұл жүйеде докторанттарды қабылдаудың негізгі ұтымды механизмдері ескерілмей жатады. Енді осыған тоқталып көрелік.

Ғылым бағытының шифры деген КСРО заманынан қалған «жәдігер». Оның тізіміне ғылымның көптеген қазіргі бағыттары нақты атаумен енбейді. Оның үстіне, ғалымдар өмір бойы тек ғылымның бір саласымен айналысуы тіпті де міндетті емес. Біздің елімізде қазір докторлық диссертация қорғалатын ғылыми кеңестер жоқ. Ал PhD гранттар белгілі «шифр» бойынша ғылым докторы жоқ болғандықтан бөлінбейді. Бұл тұйықталған тығырықтан қалай шығуға болады? Ғылымның болашағы зор бағыттарымен PhD мамандықтарын қалай тікелей байланыстыруға болады?

Мұндай дағдарыс күйдің пайда болу себебі, гранттарды «жоғарыдан», «төменгі» процестерді ескермей бөлуде болып тұр. Түсініктірек айтсақ, PhD грант бөлгенде мем­лекеттік бюджет­тен, ша­руашылық келі­сім­мен қаржы­лан­ды­ратын қазіргі заманға сай ғылыми бағыт тікелей ескерілмей отыр. Бұл бағыт маңыз­дылығы, қоғамға және өндіріске қажет­тілігі халықаралық сараптама арқы­лы бағаланады. Осы бағытта едәуір құн­ды тәжі­рибелеріміз баршылық.

 Сонымен, PhD гранттарды бөлу іске асырылып жатқан ғылыми бағыттармен байланысты жүзеге асырылуы тиіс. Мұндай жағдайда қосымша мақсаттық PhD грантты қаржыландыру мүмкіндігі туады.

Докторанттарды қабылдау мен оқы­ту­дың мәселелері туралы айтар болсақ, қазір емтихан жазбаша, жазбаша-ауызша түрінде қабылданады. Сұрақтарды PhD грант мамандығы бойынша жауап­ты кафедра дайындайды. Ол жалпы білім беретін мектептерге және бака­лавриатқа арналған. Бірақ докторантура ̶ ерекше, индивидуальды (жеке) оқыту формасы. Докторанттарды қабылдауға жалпыға арналған стандартты әдістерді қолдануға болмайды. Ауызша сұраумен толықтырмай тек қана жазбаша бақылауды, сонымен қатар, тестік, статистикалық әдістері стандартты бағдарлама болғанда ғана (мысалы, ағылшын тілінен) қол­дануға болады. Жалпы білім беретін орта мектептерде оқытудың мазмұны бірдей, соған қарамастан, Ұлттық бірыңғай тестілеу технологиясы оншақты жылдан бері жетілдірумен келеді. Жыл сайын өзгеріп отыратын қазіргі ғылымның әр саласынан таңдалған сұрақтарға бір мәнді жауаптарды тұжырымдап табу мүмкін емес. Мұны ескерсек, бір кафедраның құрастырған сұрақтарына басқа жоғары оқу орнынан келген талапкер түгел жауап таба алуы мүмкін емес екендігі айдан анық.

Алайда, PhD бағдарламаны біз үлгі етіп алған шетел университеттерінде док­то­рантураға қабылдау үшін бақы­лау­дың негізгі формасы, кеңесші мен талапкердің болашақ диссертацияның мазмұны туралы әңгімелесуі болып табылатыны белгілі. Егер конкурс болса, талапкердің баяндамасы тыңдалып, арнаулы комиссия болашақ диссертациялық зерттеудің қажеттілігі, проблеманың түйіні, қолданылатын теориялық, тәжі­рибелік әдістерінің айқындалу деңгейін бағалайды.

PhD академиялық емес, ғылыми дәре­же. Сондықтан оқыту ізденіс-зерт­теу түрінде болу керек. Докторант жа­ңа білімді өзінің ғылыми-зерттеу жұмыс­тары нәтижесінде алуы тиіс. Осыған орай, докторантураның оқу жоспары да қайта қаралуы қажет.

Қазір докторлық диссертация та­қы­ры­бы міндетті түрде шетелдік ке­ңес­ші­мен келісіледі. Біздің ойымызша, бұл талап уақыт өте міндетті бол­мауы тиіс. Шетелдік ғалымдарды диссер­та­ция­ның жеке бөлімдері бойынша бірге мақала жазуға, оппонент болуға, басқа да жұмыстарға шақыруға болады. Мәсе­ленің түйіні тереңде жатыр. Егер докторанттар диссертациялық зерттеуді толығымен шетелдік кеңесшілердің белгілеген тақырыбы бойынша орындаса және көп уақыт сыртта жұмыста болса, онда олар біздің елде білім, ғылым саласында айтарлықтай табысқа жетті дей алмаймыз. Себептің түрі көп. Еліміздің басты университеттерінде өздерінің ғылыми бағыттары, әдістері, тәжірибелік базалары белгілі. Білім беру саласында да, оқу үрдісін ұйымдастыру бойынша да, тәрбие жұмысын жүргізуде де едәуір ерекшеліктер бар. Сөйте тұрып, «таза шетелдік» докторантқа қаржы шығындаймыз. Ол кейін басқа салаға кетеді. Ең қиыны, ол дамыған елдерде тұрақты жұмысқа қалып қойып жатады. Мұндай деректер жеткілікті. Егемендікке қол жеткізген еліміздің мамандарының шетелде сұранысқа ие болуы қуанарлық жағдай болғанымен, бұл мәселеге мейлінше сақ болуды қажет етеді. Көптеген бұрынғы кеңестік елдердегі сияқты біздің елде де «ақыл-ой ағынының көшуі» («утечка умов») процесі басталып отыр. Сонымен, докторант дайындау технологиясы білім және ғылым саласының жеке мәселесі болып көрінгенімен, ел болашағы үшін осы жұмыстың дұрыс жолға қойылуына мән беру керек.

Қорыта келе, қысқа тұжы­рым­дары­мызды келтіре кетсек дейміз. Бірінші, бюджеттік PhD гранттардың саны белгілі ғылымның саласы бойынша дайындалған бакалавр, магистрлердің санына сәйкес болу керек. Екінші, шетелдік университеттер тәжірибесіне сүйеніп же­тек­шілері рейтингтік журналдарда мақа­ла­лары бар профессорлардың ғылыми тиімді бағыттар бойынша қосымша PhD ізденушілер қабылдауға рұқсат бері­луі қажет. Үшінші, докторантураға қабыл­дау емтиханы ізденушінің болашақ дис­сер­тациясының мәселелері бойынша баян­да­масын бағалау түрінде өткізілуі тиіс. Төр­тін­ші, докторанттардың оқу жос­пары то­лығымен зерттеу жұмысына ба­ғыт­талып, жаңа білімге өзіндік ғылы­ми-зерттеу жұмысы арқылы қол жет­кізуі ескерілсе дейміз. Бесінші, PhD диссер­тацияның тақырыбы тек отандық кеңес­шінің ұсынысымен бекітіліп, шетелдік кеңесшілердің рөлі қос автор, оппонент мәнінде болуын құптаймыз.

Бұл ұсыныстар біздің PhD бағдарлама бойынша жинақталған тәжірибеміздің негізінде айтылып отыр. Сондықтан болашақта осы ойларды ескерсек ұтпасақ ұтылмаймыз.

Зейнулла ЖАҢАБАЕВ,

физика-математика ғылымдарының

докторы, профессор.

АЛМАТЫ.