Аймақтар • 13 Қаңтар, 2021

Маңғыстауға жыр мектебі қажет

58 рет көрсетілді

Қазақтың салт-дәстүр, ұлттық таным негіздерін, күллі болмысын, тілдік мәйегін бағзылық бояуымен сақтап қалуда Маңғыстау жыраулық мектебінің орны айрықша.

Маңғыстау жыраулық мектебі өзінің сөз саптау (стильдік, тілдік ұстанымы), жырды орындау тәсілі, тарихи қалыптасуы, концептуалдық мазмұны жағынан XIV-XV ғасырлардағы Сыпыра жырау дәстүрін жалғастырып, XX ғасырдың ортасына дейін (Сәттіғұл, Сүгір жыраулар) үзбей жеткізуімен ерекшеленеді. Бұл мектеп Қазақстанның батыс өңірін, Түрікменстан, Ре­сейдің кейбір аймағын қамтитын кең бай­тақ жыраулық кеңістік болып табылады. Қазіргі таңда Маңғыстау жыраулық мектебі туғызған 49 жыраудың 125 баспа табақ әдеби мұрасы белгілі. Олардың қатарында 15 автор осы жолға бүкіл ғұмырын арнаған белгілі ғалым, алаштың аяулы азаматы Қабиболла Сыдиықовтың жанкешті еңбегінің арқасында ғылыми ортаға танымал болса, қалған 30-дан астам жыраудың рухани көмбесін Тәуелсіздіктің самиян самалымен жергілікті мәдени мұра жинаушы, ардагер азамат Жетібай Жылқышыұлы тірнектеп тауып, жинақтап оқырманға ұсынды. Бұл шығармалар ел арасында ауызша жырлау­дан, жеке адамдардың архивіндегі ескі қолжазбалардан, XX ғасырдың 70-80 жылдары жазылған үнтаспалардан көшіріліп, жинақталғандықтан әрқайсысының бұған дейін баспа жүзін көрмеген кем дегенде он шақты мәтін нұсқалары бар.

ҰҒА-ның сирек қолжазбалар қорын­да Маңғыстау жырауларының түрлі көлемдегі 145 шығармасы, М.Әуезов атын­дағы Әде­биет және өнер институтының қорын­да маң­ғыстаулық 9 жыраудың 140 шығар­масының қолжазбасы сақтаулы. Маңғыстау жыраулық мектебі арқылы жүйелі де толық нұс­қасы үзілмей жеткен «Қырымның қырық батыры» жырлар тізбегінің әрбір жыры­ның кем дегенде он шақты нұсқасы ОҒК-ның қолжазбалар қорында, әдебиет және өнер институтының қорында қаттаулы. Қол­жаз­балардың бірқатары араб, латын графи­касымен жазылған, сапасы нашар қағазға жазылғандары көмескіленіп, өшуге айналған. Бұл жәдігер жолдардың барлығы бірдей бас­па бетін көріп, зерттеу нысанына айнала қойған жоқ. Ал бұл жырлардың астарында ұлтымыздың тарихына қатысты деректер, ел мен жердің шежірелік дәйектері, ақпараттық, танымдық материалдар, тілдік материалдар жасырынып жатқаны сөзсіз. Маңғыстау жыраулық дәстүріндегі 49 жы­раудың қазіргі кезде белгілі болып отырған шығармаларын түгел жинақтап, тізімдеу, шы­ғарма мәтіндерінің қолдағы нұсқаларының библиографиялық анықтамаларын жасау, атап айтқанда, шығарманың неше мәтіндік нұсқасы белгілі, әр мәтін нұсқасы қай жылдары кімнен, қайдан, қалай (ауызша, жазбаша мәтін түрінде, дыбыстық мәтін түрінде) алынғандығы көрсетіп, әр нұсқаның барынша толықтырылған, шартты түрде канондық мәтінін анықтау, жыр мәтіндеріндегі көне, кірме, діни-танымдық жолдарға, антропонимдер мен топонимдерге тарихи-этимологиялық зерттеу жүргізу қажет.

Маңғыстау жыраулық мектебі өзінің сөз саптау, сөз таңдау әлеуетімен де ерекшеленеді. Мәселен, Маңғыстау ақын-жыраулары тілінде қазақтың қазіргі жазба әдеби тілінде де, ауыз­ша әдеби тілінде де, тіпті Қазақстанның өзге өңірлерінен шыққан ақын-жыраулар ті­лінде де кездеспейтін ерекше сөздер мен сөз қолданыстары бар. Оларды шартты түрде кө­не сөздер, диалектизмдер, кірме сөздер, поэтикалық қолданыстар деп жіктеуге болады. Мұндай көнеліктердің, біздің пайымдауы­мызша, 3 түрлі келу көзі бар – біріншіден, жеке халық болып кұралғанға дейінгі көне тілден қалған жұрнақтар (сөздер) – олар Алтай, Сібірдегі түркілердің, моңғолдардың тілінің лексикасында бар сөздер (мысалы, арқайын, дүреу, құрал//хурал, алқа, т.б. сөздері), екін­шіден, Түркі қағанаты ыдырағаннан кейінгі дәуірлерде Каспий бойына келіп мекендеген тайпалар тілдерінен қалған көне тұлғалар, үшіншіден, қазақ хандығы құрылатын дәуірде келген тайпалар (ноғай, түрікмен, қарақалпақ) тілдерінен ауысқан сөздер деп жорамалдауға болады.

Маңғыстау ақын-жыраулары тіліндегі ерекше сөз қолданыстардың енді бір тобы – ортазиялық түркі жазба әдебиетінің игі ықпалымен келіп орнығып қалған айшықты, көркем кестелі сөздер (Б.И.Нұрдәулетова, «XVIII-XIX ғасырлардағы Маңғыстау жырау­лары­ның тілдік ерекшеліктері» Алматы, 2011).

Қазақ әдебиеті тарихында «ноғайлы жыр­лары», «ноғайлықтың батырлары» «Қырым­ның қырық батыры» деген атаумен ерекшеленетін жырлар тізбегі көркемдік құры­лымы, қызықты сюжеттерімен ғана емес, осы эпосты өздерінің алтын дәуренінің поэти­калық шежіресі ретінде танып, бағалайтын «ноғайлық» халықтардың түп тарихына деген сағынышын тудыруымен де бағалы. Осы қаһармандық жырлар тізбегі арқылы қазіргі қазақ, ноғай, татар, башқұрт, қарақалпақ, өзбек, түрікмен халықтары өздерінің рухани тұтастығының түп бастауын табатыны сөзсіз.

«Қырымның қырық батыры» жырлар циклін Маңғыстауда Мұрын жырау жырлап бізге жеткізген. Мұрынға дейін Қашаған, Нұрым, Мұрат, Қарасай жыраулар жырласа, олардың өзі жырды Абылдан үйренген. Ақтөбе өңірінде жырлар циклін Нұрпейіс Байғанин жырлаған. Ол Жаскелең жырау бастаған жыраулық мектептен үйренген. Ал Жаскелеңнің өзі Бекберген жыраудан, ол әлім Үкі жыраудан үйренген. Жайық өңірінде Жиембет жыраудың мектебі, Атырауда Қуан, одан Ығылман жыраулар бастаған жыраулық мектеп осы жырлар циклін жырлап таратқан. Қызылорда облысының Арал, Қазалы аймағында Нұртуғанның жыраулық мектебі болған. Осы Нұртуған жырау «Қырымның қырық батырына» кіретін біршама жырларды жаңғырта жырлаған.

Маңғыстаудан шыққан танымал зерттеуші Серікбол Қондыбай Мұрын жыраудан жазып алынған «Қырымның қырық батыры» жырлар циклі бойынша 112 топонимді анықтаған, олардың 32-сі Маңғыстау мен Үстіртте бар немесе осы географиялық кеңістіктегі жер-су атауларына жуықтайтын атаулар дейді. ҚҚБ-на жатқызылатын 30-дан астам жырдың әрқайсысының 10-нан 20-ға дейін нұсқаларын зерттеу барысында олардың мәтініндегі 200-ден астам топономикалық, антропонимдік, этнографиялық атаулар мен ұғым-түсініктің бар екенін анықтадық. Сондай-ақ Маңғыстаудың Қараойы мен Үстіртте шашырап жатқан ноғайлы билері мен батырларының атымен аталатын оба, қойылымдықтар да ноғайлы заманының бағзылық белгілері екені сөзсіз. Осындай ноғайлық пантеондардың бірқатары – Маңғыстаудың Қараойында шоғырланған Едіге ұрпақтарына байланысты мола-ескерткіштер.

Маңғыстау облысы, Маңғыстау ауданы­ның орталығы Шетпеден оңтүстік шығысқа қарай 40 шақырымда Қарауылкүмбет биігі деп аталатын аласа таулар сілемі бар. Қарауылкүмбеттің үстінде, жергілікті ақса­қалдардың айтуынша, ежелгі ноғайлыдан қалған қойылымдықтар жатыр. Маңғыстау мемлекеттік тарихи-мәдени қорық қыз­мет­кер­лерінің анықтауы бойынша Қа­рауыл­күмбет қойылымдығы ХІV-ХVІ ғасыр­ларға тән ескерткіш ретінде тіркелген. Қойы­лымдықтардың қатарында, төбенің биіктеу тұсында бүгінде жартылай бұзылған, бірақ аса көрнекі ғимарат тұр. Мамандардың көр­сетуінше, ғимарат Маңғыстау күмбез там­дарының ішіндегі сәулеттік құрылысы ерекше, ежелгі тас шеберлерінің керемет қолтаңбасы болып табылады. Жергілікті өлке­танушы, жыршы – Ақылбек Өтеш 2015 жылы ғимараттың қасбетінде: «...Едіге баһадүр бұ бас би болдұ, баһадүр болдұ» деген араб графикасымен таңбаланған жазу бар екен­дігін алғаш анықтаған. Бұл «Қырымның қырық батыры» жырлар цикліндегі «Едіге батыр­дың» бас қаһарманы Едігенің прототипі – Ал­тын Орданың атақты биі, беглер бегі, Ноғай Ордасының негізін қалаған, талай жыр мен аңыздың тууына негіз болған атышулы Едігеге салынған кесене болуы мүмкін бе? Біз осы мәселеге қатысты Едігенің өлімі мен жерленуіне байланысты деректерді қарас­ты­рып, бірнеше мақала жариялаған болатынбыз.

«Қырымның қырық батыры» жырлар тізбегінің тұтасқан, жүйеленген поэтикалық ареалының басқа емес, Маңғыстау аймағы болуында қандай сыр бар?! Бұл да ноғайлы жырлары мен Маңғыстау феноменіне қатысты тың зертт­еулерді қажет ететін өзекті мәселе деп есептейміз.

Қазақ эпосының ұлттық руханияттағы орнына талдау жасай келіп, эпостанушы профессор Әуелбек Қоңыратбаев: «Қырғыздар «Манас» жыры мен оның айтушыларын қоса қамтып зерттейді және «манасшы» деген­дерге айрықша көңіл бөледі. Ал бізде ай­тушыға, тіпті мән берілмейді», – деп қын­жылыс білдірген еді. Шын мәнінде, «Қы­рымның қырық батырын» жырлап жеткізген жыраулық мектеп, олардың басты өкілдері, олардың жырлау мақамы, сөз саптау стилі, өзіне дейінгі жырау-жыршылар жет­кізген нұсқаларға қосып-алары, оның поэ­тикалық, әлеуметтік т.б. себептеріне тал­дау жасап, жалпы жыраулықтың ерекше табиғатын, қазақ мәдениеті тарихындағы орнын, тәрбиелік, танымдық қызметін зерттеуге арналған еңбектер кемде-кем. Бұл орайда Ә.Қоңыратбаевтың «Эпос және оның айтушылары» атты еңбегін айтуға болады. Бірақ оның өзі кеңестік көзқарастан аса алмай, жыраудың болмысын оның сөз саптау шеберлігімен бағалаудан әрі бара алмаған. Қ.Сыдиықов «Мұрын жырау және «Қырымның қырық батыры» атты бірнеше бөлімнен тұратын көлемді мақаласында Мұрын жыраудың шығармашылық өмірбаянын, қалыптасқан өнер ортасын, жыршылық жолдағы ұстаз­дарын, жырлау машығын, негізгі рухани мұра­лары (өлеңдері, жыр-дастандары) мен мате­риалдық бұйымдарын, оның жыраулық болмысын жан-жақты ашатын мағлұматтар ретінде баяндаған. Бұл жырауды, оның киелі болмысын зерттеп-зерделеудегі тұңғыш әрі кең аядағы еңбек деуге болады. Осындай бағытта басқа да жыраулар зерттеліп, олардың жыр­лап жеткізген нұсқалары салыстырыл­са, жыр­дың даму, қалыптасу тарихын пайым­дауға мол мүмкіндік болар еді.

Біз жоғарыда бірнеше түркі халықтарына ортақ жырлар тізбегін құрайтын «Қырымның қырық батыры» жырлар циклінің қалыптасқан поэтикалық ареалы Маңғыстау екендігін айттық. Кезінде аталған жырды және оны жеткізуші Мұрын жырау Сеңгірбекұлының мұраларын ЮНЕСКО-ның әлемдік мәдени мұралар тізіміне енгізу туралы Қазақстан Парламенті тарапынан ұсыныс болған еді. Өкінішке орай, бұл шара аяқсыз қалды. Кейін аталған ұйым­ның Қазақстандағы өкілдерімен кездес­кенімізде, қырғыздардың манасшылары сияқ­ты «Қырымның қырық батырын» жырлап, дамытып, үйретіп отыратын арнайы мектеп болу керектігін айтты. Жекеленген жыршылар бол­ғанымен, Маңғыстауда арнайы жыршылар мектебі жоқ екендігі рас. Тіпті 49 тақтақ шыққан, «Қырымның қырық батыры» тәрізді 3 ай жырлап тауыса алмайтын жыр топанын туғызған Маңғыстаудай поэтикалық оазис­те бірде-бір жыршы дайындайтын білім орны­ның болмаған өкінішті-ақ.

Ш.Есенов университетінің базасында Батыс жыраулық дәстүрін оқып-үйрететін ма­ман­дық ашудың сәті бір келмей-ақ қойды. Ал сонау Алтын Орда дәуірінен үзілмей ке­ле жатқан поэтикалық дәстүрдің алтын тінін келер ұрпаққа жалғастыру үшін осы топы­рақ­тың жыр-құнарымен сусындаған өнер ортасын қалыптастыру қажет-ақ. Оны қалып­тастыратын ғылыми-педагогикалық білім ордасы екендігі сөзсіз. 

 

Бибайша НҰРДӘУЛЕТОВА,

филология ғылымдарының докторы, профессор

 

Маңғыстау облысы

 

Соңғы жаңалықтар

Ұқсас жаңалықтар