![Жаңа заң инклюзивті білім беруді күшейте ме?](/media/2021/07/01/crop-36_25_1239x1358_bilim-1.jpg)
Аталған заң жобасын әзірлеуге белсене атсалысқан Арнайы және инклюзивті білімді дамытудың ұлттық ғылыми-практикалық орталығының директоры Әйкерім Мерекеқызы ерекше білім беруді қажет ететін балалардың қатары неліктен көбейетінін түсіндіріп берді.
«Осы бекітілген заңның жобасын әзірлеу жұмыстарының басы-қасында болдық. Сондықтан қолданысқа енгізілген заңның әсіресе білім алушы балаларға берері мол екенін анық айта аламын. Біз бұған дейін денсаулық жағдайына, ақыл-ойының кемістігіне қарай білім алушыларды ерекше білімді қажет ететін топқа жатқызып жүрдік. Енді олардың қатары көбейді. Мысалы, түрлі елден қандастарымыз тарихи Отанына оралып жатады. Олардың балалары көбіне кириллицаны білмей қиналады. Сондай жағдайда оған ерекше жағдай жасап көмектесуіміз керек. Және республика көлемінде қаншама әлеуметтік аз қамтылған отбасылардың балалары бар.
Бірақ олар өзінің әлеуметтік, отбасының экономикалық жағдайына қарамастан сапалы білім алуға құқылы ғой. Айталық, ата-анасының экономикалық жағдайының төмендігіне байланысты балабақшаға бара алмай, мектепке дейінгі біліммен қамтамасыз етілмей отырған бүлдіршіндер болады. Міне, бұдан былай әлеуметтік осал топтарға жататын балалар да ерекше білім беруді қажет ететіндер санатына жатқызылып, тиісті мүмкіндіктерді алады», дейді Ә.Мерекеқызы.
Сарапшының сөзіне сенсек, бұл заң балалардың білім алудағы құқығын жөнсіз шектеуге де тосқауыл бола алады. Мәселен, ерекше білімді қажет ететін баласы бар ата-аналар қарапайым мектептердегі инклюзивті сыныптарға қабылдамай қойған оқу ошағының басшылығына шағымданады. Қабылдағанымен оқытуға құлық танытпаған мектеп әкімшілігіне арызын айтқан ананың сөзін бұған дейінгі мақаламызда өзіміз де жазғанбыз. Осындай жағдайда жаңа заңдағы өзгерістер баланың құқығын қорғауға негіз болмақ.
«Біз жоғарыда сіз айтқан жағдайлармен бетпе-бет келдік. Сондықтан да жақында бекітілген заңға бір норманың енгізілуін қатты қаладым. Бұл – білім беру ұйымдарының басшыларына, яғни олардың инклюзивті білім берудегі жауапкершілігін күшейтуге қатысты талап. Енді оқу ошақтарын басқарып отырған тұлғалар ерекше білім беруді қажет ететін білім алушылардың құқығын шектемей, тиісті білім алуына жағдай жасауға міндетті. Заң жобасын талқылау барысында білім беру ұйымдарының басшылары тарапынан қарсы пікірлер болды. Соған қарамастан аталған норманың енгізілуіне барынша атсалыстық. Өйткені орталыққа өз аяғымен келіп немесе көңіліңді құлазытар хат арқылы ерекше баласын қабылдамаған мектептердің басшыларына арызын айтып, көзінің жасын төккен ата-аналарды көрдік. Ал мұндай жағдай Отанымызда болмауы керек қой», дейді Арнайы және инклюзивті білімді дамытудың ұлттық ғылыми-практикалық орталығының директоры Ә.Мерекеқызы.
Ақыл-ойында ауытқуы, денсаулығында қандай да бір кінәраты бар балалар дамуында кешеуілдеулер болғандықтан, 1-сыныпқа дер кезінде бара алмай жатады. Сондай кезде мектептер жасы келмейді деген желеумен қабылдамай қояды. Осындай түйткілдің түйіні де түбегейлі тарқатылғандай. Себебі біз сөз етіп отырған «Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне инклюзивті білім беру мәселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» заңға сәйкес 2007 жылғы 27 шілдедегі «Білім туралы» заңның «1-сыныпқа оқуға балалар алты жастан қабылданады» деп көрсетілген 31-бабы 1-тармағы былай өзгертілді: «Мүмкіндігі шектеулі балалар орта білім алу үшін алты-он жастан білім беру ұйымдарына қабылдана алады. Мүмкіндігі шектеулі балаларды оқыту ерекше білім беру қажеттіліктерін бағалау ескеріле отырып жүзеге асырылады. Бұл ретте, білім беру бағдарламаларына сəйкес бастауыш жəне негізгі орта білім алудың ұзақтығы он жылдан кем болмауға тиіс».
Мақаламызға арқау болған заңға бастамашылық еткен топтың мүшесі, Мәжіліс депутаты Жанат Омарбекова жаңа құжатта білім беру қажеттіліктерін бағалаудың енгізілгенін айтады.
«Бұл заң мүгедек адамдардың кемсітусіз білім алу құқықтарын қамтамасыз ету мақсатында әзірленді және қолданыстағы заңнаманы 2015 жылы Қазақстанда ратификацияланған Мүгедектердің құқықтары туралы Конвенцияға сәйкес келтіруге бағытталды. Аталған заңда «Кемтар балаларды әлеуметтік және медициналық-педагогикалық түзеу арқылы қолдау туралы», «Қазақстан Республикасындағы баланың құқықтары туралы», «Қазақстан Республикасында мүгедектерді әлеуметтік қорғау туралы», «Білім туралы» заңдарға өзгерістер мен толықтырулар енгізілді. Осы заң арқылы білім берудің барлық деңгейінде оқыту үшін арнайы жағдайлар жасау есебінен ерекше білім беруді қажет ететін балалар үшін мемлекеттік кепілдіктер көзделген. Оқу процесінде ерекше білім беруді қажет ететін балаларды психологиялық-педагогикалық қолдап отырудың арнайы шарттары регламенттелген. Бұдан бөлек, өзгерістер мен толықтырулар енгізуге қатысты жаңа заңның шеңберінде білім беру қажеттіліктерін бағалау енгізілді. Бұл үшін бағалау критерийлерін, қажеттіліктерді айқындау әдістемесін, сондай-ақ ерекше балалармен жұмыс істеу бойынша педагогтерге әдістемелік ұсынымдарды айқындайтын тиісті қағидалар әзірленеді», деді депутат.
Мәжілісменнің айтуынша, оқу жоспарларының, бағдарламаларының өзгермелігін, икемділігін қамтамасыз ететін нормалар, сондай-ақ білім алушының даму ерекшеліктеріне байланысты жетістіктерін бағалау жүйесі енгізілген. Бұл – инклюзивті білім беру процесінің жетекші қағидаттарының бірі. Сондай-ақ жаңа заңда білім беру ұйымдарында арнайы жағдайларды қамтамасыз етуде, оның ішінде ерекше білім беруді қажет ететін балаларды арнайы психологиялық-педагогикалық қолдап отыруға мемлекеттік білім беру тапсырысын орналастыру есебінен әкімдіктердің құзыреті кеңейтілді. Демек жекеменшік білім беру ұйымдары да мемлекеттің қолдауымен ерекше балаларға инклюзивті білім берумен айналыса алады.
«Жан басына шаққандағы қаржыландыруды енгізу білім беру ұйымы қызметінің түрі мен нысанына қарамастан, қаржыландырудың бірыңғай тәсілін қамтамасыз етеді. Мемлекеттік тапсырысты іске асыру жеке секторды тарту, балаларды қамту көрсеткіштерін жақсарту, сондай-ақ бюджетке жүктемені азайтуға септігін тигізеді. Қабылданған заң инклюзивті білім беруді сапалы іске асыру үшін барлық қажетті жағдай жасауға мүмкіндік береді», дейді Ж.Омарбекова.
Білім және ғылым министрі Асхат Аймағамбетовтің жарты жыл бұрынғы Үкімет отырысында келтірген дерегіне қарағанда, елімізде ерекше білім беруді қажет ететін 139 887 жан бар. Олардың 95 пайызы (яғни 133 467-сі) – мектепке дейінгі және орта білім беру ұйымдарындағы балалар. Ал 2 900-і колледждерде, 3 520-сы жоғары оқу орындарында оқиды. Енді, сөз басында атап өткеніміздей, ерекше білім беруді қажет ететін білім алушылардың қатарына әлеуметтік аз қамтылған отбасылардың балалары, кириллицадан хабарсыз қандастарымыз қосылмақ. Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің Әлеуметтік көмек саясатын дамыту департаменті директорының орынбасары Аяжан Жандарбекқызы өткен жылдың басында www.primeminister.kz сайтына берген сұхбатында: «485 мыңнан көп отбасына немесе 2,5 млн-нан аса адамға атаулы әлеуметтік көмек тағайындалды. Оның ішінде 190 мың көпбалалы отбасы тіркелген. Ал өткен жылдың аяғына қарай нақты көмек алушылардың саны 315 мың отбасы болды. Оның 1 млн-нан көбі– 18 жасқа дейінгі балалар», деген. Демек аталған жаңа заң ерекше білімді қажет ететін миллиондаған балалардың сапалы білім алу құқығын сақтауға негіз болуы керек.