Әлем • 03 Тамыз, 2021

Білім және Ауғанстандағы қауіпсіздік

105 рет көрсетілді

НЬЮ-ЙОРК. АҚШ президенті Джо Байден Ауғанстаннан америкалық сарбаздар кететін уақыт келгенін мәлімдеді. 2001 жылғы 11 қыркүйектегі лаңкестік оқиғадан кейін осы елге АҚШ алғашқы болып әскер жіберген еді. Президент сарбаздарды шығарудың межелі мерзімін белгіледі. Яғни бұл іс лаңкестік әрекеттің 20 жылдығына дейін аяқталуға тиіс. Бірақ Американың қалған әскері елден тезірек кетті. Шілде айының басында тек 600 жауынгері, сондай-ақ НАТО күштері мен мыңдаған келісімшартпен жүргендер қалды.

Байденнің межелі мерзімі «мәңгілік соғысты» тоқтатқысы келетіндердің көңіл күйін көтер­ді. Бірақ бұл қадам сонымен қатар Ауғанстан үкіметінің күйреуін, билік талибтердің қолына өтуін, «әл-Каида» белсенділігінің қайта артуын болжағандар тарапынан сынға ұшырады. Қазірдің өзінде зорлық-зомбылық күшейіп барады. Әйелдердің құқықтары, гигиена және денсаулық сияқты салалардағы прогресс кері кету қаупі мол. Дегенмен, әскерге қа­тысы жоқ осындай мәселелерді ше­шудің тиімді жолдары бар.

Қарап отырсақ, Американың Ауғанстан саясатына қатысты әскери өлшемшарты баршаның назарын аударатын секілді. АҚШ-тың Орталық қолбасшылығының бұрынғы қолбасшысы және Орта­лық барлау басқармасының бұ­рынғы директоры, генерал Дэвид Петреус «АҚШ-тың шек­сіз соғысқа қатысуын тоқ­тату мәң­гілік соғысты тоқтат­пай­­ды. Бұл қадам біздің іс-қимы­лы­мыз­дың аяқталғанын көр­се­те­ді. Мен ахуал одан әрі нашарлай­ды ма деп қорқамын», деп ескертті. Петреус сонымен қатар АҚШ-тың терроризмге қарсы аймақтық іс-қимылдарға қажетті маңызды алаңды жоғалтып жат­қа­нын атап өтіп, Америка әскер шығару туралы шешіміне түбінде өкінетінін жеткізді.

Мұндай қауіпті Байден әкім­шілігінің кей шенеуніктері де айтып отыр. Орталық барлау басқармасының директоры Уиль­ям Бернс Американың елдегі барлау ақпараттарын жинау қабі­ле­тінің төмендеуіне байланыс­ты қиындықтарға тоқталды. Осы­лайша, ұлттық қауіпсіздік кеңесшісі Джейк Салливан ашық айтқандай, Байден әкімшілігі «ел ішінде не болатынына ешқандай кепілдік бере алмайды. Ешкім кепіл бола алмайды».

Бірақ деп жалғастырды Сал­ливан, Байден әкімшілігі Ауған­стан­­ның қауіпсіздік күш­терін ре­­сурс­тармен қамта­масыз етіп, жат­­тығу жасау арқылы елдің тағ­­дырына қатысты қауіпті бол­­­­жамдарды болдырмауға күш сала алады. Сонымен қа­тар қор­ға­ныс министрі Ллойд Остин НАТО-ны сендіріп, АҚШ Ауған­с­тан­ның негізгі мүм­кін­­дік­те­рін қаржыландыруды жал­ғас­ты­ра­тынын жеткізді. Би­лік өкіл­дерінің айтуынша, дрондар, круиздік зымырандар мен шпион­дық бағдарламалар ақпарат жи­науға көмектесіп, жойқын соққы жасауға мүмкіндік береді. Сал­ливан­ның сөзіне сенсек, АҚШ алыс­та жатса да, елдегі ахуалға сергек қарамақ.

Бірақ мұндай күшке сүйенген тактика Ауғанстанды тұрақтан­дырмайды, ұзақ мерзімді бейбіт­шілік пен өркендеу жолына тү­сір­­мейді. Ол үшін жұмсақ қуат­ты шешімдер де маңызды.

АҚШ пен НАТО әскерлері кетсе де, Біріккен Ұлттар Ұйымы Ауғанстанға көмек көрсетуін жал­­­ғастыра береді. Мәселен, елде 160-тан астам гуманитарлық агент­тік бар. Өткен аптада АҚШ Мемлекеттік департаменті елдегі гуманитарлық серіктестеріне мұқтаж жандарға, оның ішінде мил­лиондаған қоныс аудару­шыларға қолдау көрсетуге көмек­тесу үшін 266 миллион доллар көле­мінде жаңа көмек беруге уәде берді.

Кейбір сарапшылар келешекте Ауғанстандағы жағ­дай­ды жақсарту үшін осындай көмекті пайдаланудың тиім­­ді тәсілін ұсынды. Мәселен, АҚШ-тың қорғаныс министрі қызметін атқарған, Орталық барлау бас­қар­масының бұрынғы директоры Роберт Гейтс Ауғанстанға арнайы халықаралық даму қорын құруға кеңес береді. Ондағы қа­ра­жат саяси және эконо­ми­ка­лық реформаларға немесе әйел­дердің негізгі құқықтары мен лаңкестіктен бас тарту енген бей­біт келісімге жұмсалуға тиіс.

Сол секілді, Эшли Джексон мен Рахматулла Амири халық­аралық көмекті әйелдер мен қыздар­дың кейінгі жиырма жыл ішінде алған құқықтарын сақ­тап қалуға жұмсау қажеттігін алға тартады. Тіпті керітартпа «Талибан» билікке оралса да бұдан бас тартпау керек. Өйткені олар атап көрсеткендей, қазіргі Ауған­стан үкіметі бюджетінің 75 пайызы халықаралық көмектен келеді.

Джексон мен Амири білімнің рөліне ерекше маңыз береді. Бұған себеп жеткілікті. Ауған халқының 70 пайыздан астамы – 25 жасқа дейінгілер. Қазіргі таңда жастарға білім беру білікті жұмысшыларды, тиімді көш­басшылар мен белсенді азаматтарды қалыптастырады. Бұл – саяси тұрақтылық пен тұрақты экономикалық даму формуласы.

Кейінгі 20 жыл ішінде білім беру саласында елеулі табыстарға қол жетті. 2001 жылдан кейін ұлдар мен қыздар арасындағы білімге қолжетімділік он есе өсті. АҚШ-тың Халықаралық даму агенттігі (USAID) Ауғанстанның жоғары білім министрлігіне сілтеме жасай отырып, «2001 жылы 900 мың ер студент болса, 2020 жылы олардың саны 9,5 миллионнан асты. Олардың 39 пайызы – қыздар», деп хабарлады.

Мұндай ілгерілеуге шетелдік донорлардың арқасында қол жетті. Осындай қолдаудың ар­қа­­сында ЮНИСЕФ-пен жұ­мыс істейтін үкіметтік емес ұйымдар бастауыш білім беруді нығайтуға өз үлестерін қосты. USAID ауғандық оқу орын­да­рының дамуын күшейту үшін АҚШ университеттері мен мектептерінің тәжірибесіне сүйе­ніп, арнайы бағдарламалар жасады. Донорлардың қол­да­уымен магистратура бағдар­ла­малары, оқытушылық да­йындық, сертификаттау бағдар­ламалары мен білім беру стандарттары бойынша нұсқаулықтар оқытуды кәсіби деңгейге көтеруге және зерттеулерді жандандыруға кө­мектесті.

Бірақ Ауғанстанда жалпыға бір­дей білім беруді сапалы жүр­гізу күрделі мәселе болып қала береді. ЮНИСЕФ мәлі­метіне сүйенсек, шама­мен 3,7 миллион ауған баласы мектепте оқи алмайды. Олар­дың жартысынан көбі – қыз­дар. Covid-19 пандемиясы және кейінгі кездегі зорлық-зом­былықтың күшеюі қосымша қиындық туғызды. АҚШ пен НАТО әскерлерінің шығарылуы зорлық-зомбылық қаупін одан әрі арттыратындықтан, білім беруді қолдау мен кеңейту маңызды.

Қауіпсіздік пен денсаулық жағ­дайын ескерсек, алыстағы серік­тестер үшін бұл бағытқа күш салу маңызды. Бақытымызға орай, мұндай шаралар виртуалды оқыту платформалары мен оқыту әдістемелерінің жыл­дам дамуына, сондай-ақ пандемиядан кейін ортаға шық­қан теле­ком­му­никациялық жаб­дық­тарға қол­жетімділіктің артуына негіз бо­лады.

Әрине білім Ауғанстанда тұра­қтылық пен өркендеудің қажетті шарты екеніне қарамас­тан, оны қамтамасыз ету жеткі­ліксіз. Бірақ USAID басшысы Саманта Пауэр өз естелігінде бөліскендей, білім мүмкін емес амбицияларды қол жеткізілетін мақ­саттарға айналдыруы ық­ти­мал. Кейінгі 20 жылдағы күш-жігердің арқасында бұл Ауған­стан­дағы көптеген қыздар мен әйелдердің бастарынан өтті. Оның жалғасуын қамтамасыз ету – халықаралық әскерге байланысты емес. Бұл халықаралық қоғамдастыққа байланысты.

 

Карен Дж.ГРИНБЕРГ,

Фордхэм университеті заң мектебінің Ұлттық қауіпсіздік орталығы директоры

 

Copyright: Project Syndicate, 2021.

www.project-syndicate.org

 

Соңғы жаңалықтар

Brent маркалы мұнай бағасы өсті

Экономика • Бүгін, 09:19

Алматыдағы алып мурал

Аймақтар • Бүгін, 09:15

Франциядан да жеңілді

Хоккей • Бүгін, 09:05

Әлкейді әлі зерттеу қажет

Аймақтар • Бүгін, 08:55

Ұлттық ұланда болды

Қазақстан • Бүгін, 08:52

Балаларға экзоскелет әпереді

Медицина • Бүгін, 08:43

Ел дамуының болашағына арналды

Қазақстан • Бүгін, 08:36

Демократияға бастайтын тура жол

Референдум-2022 • Бүгін, 00:31

Экономика қайтсе еңсе тіктейді?

Экономика • Бүгін, 00:31

Көліктің кезегі

Экономика • Кеше

Жаңа бетбұрыстың бастауы

Референдум-2022 • Кеше

Ұқсас жаңалықтар