Тарих • 18 Тамыз, 2021

Ұлтжанды тұлға ұлағаты

222 рет көрсетілді

Өзбекәлі сынды тұлғаны еске түсіргенде алдымен ойға қасиетті Тайқазан оралады. Өйткені тайқазан халқымыздың құтына айналған, тәуелсіздіктің символындай жәдігер бүгінде еліміздің мақтанышы. Ал осы Тайқазанның құт болып құйылғанына 622 жылдан асыпты. Тайқазан туралы аз-кем мәліметке көз жүгіртсек, әлемдегі ең үлкен қазанның жалпы салмағы 2 тонна, сыйымдылығы 3 мың литр болады. Оған бейсенбі күні су толтырылып, тәтті араластырылып қояды екен. Келесі күні, яғни жұма намаздан кейін тәтті су жұртқа таратылған. Одан кейін бос қазанға әркім өзінің әкелгенін, яғни сау­дагер – тиынын, қасапшы – етін, аңшы – терісін, шаруа бидайын салатын болған.

Оны шырақшылар мұқтаж адам­­дарға таратып беруді дәс­түрге айнал­дырған. Міне, осы аса құн­ды жәдігер елімізге, қа­сиетті Түркістанға қайта орал­­ғанына 32 жыл толып отыр. Тайқазан 1935 жылы Ле­нинград, қазіргі Санкт-Петер­бург қаласында өте­тін Иран ше­бер­лерінің III Ха­лық­ара­лық кон­ференциясына үш айға жі­бе­ріл­генімен, тек 54 жылдан ке­йін, яғни 1989 жылдың 18 қыр­­күйегінде тарихи отанына қайта оралды. Бұл іске, яғни көне жәдігердің Түркістанға әке­лінуіне көрнекті мемлекет және қо­ғам қайраткері, ғалым-этно­граф Өзбекәлі Жәнібековтің қос­қан үлесі зор.

Халқымыздың біртуар азаматы, айтулы тұлға Өзбекәлі Жәнібековтің елімізге жасаған өзге де қыруар еңбегін халқы ұмытпайды. Өзекеңнің өмір жолына үңілсек, ата-анасынан ерте айырылған, сөйтсе де бар қиындыққа төтеп беріп, соғыстан кейінгі ауыр жағдайға мойымай, жастайынан қара жұмысқа араласып, шымыр болып шынығып өскен, білімін де шыңдап, алдына үлкен мақсат қойып, өзін өзі қамшылап, өзін өзі жетілдірген азамат екенін көреміз.

Кеңес дәуірінде түрлі деңгейде билікте болған, Қазақстан комсомолына жетекшілік еткен, кейін мә­дениет саласында басшылық қыз­­мет атқарған Өзбекәлі Жәні­бековтің өмірбаяны үлгі тұтар­лық. Өзекең қазақ халқының рухани мәдениеті мен өнерін бүкіл әлемге таныта білді. Осы жолда аянбай тер төкті. Еліміздегі көптеген музейлерді өз қолымен жасатты. Өзбекәлі ағамыз музей ісінің жанашыры, әрі білгірі еді. Әз Наурыз секілді бұрын тыйым са­лын­ған мерекені қалпына кел­тіру жөніндегі қоғам­дық бас­тамаларды батыл қолдаған Қа­зақстан Компартиясы орталық Комитетінің хатшысы болды.

Әсіресе, әулие кесенесі не­гі­зін­де құрылған «Әзірет Сұл­тан» қорық-музейінің құрылуына абзал ағамыздың жа­са­ған ең­бе­гі орасан. Кеңес өкі­­ме­тінің қы­лы­­шынан қаны тамып тұрған шақта кесенеде жерлен­ген хандар мен сұлтандар, билер және батырлардың құл­пы­тастарын музей экспо­зициясына қой­ды. Мұнда жерленгендер халқымыз­дың ұлы тұл­ға­лары еді. Өзінің батыл­ды­ғының арқасында аз уақыттың ішінде музей экспозициясын жасап шықты. Бұл екінің бірінің қолынан келе бермейтін шаруа. Сондай-ақ атеистік қо­ғам­да ең алдымен елімізде әулие бабамыз – Қожа Ахмет Ясауидің мұрасы мен іліміне бет­бұрысты бас­таған да осы Өзбекәлі Жәні­беков болатын.

ХХ ғасырдың 70-жылдарының өзін­де-ақ Қожа Ахмет Ясауи кесе­не­­­сінің қалпы­на кел­тірілуіне ұйыт­­­­қы болды. Өзбекәлі Жәні­бе­­ков­тің бастамасымен Қазақ­с­тан­­ның көптеген қаласында эт­но­­­г­ра­фиялық музейлер аш­ыл­­ды. Ол кісі «Шертер», «Адырна», «Ал­тынай» және бас­қа көп­­теген фоль­клорлық өнер ан­сам­­бль­­­де­рін ұйымдастырды. Нау­рыз мейрамын, Міржақып Дула­тов, Жү­сіпбек Аймауытов, Мағжан Жұмабаев, Шәкә­рім Құдайбердиев есімдерінің хал­қы­на қайта оралуына белсене атсалысты. Ана тілін дамыту бағдарламасының мемлекеттік тұжырымдамасын жасауға қатыс­ты. Ө.Жәнібе­ков­тің бастамасымен Қазақстанның көптеген қала­ла­рын­да этнографиялық музейлер ашылды. Қазақ­станның тарихи және мәдени ескерткіштерін сақтау мен қалпына келтіру мақ­са­тын көздеген «Арқас» қоғамы құ­­рыл­ды.

Ө.Жәнібеков – «Қазақтың ұлттық қол өнері», «Жаңғырық», «Уақыт керуені», «Жол­айрықта», «Қазақ киімі», «Ежелгі Отырар», «Тағдыр тағылымы» еңбектерінің авторы.

Әлі есімізде, жетпісінші жылдары Өзекең Торғай облысы жаңадан құрылып, сол өңірге жас­тар жаппай бет алып, болашаққа деген сенім, жасампаздық сезім күшейіп тұрған шақ болатын. Өзбекәлі Жәнібековтің есімі жиі естіліп, оның бастамасы рес­пуб­ли­каға тарап жатқан кез еді. Ол кісінің мәдениетке қам­қор­лығы, халқымыздың ұлттық дәстүріне деген ерекше көзқарасы, жастар театрының жалындап, дүркіреп шығуы осы Торғай облысынан бастау алды.

Кезінде Торғай облысында қыз­мет ат­қарған тұста Арқа­лық­тағы мәдениет үйі­нің қабыр­ға­ла­рын өз қолымен әктеп, бояп-сырлағанын естігенде, бұл кісінің ұлық болсаң-кішік бол деген қарапайым болмысымен нағыз тұлға екенін танып, сүйсіне түсе­тін­біз.

Арқадағы көне дәуір жәді­гер­­лері туралы соншалық біл­гір­лікпен айтылған әңгіме тарих білгірінің, ұлттық сәулет ғұламасының тұтас академиялық дәрісі тәрізді: қай ескерткіш қай дәуірдің мұрасы, қай ескерткіш қай кеңшардың аумағында тұр, оның өлшемдері қандай? Міне, Өзекең осындай көп деректі басында сақтай беруші еді. Ол кісі еліміздің әр қиырындағы мә­де­ни орындарды, тарихи құнды дүние­лер­ді, балбалтастарды, небір жә­ді­герлерді жатқа білетін, көбін аралап көрген. Өкінішке қарай, қазір соның біразы қолды болуда.

Байтақ еліміздің әр тұсында көне тарихтан сыр шертетін бал­балтастар көп еді. Бүгінде соның көбі жойылып кеткен, деп кү­йінетін Өзекең. Әркім тасып әкетіп, тағылықпен құртылуда. Өз тарихымызды өзіміз тонап жатырмыз. Мәдениеттегі дүмшелер – ең қатерлі жау. Соларды көр­генде күйініп кететін.

Халқына қалтқысыз қызмет еткен тұғыры биік тұлға туралы әйгілі жазушы Әбіш Кекілбаев: «Ұлт­тық мемлекетіміздің қайта­дан қалпына келтіріліп, тәуелсіз даму жолына түсуіне де Өзағаның сіңірген еңбегі ерекше» десе, Халық жазушысы Шерхан Мұр­таза «Өзбекәлі Жәнібековтің хал­қына сіңірген ерекше еңбегін тізбелеп шығу үшін ғана үлкен кітап жазу керек. Ол – киелі адам» деп бағалады. Ол бүкіл саналы өмірінде қазақ халқының дүниежүзілік өркениетке қосқан үлесін дәлелдеумен өтті», – деп, бағасын берді. Ғалым Мырзатай Жолдасбеков Өзбекәлі Жәнібеков жайында: «Ол ел тарихы мен мәдениетінің білгірі, қасиеттің тұнып тұрған тұнбасы, ойдың тереңі, халқымыздың кескіні мен келбеті, қайраты мен айбаты еді, арысы еді, дара тұлғасы еді, елінің асылы, баршаның жақыны еді, қайыспайтын қара нары, шалыс баспайтын кержорғасы еді, бойын жасырған тұлпар еді. Заманымыздың Бұқар жырауы, Төле биі еді» деп, ерекше бағалаған екен.

Ол 1986 жылы Желтоқсан оқиғасынан кейін ғана Мәдениет министрі, содан кейін Орталық Комитеттің хатшысы болып сайланды. Кезінде оған Михаил Есенәлиев: «Жәнібеков өз бе­тінше ойлай білетін, біреуге жа­ғыну дегенді білмейтін тұлға еді, жағымпаздығы жоқ турашыл адам болды. Ол мансап іздемеген адам еді», деген сипаттама берген.

Еліміздің астанасы болған Алматыда қазақ тілділердің азды­ғын, сол аз қазақтың біразы ана тілінде оқымайтынын сылтау етіп, қазақ тілінде кешкілік газет шығаруға кедергі келтірушілер жеткілікті болған. Міне, осы кезде жұртшылықтың талап-тілегін батыл қолдап, қазіргі «Алматы ақшамы» газетінің шығуына тіке­лей көмек көрсеткен де Өзбекәлі Жәнібеков болатын.

Өзекең қай жерде, қай салада жүрсе де жастарға жігер беріп, жұмысқа жігерлендіріп, әрбір іс-әрекетіне назар аударып, қыз­мет­кер­лерін қанаттандырып оты­ратын. Өзбекәлі Жәнібеков – қазақ­тың маңдайалды, аса көр­­некті қайраткері. Ол кісіні әрі сая­си, әрі мем­лекеттік, әрі мә­де­­ни қайраткер десе болады. Әсіресе, ол – біздің ұлтымыздың тари­хын, мәдени мұрасын, өнерін, өткен әдебиетімізді зерттеуге өлшеусіз үлес қосқан адам. Ол кісі жәй ғана зерттеп қойған жоқ, көптеген жә­дігерлерді іздеп жү­ріп ашып, оларды наси­хаттап, зерттеуге барынша күш салды. Халқымыздың салт-дәстүрлерін, әдет-ғұ­рыптарын, асқақтаған әні мен күмбірлеген күйін, мың бұ­рал­ған биін, талғамы мол қол өне­рін танытып, насихаттауға жол ашты.

Өзекең жұмыста талапшыл болған-ды. Қара­пайым киінетін, тап-тұй­нақтай таза жү­ретін. Кон­фе­рен­­ция­лар мен түрлі жина­лыс­­тар­­ға жан-жақты дайындалып, мән-жайды мейлінше зерттеп, баян­даманы өзі жазып отыратын. Ол кісі қандай лауазымды қызмет ат­қарса да, тіп­ті министр, орталық ко­митет хатшысы болса да осы қасиетінен айныған емес.

Дарынды тұлға, ұлтын жан-тәнімен сүй­ген, сол үшін қалт­қы­сыз қызмет істеген аза­мат өзінің өсие­ті бойынша туған то­пырағы Отырар жерінде – Қожа Ахмет Ясауидің ұстазы, баптардың бабы Арыстанбаб әулиенің кесе­несі жанындағы қорым­ға жерленді. Ал бүгін Өзбекәлі Жәнібе­ковтей тұл­ғадан тәлім алған тәуелсіз ел­дің ұр­пақ­тары оның өнегелі ең­бек­­терін одан әрі жал­ғастыруда.

Ұлттық рух, дәстүр мен салт, тіл мен әдебиет жөнінде ұзақ кеңес құратын. Толып жат­қан іш пыстырар ұзақ-сонар басқосуларда ел есінеп, қалғып-мүлгіп отырар құлақты жауыр еткен қысыр кеңес емес, Өзағаң өткізген жиындарда халықтың, ұрпақтың қамын жеп, болашағын болжаған кемел ойлар, көреген пікірлер ортаға түсетін. Көп сөй­лемейтін, қа­таң­дау көрінетін кісі алысты аңғаратын ақылгөй аға кейпінде ашылып сөйлейтін.

Қазақстан мәдениетін бас­қар­­ған азамат­тар­дың арасында Темірбек Жүргенов пен Ілияс Ома­ровтың даңқы мен аңызы ел арасына кеңінен тараған. Сол тұлғалар сынды Алашқа атағы жа­йы­лып, ұлт­тық деңгейдегі көсемге айнал­ған тұлға осы Өзбекәлі Жәнібеков болды. Ай­ту­лы тұлға толып жатқан игі іс­тері­мен қоса, айтыстың аяғынан тұ­рып кетуіне де үлкен үлес қосқан.

Өзекеңді құрмет тұтатын аза­маттар жолы түс­кенде Арыс­танбаб кесенесіне барып, арна­йы басына тәу етіп, Құран бағыштап, құрмет көрсетуден жалықпайды.

Бүгінде дара тұлғаның туға­­ны­на тоқсан жыл болады. Осын­дай ха­лық құрметіне бөлен­ген азаматты ұмытуға бола ма? Өлді деуге бола ма айтыңдаршы, өл­мей­тұғын артына іс қал­дырған.

 

Серік СЕЙДУМАНОВ,

Философия, саясаттану және дінтану институтының  бас директоры, Ұлттық Ғылым академиясының академигі

Соңғы жаңалықтар

Қант тапшылығы неде?

Экономика • Кеше

Бензин қымбаттайды

Экономика • Кеше

Ақ желеңділерге алғыс

Медицина • Кеше

Адалдықтың эталоны еді

Қазақстан • Кеше

Бұйратау базарлығы

Туризм • Кеше

Ғасыр бұрынғы қазақ өмірі

Қазақстан • Кеше

Үш үнсіздік

Өнер • Кеше

Ұқсас жаңалықтар