Тарих • 23 Тамыз, 2021

Дәстүрлі дала өркениетінің дәріпті ғылыми шежіресі

505 рет
көрсетілді
12 мин
оқу үшін

Ұлттық әлеуметтік-гуманитарлық ғылымдардың кез келген саласында іргелі жетістіктерге қол жеткізу үшін өз басым, ең алдымен, қазақ этнография­сын игерудің қажеттілігін айрықша атап айтар едім. Ғылымдағы, соның ішінде этнографиямен етене байланысты әдебиеттану, әсіресе, фольклортану салаларындағы жарты ғасырдан астам уақыт бойы жинақталған іс-тәжірибем осыны айғақтайды. Расында да, ұлтымыздың этникалық «жан дүниесінің» ғылыми негізделген түзіліс-моделі іспеттес қазақ этнологиясының (этнографиясының), әсіресе, оның тарихи саласының негізгі жетістіктерін зерделемеген әлеуметтік және гуманитарлық ғылымдар өкілдерінің тағылымды зерттеу жұмысын жүргізе алуы неғайбыл ғой.

Дәстүрлі дала өркениетінің дәріпті ғылыми шежіресі

Кез келген этнологиялық толымды еңбектің тарихшы, мәдениеттанушы, тіл мамандары, әлбетте, әдебиет пен фольк­лорлық мұраны зерттеушілер тара­пынан ерекше ынта туғызатыны сон­дықтан. Осы ретте ащы да болса, ақиқатын ашық айтуға тура келіп тұр­ған бірер жайт жөнінде. Соңғы кезде ең­бектерін зерделі зерттеушілер іздеп жүріп оқитын көрнекті қазақ этнограф-ғалымдары Х.Арғынбаев, М.С.Мұқанов, Е.А.Масанов, В.Ф.Шахматов, сондай-ақ этнографиялық мәселелермен тікелей айналыспаса да, іс жүзінде халқымыздың этникалық бірегейлігін әр қырынан әйгі­ле­ген С.Е.Толыбеков, С.З.Зиманов, А.Еренов, Б.С.Сүлейменов сынды және тағы да басқа қазақтануға өлшеусіз үлес қосқан біртуар ғалымдардың дә­ріп­ті дәстүрін жалғастырушылардың қатары сұйылып кеткендей көрінеді. Рас, қазақ этнографиясының мәселелерін әртүрлі деңгейде зерделеушілердің көңілден шығар еңбектері де баршылық. Әңгіме ұлан-ғайыр жерімізде ежелден орнығып, қазан төңкерісіне дейін жасап келген қазақ тіршілігінің табиғи-тарихи болмысы мен бітімін төлтума эт­никалық ерекшеліктері жағынан зерт­теген еңбектердің әлі де болса же­тіспей тұрғандығы жөнінде болып отыр (ең көрнекі мысал ретінде қазақтың дәстүрлі қой шаруашылығы жөнінде Әлихан Бөкейханның 1904 жылы жарық көрген көлемді мақаласынан кейін бірде-бір іргелі этнографиялық зерттеудің жасалмағандығын айтуға болады).

Айтылған қисын тұрғысынан Қазақ­стан Республикасы Мемлекеттік орта­лық музейінің директоры, профес­сор Нұрсан Әлімбайдың ғылыми жетекшілігімен «Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі» атты әрқайсысы 100 б.т.-қа жуық бес томдық ұжымдық ғылыми эн­­цик­­лопедияның 2011-2014 жылдары жа­рық көруі отандық этнология үшін ғана емес, еліміздің мәдениеті мен бі­лім салаларында да елеулі оқиға болды. Энцик­лопедияның барлығы 3784 бет­тен тұратын осы (бірінші) нұсқа­сы басылып шыққан сәтте-ақ қалың көпшіліктің де, ғылыми ортаның да шынайы ризашылығын туғызып еді. Сонда да энциклопедияның алғашқы басылымын дайындау барысында үл­кен тәжірибе жинақтаған авторлар ұжы­мы өздерінің шығармашылық жұмысының қарқынын әсте тоқтатқан жоқ. Нәтижесінде еңбектің 2017 жылы методологиялық тұрғыдан да, деректік негізі мен негіздемесі жағынан да ба­рынша өңделіп, толықтырылған екін­ші басылымы оқырмандардың қо­лы­на тиді. Энциклопедияның бірінші басылымындағыдай қалыппен (форматпен) жарық көрген бұл бес томдық басылым барлығы 4208 беттен тұрады. Яғни бұл басылым алғашқы нұсқамен салыс­тыр­ғанда 424 бетке ұлғайды. Се­бе­бі соңғы басылымға жаңадан 147 ма­қала енгізілді. Ондағы 700-ге жуық ма­қала мүлдем қайта жазылды. Теория­лық-ме­то­дологиялық тұрғыдан қайта өң­дел­ген 682 мақаланың деректік негізі тың мәліметтермен толықтырылды. Сондай-ақ 527 мақала түбегейлі редакция­лаудан өтті.

Қарастырылып отырған энцикло­пе­­дияның екінші басылымы көлемді кіріспеден (25 бет), әрбір томға алфавиттік рет­пен орналасқан барлығы 5846 мақа­ла­дан, қажетті ғылыми анықтамалық бө­лімнен тұрады. Кіріспеде (авторы Нұрсан Әлімбай) энциклопедияның бағыт-бағдары, концепциясы, деректік негізі мен негіздемесі, тарихнамасы, сан
алуан мәліметтерді жинақтап, жүйелеудің және талдаудың принциптері (әдіс-тәсілдері) сияқты мәселелер бойынша тиянақты ақпарат берілген. Осы тұста ең­бектегі ғылыми-анықтамалық бөлімде энцик­лопедияны жасақтау барысында пайдаланылған зерттеулердің және дерек ретінде қолданылған материалдың молдығы мен алуандығы бірден назар аударатындығын атап өткен жөн. 

Энциклопедия тек қазақтың тарихи этнографиясын ғана зерттеуге арналған. Бұл оның энциклопедистика саласындағы этнографиялық (әлеуметтік және мәдени антропологиялық) бағыттағы туындылардан түбегейлі айырмашылығы болып табылады (осы құралыптас энциклопедиялық еңбектердің күллісі тарихи-этнографиялық тақырыптармен қатар, қазіргі кезеңдегі этникалық мәсе­лел­ерді де қамтитындығын қапер­ге саламыз). Мұндай «салалық» ұстаным авторларға қазан төңкерісіне дейінгі қазақтың тіршілік құру жүйесін кате­гориялық-ұғымдық (проблемалық-тақырыптық) принцип бойынша барынша мол қамтуға мүмкіндік берді. Бұл жерде категориялық-ұғымдық принцип зерттеудің әдіс-тәсілі ретінде әншейін айтылып отырған жоқ. Энциклопедияда қажетті деректер корпусы ғылымда мо­дустар, универсалийлер немесе когни­тивтік түзілістер деп аталатын этно­гра­­фия­лық категориялар, ұғымдар мен атау­лар арқылы жүйеленіп, талданы­лады (бұл да қарастырылып отырған еңбектің тағы бір методологиялық ерекшелігі болып табылады). Алайда бұлардың осы тұста – «таза» ғылыми когнитивтік түзілістер емес, тек дәстүрлі қазақы ортада ғана күнделікті қолданыста болған іс-тәжірибелік, практикалық маңызы айрықша категориялар, ұғымдар мен атаулар жүйесі екендігін ерекше екшеп айтқан ләзім. 

Расында да, энциклопедияның кіріс­песінде (автор Нұрсан Әлімбай) атап айтылғандай, көшпелілер ата-бабаларынан беріліп отыратын осы ког­ни­тивтік түзілістер арқылы әртүрлі әлеуметтік және табиғи құбылыстарды зерделейді. Осылар арқылы өзде­рінің сан-салалы, сан деңгейлі шаруа­шылық-мәдени харекеттерін жос­парлап, жүзеге асырады әрі үнемі то­­лық­тырып отырады. Сол себепті атал­ған когнитивтік түзілістерді, кі­ріс­пенің авторы айтқандай, көшпелі тір­­шілік кешкен қазақ этносының сан ғасырлық іс-тәжірибесі, білімі түзілген интеллектуалдық «резервуар-қоймасы» десе де болады. Көшпелі ортада осы «резервуар-қойманың» әрбір жаңа ұрпақ үшін ата-бабаларының іс-тәжірибесін терең игерудің сарқылмас бастау-көзі болғандығы сондықтан (15-б.).

Айтылған жайтқа байланысты атал­ған категориялар, ұғымдар мен атаулар әртүрлі тарихи-этнографиялық мәселелерді проблемалық-тақырыптық принцип бойынша жүйелеп, зерттеудің де мейлінше тиімді әдіс-тәсілдері де болып шықты. Ғылымда когнитивтік тәсіл деп аталатын осы ұстанымға сәй­кес, еңбекке қажетті сан алуан та­ри­хи-этнографиялық мәселелерді «түгендеп», жүйелеу, сондай-ақ әртүрлі себептермен ғалымдардың назарынан тыс қалып келген әртүрлі аспектілерді із­дес­тіру және жинақтау алдын ала жа­салған аталған категориялық-ұғым­дық (терминологиялық) реестр бойынша жүргізілді. Осы ретте бұған дейін ғылымда беймәлім болып келген әртүрлі этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атаулар ұзақ жылдар бойы ел арасынан авторлардың өздері жи­наған мәліметтері негізінде қалпына келтірілгендігін ерекше атап өткен жөн. Сонымен бірге белгісіз және қолданыстан шығып қалған көптеген когнитивтік түзіліс-бірліктер сан алуан архивтік, баспасөз, тарихнамалық, фольклорлық, сондай-ақ қазан төңкерісіне дейінгі Ресей зерттеушілерінің еңбектеріндегі ақпараттардан тірнектеп «теріліп», жинақталды. Сөйтіп, тіпті «Қазақ тілінің әдеби сөздігі» (Алматы: Арыс, 2006-2013) атты он бес томдық әйгілі еңбекке кірмеген 4000-нан астам этно­гра­фиялық мәнді когнитивтік түзіліс-бірліктер ғылыми айналысқа тұңғыш рет енгізіліп отыр. Яғни бұрын отандық этнологияда мүлдем қаузалмаған осыншама мәселелер ғылыми энцик­ло­педиялық форматта зерттелінді. Осы­лай­ша когнитивтік тәсілмен «инвен­таризацияланған» дәстүрлі қазақы ор­таның күнделікті қолданысындағы этно­графиялық категориялар, ұғымдар мен атаулар энциклопедиядағы барлық мақалалардың тиісті атауларына айналды. Бұл ұрымтал методологиялық шешімнің қабылдануын оның авторы Нұрсан Әлімбайдың дәйекті пікірінше, авторлар басшылыққа алған когнитивтік ұстаным-концепцияның қисынымен түсіндіруге болады.

Осылайша қыруар тарихи-этногра­фиялық мәселелердің «бар-жоғын» олардың әрқайсысының байырғы төл атауы арқылы «қуалап» іздестіру, түгендеу, жинақтау, жүйелеу және зерделеу тәсілі өзінің ерекше тиімділігін айғақтады. Бұл тәсіл, ең алдымен, авторларға жоғарыда аталған мәселелердің қатарын барынша ұлғайтып, мол қамтуға мүмкіндік берді. Осы айтылғанның бірер көрнекі мысалы ретінде энциклопедияның 3-то­мындағы көлемді де мазмұнды «Кілем» атты мақаланы келтіруге болады (авторлары Нұрсан Әлімбай, Рүстем Шойбеков). Осы бұйымның композициясына, эстетикасына, түрлеріне, аймақтық ерекшеліктеріне және оны дайындауға қажетті шикізаттарға, құ­рал-жабдықтарға, технологияға, қол­да­нысына, тіршілікқамы функциясына байланысты атауларды «қуалап», іздестіріп, жинақтағанда олардың ұзын саны 100-ге жуықтайды екен! Осы ретте мұндай тәсілдің еңбектегі ма­қа­лалардың басым көпшілігінде қолданылғандығын айрықша атап өткен жөн. Энциклопедияның тақырыптық-проблемалық диапазоны өзінің айрықша ауқымдылығымен ерекшеленетіндігі сон­дықтан. Еңбекте барлығы 5 846 ма­қалада әртүрлі этнографиялық та­қы­рыптардың ғана емес, солардың біразының ішіндегі маңызды аспек­ті­лердің де дәстүрлі атаулары болып табылатын ұзын саны 10 000-нан астам этнографиялық когнитивтік түзілістер қам­­тылды. Яғни осыншама этно­гра­фиялық маңызды мәселелер зерттеп-зерделеніп отыр.

Энциклопедиядағы қаузалған мәсе­ле­лердің молдығы соншалықты, оларды атап шығудың өзі 200-ге жуық бетті алады екен! Жоғарыда айтылған когнитивтік түзілістер арқылы зерттелген көп мәселелердің ең негізгілерін ғана атап өтелік: қазақтың дәстүрлі тіршілігінің табиғи ортасы, оның шөп және су ресурстарын ұқсатып игерудің көшпелі ортада ежелден орныққан іс-тәжірибесі, байырғы экологиялық мәдениет, халықтық білімдер жүйесі, дәстүрлі космогониялық, этногониялық, астрономиялық, географиялық және т.б. түсініктер, шаруашылық-мәдени харекет, оның бағыттары, кәсіпшілік түрлері, тіршілікқамы мәдениеті, көш­пелі социумның әлеуметтік құрамы мен құрылымы һәм басқару жүйесінің инс­титуттары, институционалдық, соның ішінде, әдеттік құқық қатынастар жүйесі және оның механизмдері, жүз, тайпа, ру, бірата, отбасы сынды құрылымдар, туыстық жүйе және туыстық қатынастар, тіршілік цикліне байланысты ғұрыптық-салттық іс-әре­кеттер сынды және басқа да толып жатқан тақырыптар қарастырылып отырған еңбектің мазмұнын құрайды.

Күні бүгінге дейін аталған энцикло­педияның теориялық жағынан сапалы екендігін, оның деректік негізі мен негіздемесінің дәйектілігін ерекше атап өткен әртүрлі ғылыми басылымдарда және баспасөз бетінде жарияланған белгілі ғалымдардың рецензияларының саны 20-ға жуықтапты. Осы ретте, әсіресе, Scopus және Web of Science базасына кіретін «Milli Folklor» (2015 Yil 27. Sayi 105. S. 155-158) мен Cumhuriyet Tarihi Arastirmalari Dergisi (2019. Sayi 30. S. 417-423) атты Түркияның беделді ғылыми басылымдарында түрік ғалымдарының энциклопедияны жоғары бағалағандықтары назар аударады.

Қазақтың тарихи этнографиясының шын мәніндегі дәріпті ғылыми шежіресі іспеттес осынау іргелі еңбек Қазақстан Республикасының әл-Фараби атындағы ғылым мен техника саласындағы Мем­ле­кет­тік сыйлығын алуға әбден лайық деп есептеймін.

 

Сейіт Қасқабасов,

ҰҒА академигі