Елеулі екі ғылыми жаңалық ел бақуатын арттыруға септігін тигізер еді

Мәңгілік Ел болу қазақ халқы­ның ғасырлар бойы көксеген арманы емес пе?

Өткенге үңілсек, заманында дү­ниені дүркіреткен қаншама империя­лар бүгін жоқ, тек осындай империя болған деген мәлімет қана қалды. Біздің халқымыз да қаншама қиын-қыстау кезеңді бастан кешіріп, қаншама рет ел тағдырын жаныштап жойып жіберуге шақ қалған небір тауқыметті сындардан өтті. Шүкіршілік, ХХІ ғасырда тәуелсіз әрі беделді мемлекет болып әлемге танылдық. Дамыған 50 елдің қатарына қосылдық. Ендігі ұлы мақсат – ең дамыған 30 мемлекеттің қатарына кіріп, Мәңгілік Ел болу. Ол үшін ең алдымен еңбек өнімділігін 24,5 мыңнан 126 мың доллар деңгейіне көтеріп, ал жан басына шаққандағы ішкі жалпы өнімді 13 мың доллардан 60 мың долларға арттыру оңайлықпен алынатын асулар емес. Әлбетте, сөз бен істің арасында ғасырлық сана, дәуірлік салт жатады. Осы тұрғыдан келгенде, қазақ халқының бойында еңбекқорлық та, қажырлылық та, намысқойлық та жеткілікті екендігіне еш күмән жоқ. Солай бола тұра еңбек өнімділігі өсімінің 80 пайызын техникалық факторлар қалыптастырады. Бүгінгі қолданыстағы техно­логиялардың сырттан келгені де, өзіміздікі де алға қойған мақсатқа лайық па? Дамыған шетелдер тыным таппай ізденіп өз техникасын жетілдіру үстінде. Әрине, тәуірін сыртқа шығармайды. Бұлай кете берсе бірте-бірте біздің ел заманы өткен шетелдік ескі технологияның қоймасына айналмайды деп кім кепілдік береді. Сондықтан, біздің ел өз технологиясын, өз техникасын тынымсыз дамыту жолдарын іздестіру керек. Біз құралақан емеспіз. Біздің елде әлемде жоқ екі ғылыми жаңалық барын жақсы білемін. Осы жұмыстарға біраз жылдардан бері көңіл бөліп, оны ел қажетіне қалай жеткізудің, халық кәдесіне қалай жаратудың жолдарын іздеудеміз. Бірінші ғылыми жаңалық – көпөрістілік негізінде «Қазақстан феноменін» қалыптастыру проб­лемасы, екіншісі – тыңайтқыштар мәселесі. «Қазақстан феномені» құр қиял емес, нақтылы ғылыми жаңа­лыққа негізделген, беделді ғылыми орталықтарда ресми мақұлдаулардан өткен керемет идея. Қазіргі кезеңде жер бетінде қолданып жүрген технологиялар қосөрісті (линейный двухполярный) физикалық-химиялық қағидаларға негізделген, өрісі тар, зияны көп. Ендігі жерде квант­тық теориядан кейін дүниеге кел­ген көпөрістілікке барлық елдер­дің ғалымдары назар аударуда. Дегенмен, жарты ғасырдай уақыт өтсе де, ауыз толтырып айтардай жетістіктері әлі көрінер емес. Ал біздің көпөрістілікті жан-жақты зерттеп, дамытып, «Қа­зақстан феноменіне» негіз болатынын дәлелдеген әлемге әйгілі ірі ғалым Василий Ленский өзі­міздің жерлесіміз, Алматы ірге­сін­дегі Талғар қаласында туып-өскен. Осындай ерекше идеяны санаға сіңіріп, жан-жүрекпен ұғып қабылдаудың өз кілтипаны бар. Оны тек шығыстың да, батыстың да рухы мен ділін қатар игергендер ғана қабылдай алады. Біздің елдің санасы ең алдымен шығыс мәдениетімен қалыптасқан, ал соңғы ғасырда батыстық сананы қабылдап үлгердік. Осы арада айта кетсек, біздің бұрынғы дана билеріміз Кембридж, Сорбонна, МГУ-ді бітірмесе де бәрін білетін кемеңгерлер емес пе еді? Міне, оларға түгел көріп, түгел білу қасиеті тән еді. Ал көпөрістілік не береді? 1) Радиоактивті қал­дықтармен ластанып залалданған аумақтарға рекультивация жасауға болады. 2) Энергияның, қуат көз^­­­де­рі­нің неше алуан баламалы, қоршаған ортаға зиянсыз, өзгеше, бөлек, бү­гінгі үрдісінен мүлдем басқаша, тиім­ді де пайдалы түрлерін іске қосуға болады. Соның өзі осы орай­дағы барлық қажеттілігімізді өтер еді. 3)      Өзгеше сапалы жаңа мате­риалдар алып, одан қажетті технологиялар жасауға болады. Қазіргі таңда әлемде жаңа сапалы материалдар алу үшін аспандағы ғарыш стансаларында тәжірибелер жүргізілуде. 4)      Жылдан-жылға азайып бара жатқан мұнайдан алынатын жанармай орнын басқаша жолмен жасалған, октан саны жоғары, тегі өзгеше жанармай шығару арқылы толтыруға болады. 5)      Көпөрістілік негізінде адам­­ды жаттықтырып, ағзасын шы­нықтырып, денсаулығын жақсартып, ұзақ жасау мүмкіндігі туады. Демек, уақыт өткізбей осы көп­өрістілікті шұғыл игеріп, нақтылы іске қосатын мамандар даярлауды қолға алу қажет дер едім. Осынау ХХІ ғасыр келбетін өзгертетін ғылым қазақтың бағына келген бе деп ойлаймын. Ендеше, маңызы орасан зор, мүмкіндігі мен әлеуеті ұшан-теңіз ғылыми жаңалықты дәл осы кезде, ұзаққа созбай, «Мәңгілік Ел» құру үшін пайдалана алмасақ, орын толмас өкініш болар еді. Елбасының биылғы мүлдем жаңа сипатты Жолдауының ар­қа­сында осынау игілікті идея­ны іске асырудың сәт сағаты соқ­ты ғой деп ойлаймын. Олай бол­са, тәңірдің қазаққа берген несібе­сін қабылдайық. Бұл идеямен танысқаныма 20 жылдан асты. Әр деңгейдегі шенеуніктерге айтып көріп едім, қабылдай алмады, санасына сәйкес келмеді. Біздің пайымдауымызша, осы жаңашыл әрі өміршең идея дәл қазір алға қойылып отырған ұлы мақсатқа жетуімізге, ел еңсесін асқақтатуға дер кезінде, дөп келіп тұрған жоқ па? Осы ғылыми тұжырымды жобалар өз елін биіктен биікке бас­тап жүрген, ел тағдырын шешетін қайталанбас тарихи тұлға Президент Нұрсұлтан Назарбаевтың назарына ілінсе екен деген жүрекжарды үміт-тілегімізді ел газеті «Егеменнің» бетінде ортаға салғым келіп еді. Екінші бір маңызды ғылыми жаңалық фосфор тыңайтқыштары жөнінде болмақ. Жалпы, фосфорлы кеніштердің екі түрі бар. Олар фосфоры мол кеніштер және фосфоры аз микротүйіршікті кеніштер деп екіге бөлінеді. Қазіргі кезде әлемде тек фосфоры мол кеніштерден ғана фосфор тыңайтқыштарын өн­діреді. Ал микротүйіршікті кеніштерден тыңайтқыш еш жер­де өндірілмейді. Өйткені, оған сай келетін лайықты тех­ноло­гия жоқ. Біздің елдегі фос­фор­­лы кеніштердің бәрі микро­түйіршіктілер. Бұрынырақта аздаған сары фосфор өндіргенде түзілетін улы қалдық көп еді. Соның өзі айналасын түгел зарарлап уландырып бітті. Тыңайтқышты қазір сырттан әкелудеміз. Ал онсыз ауылшаруашылық өнімдерінің көлемін, гектар берекесін арттыру мүмкін емес. Осы проблемалармен ұзақ жылдар айналысып, ілкімді ше­шімін тапқан ірі ғалым, химия ғы­лымдарының докторы Ажар Илья­сова өз технологиясын ұсынады. Ол кісінің жаңа технологиясы арқылы әлгі фосфоры аз микротүйіршікті кеніштен өте сапалы тыңайтқыш өндіріп, оның үстіне бұрын еш жерде өндірілмеген полифосфаттың үш түрін алуға болады екен. Бұл фосфорлы тыңайтқыштарды пайда­лансақ ауыл шаруашылығының өнімділігін күрт көтерер едік. Ел­басы үнемі айтып жүргендей, арты­ғын шетке шығарсақ, бюджетке қыруар пайда түсер еді. Бірақ осы аса пайдалы жаңалық та әртүрлі кедергілерге кездесіп, іске аспай келеді. Бұл да біле-білсек, қазақ жерінің ырысы емес пе? Осындай ғылыми жаңалықтарды сәт сағаты соққан осы кезде көп ұзатпай, ырға­лып-жырғалмай, жеделдетіп игеру керек-ақ. Біздіңше, мемлекет мүд­десі, ел келешегі осыны талап етеді. Нәзікен АЛПАМЫСҚЫЗЫ, экономика ғылымдарының докторы, Халықаралық ақпараттандыру академиясының академигі, халықаралық «Алаш» әдеби сыйлығының лауреаты. АЛМАТЫ.