Өнер • 26 Қазан, 2021

Қылқалам ұшындағы құдірет

261 рет көрсетілді

Альберт Эйнштейннің жаңалығында ешқандай формула жоқ, логиканың қисыны ғана бар. Сол арқылы шығарған есебі бүкіл әлемнің кіндігіне айналды емес пе? Ендеше Евклидтің геометрия туралы түсінігі де, Птоломейдің астрономиялық трактаттары да қисыннан туған құбылыстар ғана. Бұл қатарға Пикассоның буырқанған бояуларын да қосып қойыңыз. Демек, олар уақыт шеңберінен шыққан көркем голограммалар. Иә, голограммалар десе ойыңызға жұлдызды сәулелердің жиынтығы не болмаса көз суырар ғажайып ғимараттар келетіні анық. Ал біздің санамызға белгілі суретші, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері Жанұзақ Мүсәпірдің картиналары оралады.

Бір сәт өткенге бүгінгінің көзімен дүр­­бі салыңызшы?! Не құдіреті бар өзі? Олар бізге не айтпақ болды екен? Леонардо да Винчи, Сальвадор Дали, Клод Моне, Сандро Боттичелли, Фрида Кало де Ривера, Джексон Поллок, Эн­ди Уорхол, берідегі қазақ бейнелеу өне­рінің атасы Әбілхан Қастеев сынды алып­тардың еңбегін қайта қарап, салыс­тырып, салмақтап көрген сайын, адам мен өмір арасындағы шым-шы­тырық ойлар төбеңнен түскен бұр­шақтай тыныштығыңызды ұрлап, ақыл­­дан жаныға, бірде күйініп, бірде сүйі­ніп, пенденің шеберлігіне мастанып, жаныңызды қоярға жер таппайсыз. Қыл­қалам ұшынан ағып түскен түрлі-түсті тамшының бұлым-бұлым, қатпар-қыртысына дейін дымын қалдырмай сүзіп, мойынына діңкелеп мінген сана дертінен арылуға асыққан суретшінің жан әлемінің жағрафиясын көресіз. Бұл сұңғыла сурет өнерінің қасиеті!

Біз осы көркем көріністерге Жанұзақ Керімбекұлының жеке шеберханасында жолықтық, тіпті оңаша дидарлас­тық та. Шынайы өнерпаздың шимайы да сұлу шықпай ма? Портрет, пейзаж, натюрморт, интерьер жанрларын шығармашылық локомативіне айнал­дырған суретшінің еңбегі ілкіде жат­қан ізгіліктерге, қаға­бе­рісте қалып кет­кен құбылыстарға қанат бітіріп, адам­ның бет-әлпетіне ұя салған қоңыр әжім­нің астарына үңіле отырып, жанарын қабыздаған уақыттың күйін шертеді. Ке­неп ішіндегі кейіпкерлермен бірге күліп, бірге жылайсыз...

Оның туған өлкесінің құмдары ән айтып тұрушы еді ғой... Содан ба екен, кін­дік қаны тамған топырақтың ең аяулы кезеңдері, қойшы баласының жайлау төрінде қамшыны жастанып жатып құс жолына көз қадаған балғын бейнесі, қоянжон төбелерді айнала шап­қан ауыл бұзығының албырттығы шығар­машылығының алтын арқауы. Үлкен қа­ланың қауырт тір­шілігіне терезе алдынан телмірген ата Жанұзақ алақандай ауылының аспанына қоныстанған бала бұлттай асқақ, арманшыл Жанұзақты сағы­натын секілді. Сол сағыныш қой, ша­быттың қайнар бастауы, дәуірлік азық.

«Балалық шақта армандар қанатты құс­тарға ұқсайды. Бізді алысқа ұшырып әкететіндей. Есейе келе, сенің арманың да есейеді. Енді ғарышқа ұшып бара алмай­тыныңды ұғасыз, танкінің ішінде отырып, Отан қорғаудың да дәуірі өтке­нін аңдайсыз. Арманыңның бояуы өз­гереді. Енді жұмыр жердің бетіне қолтаңбаңды қалдырып кетуді ойлай бастайсыз. Құла­ғыңа бала күнгі қиялдың әуені келеді. Сол әуен әлі де көкейімнен кетер емес», дейді Жанұзақ Мүсәпір.п

Ілені көбелей орналасқан Балқаш ауда­нына қарасты аядай ғана Ақкөл ауы­­лы. Тарпаң тарихтың таспасына «Ақ­­көл көтерілісі» ретінде енген ежелгі ел­ді мекен. Өткен ғасырдың отызыншы жыл­­дары осылай сөйлейді. Бүгінде жер жәннаты Жетісудың еншісінде. Қыс­қасы аудан орталығынан арыда қо­ныс тепкен қиырдағы ауыл. Етегі толған төрт түлік, шөбі шүйгін, құйқалы өңір. Жезайыр жазушы Мұхтар Мағауин «Ша­қан шері» хикаятында осы аймақты тасынан тасбақасына дейін тамаша сурет­тейді. Ал егер оқуға ерінсеңіз, Мүсә­піров­тің көрмесіне бары­ңыз. Мұзбалақ Мұқағалиша айтсақ, «Се­нің ғажап таби­ғатыңды кімге айтам, Кім құмартса, өзі көрсін көзімен». Рап-рас, қылқалам ше­бері табиғатын жазғанда тағалаған жор­ғадай. Тандыры құрғап, тамыры суалып, қаңсып жатқан кер далаға тамып түскен бір тамшы су сияқты.

Сіз сенбеуіңіз мүмкін, оның ата-анасы бейнелеу өнерімен бейтаныс, тіпті қолынан қарандаш ұстап көрген адамдар емес. Десе де «ел іші – өнер кеніші» дегендей әкесі қамшы өріп, тұрмысқа ке­рек-жарақты қолдан соғып, ат әбзелде­рін өзі әзірлейтін адам болған. Ал анасы қа­зақтың ұлттық киімдерін тігіп, алаша то­қып, көрпе тіккен ісмер кісі екен. Киіз басқанда арнайы ою-өр­нектерді бала Жанұзақ қолына тапсырады. Қасында қыздары болғанымен өнерге қатысы бар кішкентай нәрсені шыр айналдырып жіберетін алғыр баланың талабын алыстан-ақ анасы аңдаған секілді. Құмға аунап өскен құлыншақтың әр тө­бенің желкесіне сызған суретін жел ұшы­рып кеткенімен, саусағында сол күннің ізі қал­ды. Міне, бүгін Көркемсурет акаде­мия­сының академигі. Оның картиналары жа­һанның ең ғажайып көрме­ле­ріне қойылып үлгерді. Қытай, Ресей, Ұлы­британия, Польша, Германия, Украи­на, Марокко, Біріккен Араб Әмірліктері, Мысыр сын­ды мәдениеті терең мемлекеттерде кол­лекциялары сақтаулы тұр.

Иығына мольберт асынып, Алатауды айнала шолып, қара қарындаштың ұшы үгітілгенше этюд жазады. Сол этюд­тер ер­теңгі пейзаждың штрихта­ры ғана. Ал азаптанып жазған портрет­тер жан-күйігіңнің жемісі. Мүмкін оған азын-аулақ пайда әкелер, бірақ жа­ныңды жегідей жеген күйзеліс пен ішкі тол­ғанысыңның өтеуі бола ала ма? Сурет­шінің ниеті ә дегеннен-ақ графикаға ауды, ауды да аяғына дейін сол саланың адал перзенті болуға тырысты. Керек десеңіз, құлақ кесті құлы болды. Өлердей жақсы көрді, өзінен биік тұтты.

Суретші – портрет жанрының жұл­­­ды­зы. Ол жазған шығармалардың ко­ло­ри­ті, тіні құбыла түсіп, көрерменге ерек­ше әсермен барып сіңеді. Күннің нұрлы да шуақты сәтінде бір әсер берсе, томсарып-тұманданған шағында басқаша көңіл күй сыйлауымен ерекше. Портрет – ксерокс емес, сана биігінде ғана сезінетін адамның ішкі халінің түсі. Әйгілі суретші Пабло Пикассо­ның «Бәрі суретті түсінуге тырысады. Неге олар құстардың шиқылын ұғуға тырыспайды?!» дейтіні бар. Қазақы қанмен будандасқан балауса бояудың кенептегі мінезін беру жалаң қолмен мұнара тұрғызғанмен бірдей дүние. Оны түйсінуге үлкен сана керек. Адамның жаны – шытырман, қат-қабат. Бұл орайда кейіпкеріміздің еңбегі ұшан-теңіз.

Жанұзақ Мүсәпір қазаққа Балуан Шо­лақтың бейнесін сыйлады. Бұл жиын­тық образ қазақ руханиятына қосылған үл­кен олжа. Еңбектің шығу тарихы да ерекше. Осы тұста суретшінің телеви­зия саласында да өзіндік рөлі, жеке қол­таңбасы бар екенін айта кеткеніміз жөн шығар. «Қазақстан» теле­арнасының Жаңалықтар мен сарап­тама дирекциясын басқарып тұрған уағын­да қарамағындағы қызметкерлерге Ба­луан Шолақ туралы деректі фильм түсі­руді тапсырады. Әйтсе де әріптестері балуанның жеке фотосы тұрмақ, көркем картинасын таба алмай дал болады. Бұл су­ретшіні қатты қынжылтса керек. Баба бейнесін өзі жазуға кіріседі. Неме­ресін іздеп тауып, соған қарап қас пен қабағын келтірген. Ал шоқша сақал мен қою мұртты кітаптағы естеліктерден қарап қосқан. Балуанның күшін сырт келбетінен емес, түйілген көзінен ұғындырады. Білеу-білеу денені құндыз жағалы ішік жауып тұрғанымен алпамса денеге қарап, балуанның образы әйдік шыққанына қайран қаласыз!?

Суретші қылқаламының өз ізі бар. Сол таңбалы іздер аса күшті жылдамдық­пен кенеп бетін осқылай, бірде шашырай, бірде қатарлай түсіп, палитраға қайта төніп басқа түстермен шым-шытырық араласа беріп, картина бетінде құстай самғайды. Аса жауапкершілікті талап ететін кейіпкерінің келбетіне келгенде де көп бөгелмей, бөгелсе де қайта айналып келместей, шұқылап бүлдіріп алмас­тай, біржола бітіріп, кеуде, иық, білек саусақты мүдірмей айқындап, әрі қарай шығандап кететін, әбден машықтанған қолтаңба қалдырды.

Атақ пен қызмет суретшінің ауласы­на біржола ат басын тірегенімен, ол өзі­н­ің әуелгі қалпынан айнымады. Солай бо­луға тиіс те еді. Қауырт тірліктің ыр­­қына көнбей, тіршіліктің әрбір сә­тін, мез­гілдердің түр-түсін, әртүрлі жа­рық алма­суын қағазға сол қалпында қон­дыра берді. Құс жолына арман бояуын төкті. Шеберханада қамалып отырмай, таби­ғатқа ұмтылды. Жүздеген кар­ти­­на­ны өмірге әкелді. Күннің сәуле­сін аң­дып, көшкен бұлттарды аң­дап, қыл­қаламынан төгілген тағдыр көрініс­те­рін, табиғат болмысын ерінбей кенеп­ке түсірді. «Ұстатпайды-ау» деген өмір­дің ең аяулы шақтарын жартасқа соқ­қан нөсердей нақпа-нақ кенеп бетіне қондырды. Табиғаттың сұлулығы мен сырына күн сайын үңіліп, сусап, көзді ашып-жұмғандай сиқырлы сәттің әсерін бүкіл шығармасына желі қылып, әлгі бағытынан бір елі айнымай, өнер қорын өміршең туындылармен толтырды.

Суретші үшін ең ауыры өзінің авто­порт­ретін жазу. Ол өнердің өртіне күйіп, аязына қақталған жан-рухыңның реңкі, жүрек жылнамасы. Әйгілі қылқалам шебері Винсент Ван Гог «Мен өз жұмы­сымды жүрегім мен жанымды салып жаза­мын, сол үшін де ақылымнан алжас­тым» дейді. Шынында ақыл мен азап­тың айқасы бояумен ұштасқанда айна алдын­дағы бейнеңізді көшіріп қана жаза алмайсыз, санаңыздан суырылып шыққан жүрек ырғағына ден қоюыңыз шарт. Бұл ғұмырына мәйек болар аяулы мезет, мәң­гілік картина.

Иә, көркем өнерге көңілі кеткен жан көп ішінен дара көрінетіні даусыз. Жан­ұзақ Мүсәпір – бақытты жан. Айы оңы­нан туды, өнертанушылардың наза­­рына ерте ілікті. Алдыңғы буын әріп­тес­терінің құрметі алқады. Былайғы жұрт та алақанына салып, қадір биігіне көтеруде. Оның кесек-кесек картиналары­на қараған сайын қаймана халықты көресіз. Ұлтқа әлі де берері мол, танымы терең суретшінің туындылары әрқашан төрден түспесін дегіміз келеді.

 

Соңғы жаңалықтар

Тарихымызды тану – ұлы іс

Қазақстан • Кеше

Отыз жылдыққа ой қорытқан

Қазақстан • Кеше

Ұқсас жаңалықтар