![Басты құндылығымыз – Тәуелсіздік](/media/2021/11/03/crop-35_30_1227x1982_basty-qundylyghymyz.jpg)
– Еліміз Тәуелсіздігін жариялаған сәтте қайда болдыңыз және осы тарихи оқиғаны қалай қабыл алдыңыз?
– Тәуелсіздік жарияланған тұста Алматы қаласында Геология министрлігінде Мұнай-газ басқармасының басшысы қызметін атқардым. Ол кезде бәріміз білетін «ҚазМұнайГаз» сынды компания, Энергетика министрлігі болмады. Аса үлкен көлемде мұнай барлау жұмыстары жүргізілетін. Мен сол жұмыстарды басқардым.
Ел Тәуелсіздігінің жариялануы халқымыздың тарихындағы үлкен оқиға болды. Әлбетте, үлкен қуанышпен қарсы алдым. Тәуелсіздікке қол жеткен жылы 43 жаста едім. Былай қарасаңыз, жас емеспін. Дегенмен ақыл тоқтатқан, өмір көрген шақ еді. Оған дейін 20 жылдан астам уақыт өндірісте қызмет атқардым. Үш жарым жылға жуық Йеменде Кеңес мұнай барлау экспедициясы басшыларының бірі болдым.
Сол кездің өзінде байқаған екі-үш мәселем болатын. Ең алғашқысы – Ресейде жолға қойылған қалалар, ауылдар арасындағы инфрақұрылым бізде болмады. Өндіріс жоқтың қасы, азық-түлік сырттан келетін. Бір кездері қойдың санын 50 млн-ға жеткізу сынды мақсаттар қойылды. Тың игердік, астық бар, мал шаруашылығы бар. Дегенмен оның бәрі басқа жаққа кететін. Ал сонша мал бағып отырған өзімізде ет болмайтын, азық жоқ-ты. Тіпті күнделікті пайдаланатын сабынды талонмен алатын күнді бастан өткердік. Сондықтан еліміздің Тәуелсіз мемлекет болғанына қуандық.
Өзім қызмет еткен мұнай саласында 1990-жылдары 5-5,5 шақырымдық терең ұңғылар қазылатын. Бұл Одақтағы ең үлкен тереңдіктердің бірі еді. Сол жұмыс тоқтай бастады. Өйткені ұңғы бұрғылау үшін құбырлар қажет. Күкіртті сутегі сияқты зиянды қоспаларға, қысымға шыдайтын, төтеп беретін мықты құбырлар қажет. Оның бәрін шетелден сатып алатынбыз. Өзі кішігірім өндіріс құлдырады, халық жұмыссыз қалды. Зауыт, фабрикалар жұмысын тоқтатты. Кеңестік интеграция бәрін бір-біріне байланыстырып қойған. Бір құралды Ресейден, бірін Украина, бірін тағы басқа елден алдыртамыз. Елдер арасындағы байланыс үзілді. Міне, осындай аса қиын кезеңге тап болғанда егемен ел атандық.
Тәуелсіздік алғаннан кейін инвестиция деген түсінік пайда болды. Қалай болғанда да қаржы керек болды, жаңа техника мен технология қажет болды. Осы ретте бірнеше шетелдік компаниямен келіссөз бастадық. Осылайша, егемен елде екі бірлескен компания құрылды. Түркия Республикасымен келісіп «ҚазақТүрікМұнай», ал Германияның FevaOil, VegaOil компанияларымен келіссөз жүргізіп, «ҚазГерМұнай» деген бірлескен мекеме құрдық.
1992 жылы желтоқсанда «ҚазақТүрікМұнай» компаниясына басшы болып тағайындалдым. Бұл мекеме батыстағы 4 облыста ашылды. 12 мың қызметкерге жұмыс бердік. Күні бүгінге дейін жұмысын жалғастырып келеді. Осындай жағдайда инвестицияны қалай пайдалану, шетелдіктермен қалай бірлесіп жұмыс істеу керегін үйрендік. Өзіміздің ойымызды айтып, керегімізді ала білуді тәжірибесіз үйреніп кеттік. Әлбетте, кемшіліктер болды. Уақыт өте олар да толықтырылып, түзелді.
Дәл сол тұтса «Теңізшевройл», «Қазақстанкаспийшельф» деп аталатын екі алпауыт компания өз жұмыстарын бастады. Үлкен инвестициялар сол кезде келді.
– Тәуелсіздіктің алғашқы жылдарындағы қандай қиын-қыстау сәттер есіңізде қалды?
– Тәуелсіздік жариялаған кезде елімізде не инвестиция туралы, не мұнай-газ туралы заң болмады. Қаржы беріп отырған елдер өз капиталын сақтауы үшін, қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін заңға жүгінеді ғой. Сол кезде аталған компаниялар Елбасы Нұрсұлтан Назарбаевтың сөзіне сеніп қана осы қадамға барды. Бұл жұмыстар толық Тұңғыш Президенттің беделімен іске асырылды. Сол кезде «Жер қойнауы және жер қойнауын пайдалану туралы» заңдар қабылданды. Шетелдіктермен араласып жүріп, тәжірибе жүзінде көп дүние үйрендік.
Тағы бір қиындық – тіл мәселесі. Біз не ағылшын тілін, не түрік тілін білмедік. Кеңес өкіметін мақтайтындарды жиі кездестіреміз. Әлбетте, Одақ бізге кері әсер етті деуге болмайды. Кеңес дәуірінде жұмыссыздық мәселесі болмады, халықтың моральдық тәрбиесіне мән берілді. Дегенмен біз кей тұста артта қалдық. Шетелдермен байланыс болмады. Мәскеуге баратын санаулы адам болатын, қалғаны Мәскеуді де көрмеді. Техника мен технологиядан қалыс қалдық. Елге шетелдік компаниялар өз техникасымен келуге мәжбүр болды.
Осы қиындықтар ескеріліп, Елбасының бастамасымен шетелде мамандар даярланды. Көп жастарымыз тау асып, мұхит асып білім іздеп кетті. Бас-аяғы 5-10 жылдың ішінде тіл меңгерген, технологияны білетін, деңгейі басқа жастар келді. Шетелдік мамандармен иық тірестіріп жұмыс істей бастады.
– Елбасының еңбегін сөз еттіңіз, Тәуелсіздік жылдарында Тұңғыш Президентіміз жүзеге асырған реформалар, Елбасының тәуелсіз мемлекет құрудағы рөлі туралы тағы не айтар едіңіз?
– Елбасының, менің ойымша, ең үлкен еңбегі – шекараны шегендеуі. Ресеймен шекарамыз әлемдегі ең ұзын шекара ретінде тіркелген. Сол 7 500 шақырымнан астам шекара қысқа мерзімде белгіленді. Бұл оның беделінің жемісі, абыройының нәтижесінде тындырылған іс деп ойлаймын. Атырау облысы мен Ресейдегі Астрахань облысының ортасында орналасқан «Имашев» кең орнындағы шекараны белгілеуде қиыншылықтарға тап болдық. Сол кездегі Сыртқы істер министрінің орынбасары Нұрлан Онжанов келіссөз тобына жетекшілік етті. Бірнеше ай бойы келіссөз жүргізу барысында мұның қандай маңызды, қиын мәселе екеніне көзім жетті.
Тағы бір айтып өтер мәселе – ел астанасы. Шынын айтсам, елордаға 1998 жылы алғаш рет келгенде қаланы көріп таң қалдым. Азып-тозған, батпақ, масасы көп, үйлердің көбі ескі... Картамызға қарасаңыз, еліміздің жүрегінде орналасқан. Бұл шешім экономикалық тұрғыдан да, саясат тұрғысынан да дұрыс болғанына қазір бәріміздің көзіміз жетті.
Елбасының тағы бір көрегенділігі – нарықтық экономикаға бет бұрғанымыздан көрінді. Тіпті Беларусь әлі де нарықтық экономикаға көшіп үлгермеді. Бұл қадамға Ресеймен қатар бардық. Жекешелендіру басталды. Қазір оның керек екеніне әбден көз жетті.
Одақ құлаған кезде еліміздің әлеуметтік жағдайы реттелмегенін мойындау керек. Расымен, әлеуметтік деңгейі төмен мемлекеттердің бірі болдық. Осындай жағдайда Елбасы «Болашақ» бағдарламасын қолға алды. Ел басқаратын, өндіріс жүргізетін, елге қамқор болатын жастарды әлемнің ең үздік оқу орындарына тіл меңгеріп, қаржы, нарықтық экономика мен заң үйренсін деп оқуға жіберді. Бұл бастама 30 жылдың ішінде жақсы жемісін берді дей аламыз.
Оның бер жағында төлқұжаттың, валютамыздың ауысуы сияқты тіпті адам ойына келмейтін реформалар қабылданды. Қазір, әрине, бұл өзгерістердің керек екенін түсінеміз. Ал ол кезде «қалай болар екен?» деген күмән, сенімсіздік басым екіұшты ойдың болғаны анық. Елбасының әріден ойлауының нәтижесінде осындай дәрежеге жеттік. Біз, әрине, барлық мақсатқа жетіп болмадық, бәрін істеп үлгермедік. Дегенмен 30 жыл деген қас-қағымдағы жетістіктерімізге «тәубе» демеуге қақымыз жоқ.
– Егемендікке қол жеткізген уақыттан бері бірқатар жауапты қызмет атқардыңыз. Энергетика министрі, Батыс Қазақстан, Атырау облыстарының әкімі, Парламент Мәжілісінің Төрағасы болдыңыз. Сол кездері алға қойған мақсаттарыңызға жете алдыңыз ба?
– Әр адамның қалыптасқан жұмыс істеу реті болады. Мен қайда барсам да жүйелі жұмысты жақсы көремін. Энергетика министрлігіне келгенімде халықтың тұрмысына газдың қажеттілігін байқадым. Аз газдың көп бөлігін Ресей арқылы сатып жатырмыз. Газ шығатын Атырау, Маңғыстау өңірлерінің халқы газсыз отыр. Алматылықтар Өзбекстаннан келген газды тұтынады. Ол үшін жыл сайын келісімшарт жасалады. Саралап қарасақ, сатып жатқан газ бен сатып алғанның бағасы шамалас еді. Яғни газды экспорттаудан аса пайда болмады.
2003 жылы Елбасы мені Энергетика министрінің бірінші орынбасары ретінде қызметке тағайындады. Сол кезде Елбасына екі ұсыныс білдірдім. Алдымен арзан сатылып жатқан газдың бағасын көтеру туралы айттым. Орта Азия, Бұқара-Орал газ құбырлары Қазақстан арқылы өтіп жатты. Солардан керек газ алып, оңтүстіктегі облыстарға тартуға болады деген жоспармен таныстырдым. Түрікменстан мен Өзбекстаннан келетін газды оңтүстік аймақ үшін пайдаланып, сондай көлемдегі газды «Қарашығанақ» кен орнынан құбырға берейік деген ұсыныс айттым. Егер кезінде сол газ құбырлары тартылмағанда, бүгінде елордаға газ келмес еді. «Сарыарқа» жобасы сол құбырдың болғанынан ғана жүзеге асты.
Батыс Қазақстан, Атырау облыстарында әкім болғанымда Елбасы қабылдаған «Үдемелі индустриалдық-инновациялық даму» бағдарламасына сәйкес, бірнеше жобаны іске асырдық. Жергілікті халықпен алғаш кездескенімде, мұнай-газ саласының әкімдік көмегін көп қажет етпейтінін, оларға шетелдік инвесторлар, үкімет барлық жағдайды жасап отырғанын айттым. Біз өз тарапымыздан экологияны қорғау, әлеуметтік көмек беру сынды бірнеше талаптар қоя отырып, жағдай жасадық. Ал өңір үшін ең басты мәселе – азық-түлік қауіпсіздігі. Сонда халыққа «Бір күні қиыншылық болып, Ресеймен байланыс жабылса, жағдай қалай болады?» деген сұрақ қойдым. Сол кезде бірнеше жоба қолға алынды. 1000 ешкі алынып, ферма аштық. АҚШ-тан 500 сүтті сиырды ұшақпен алдырып, сүт фермасын аштық. Одан басқа құрылыс материалдарын шығаратын екі комбинат іске қосылды. Оптикалық талшықты кабель жасайтын өндіріс пайда болды. Қазіргі таңда бұл мекеме «Қазақтелекомның» 50 пайыз сұранысын қамтып отыр.
36 жыл мұнай саласында қызмет еттім. Бұрғылаушыдан министрге дейін жеттім. Сондықтан бұл сала маған әбден таныс. Парламент Мәжілісіне келгенімде сұйытылған газдың нарықтық экономикадағы пайдалану тәртібіне қатысты заң жобасын дайындауды қолға алдым. Басқа да жер қойнауы мен мұнай-газға қатысты заңдардың қабылдануына үлес қостым.
– Қазір республикалық ардагерлер ұйымын басқарып жүрсіз. Мемлекет тарапынан аға буынға жасалып отырған қамқорлық көңілдеріңізден шыға ма?
– Сөз жоқ, көңілімізден шығады. Өйткені әр заманның өз мүмкіндігі бар. Осы қызметке келгеніме алтыншы жыл толмақ. Жақында өткен VІІІ съезде екінші кезеңге сайландым. Төрағалық еткен 5 жыл ішінде тындырған ең үлкен шаруам деп «Ардагерлер туралы» Заңды айта аламын. Бұл Ресейде де, Қырғызстанда да, басқа да елдерде қолданыста бар заң. Әуелі Үкіметпен келісіп, кейін Президентіміз Қасым-Жомарт Тоқаевқа барып, егжей-тегжейлі баяндап, одан соң халықпен, ардагерлермен, заңгерлермен қарап, «дүниеге келтірдік». Тәжік-ауған шекарасындағы қақтығыстарға қатысқан, басқа да 7-8 бағыттағы ардагерлерге әлеуметтік көмек көрсетілді. Осының барлығы ардагерлерге жасалып отырған жағдай. Тағы бір айта кететін мәселе, аталған заңда «ардагер» мәртебесін кімнің ала алатынын бекіттік.
– Қазіргі таңда ардагерлерді қандай мәселелер толғандырады?
– Өмір болған соң мәселелер жалғаса берері хақ. Оның барлығы рет-ретімен қаралып, шешіледі деп ойлаймын. Бүгінде өңірлерде «Ардагерлер үйінің» болмауы алаңдатады. Ардагерлер бір-бірімен кездесіп, бас қосатын орынның болуы маңызды. Қоғамдық кеңес құрылғанын білеміз. Облыстағы кеңестердің басшыларының көбі – ардагерлер. Ардагер дегеніміз – күні кеше ел басқарған, лауазымды жұмыстарды орындаған жауапты адамдар. Кездесулерде олар мүмкіндіктерді, қандай ықпал жасай алатындарын, өз ойларын ортаға салады. Түркістан мен Маңғыстау облыстарында басқа өңірлермен салыстырғанда бұл мәселе жолға қойылған.
Бес жылдың ішінде қолға алған тағы бір үлкен шаруа – «Дәнекер» жобасы. Бұрын заң саласында қызмет еткен тәжірибелі, беделді ардагерлер жанжалды сотқа жеткізбей шешу, татуластырумен айналысады. Бұл жоба бойынша Жамбыл облысы жақсы нәтиже көрсетіп келеді. Осы жобаның нәтижесінде, бірнеше жүздеген мәселе сотқа жетпей шешілді. Бұл жұмысты жеңілдеткенімен қатар азаматтардың қарым-қатынасына да оң ықпал етеді.
– Қазақстандағы билік сабақтастығы туралы пікіріңіз қандай? Осы ретте Қазақстанның ішкі және сыртқы саясаттағы байланыстары туралы ойыңызды ортаға салсаңыз.
– Мен Елбасының көрегендігіне, көсемдігіне, шешендігіне сан рет куә болғанымды қашан да айтып жүремін. Аса қиын жағдайда жол тауып кететініне таң қалатынмын. Дүние жүзіндегі алпауыт елдер мен айналамыздағы мемлекеттердің түрлі саясаттарына қарамастан жүйелі қарым-қатынас құра білдік. ТМД елдерінде Қасым-Жомарт Тоқаевтың биігіне жеткен басшы жоқ. Біріккен Ұлттар Ұйымында басшылық қызметте жұмыс істеу оның білімі, тәжірибесінің қай деңгейде екенін көрсетеді. Елбасының осындай білімді, беделді азаматты өзінен кейінгі Президент ретінде ұсынуы сабақтастықтың ең жақсы үлгісі деп санаймын. Қазір экономика, саясат тұрғысынан да бұрын қалыптасқан жүйені жалғастырып жатырмыз. Еліміздің болашағы алда. Енді 5 жылдан соң жағдайымыз бұрынғыдан да жақсара түсетініне еш күмән жоқ.
– Қазіргі жаһандану үрдісінің халқымыз үшін оң мен терісі туралы қандай ойдасыз?
– Экономиканың дамуынан қалай қалмауымыз керек десем, жаһандану мәселесінде де артта қалуға болмайды деп санаймын. Одан ешкім құтыла алмайды, ол бізге керек дүние. Қ.Тоқаев «Тәуелсіздік бәрінен қымбат» атты мақаласында жаһандану ұғымын ел мен елдің арасындағы интеграция деп түсіндіреді. Жаһанданудың бейбітшілікті сақтауда маңызы зор. Одан бөлек, елдер арасындағы қатынас беки түсуі үшін тілді меңгеру керек. Әлемдегі озық мәдениетке бет бұрмай болмайды. Десе де, Президент те, басқа да қайраткерлер айтып жүргендей, үш мәселеге сақ болу керек. Ең біріншісі – тарих. Президенттің өзі тарихқа тәуелсіз көзқарас керек дейді. Тарихты бұрмалауға болмайды. Екінші мәселе – тіл. Ағылшын, қытай, басқа да тілдерді білуіміз керек. Орысшаны онсыз да оқып жатырмыз. Дегенмен ел болу үшін мемлекеттік тіл – ең басты мәселе. Тіл жоқ жерде ел болмайды. Одан кейін ұлттық мәдениетті көзіміздің қарашығындай сақтауымыз керек. Ұлттық мәдениетімізді қорғамасақ, тамырымыз тереңге кетпейді. Жаһандану жағдайында осы үш мәселеге ерекше мән беруіміз керек.
Әлі күнге дейін мемлекеттік тілімізді толыққанды пайдалана алмай жүрміз. Қазақ тілін сақтау үшін басқа тілді құрту керек дегеннен аулақпын. Барлық жерде адам алдымен өзін сыйлауы керек. Өзін сыйлау үшін алдымен адам өз тілін білуі тиіс. Қанша жақсы сөйлесек те, орыс не ағылшын болып кету мүмкін емес. 2-3 жыл АҚШ-та оқып ағылшынша, Ресейде қызметте жүріп орысша үйренген адамның қазақтардың ортасында қазақша үйрене алмауы масқара.
– Тәуелсіз елдің ертеңі – бүгінгі жастар жайлы көзқарасыңызды білсек.
– Қазіргі заманның жастары біздерге қарағанда әлдеқайда сауатты екенін мойындауымыз керек. Бұған қуанамыз да. Жаһандану дәуіріндегі жастарда даму бар. Спортқа ден қоятындар қатары артуда. Қазақстандық спорт та ілгерілеуде. Жұмыс істеу қабілеті әлемдік дәрежедегі нарықтық экономикаға бейімделген ұрпақ өсіп келеді. Тілге деген көзқарас қынжылтатынын жасырмаймын. Шетелде оқығандар тілге, мәдениетке ден қоймайды. Ал ең жаманы – кітап оқымайды. Кезінде ауыл кітапханасына жиі баратынбыз, кітаптарды тауысып оқитынбыз. Қазір көбі салалық, кәсіби әдебиет оқумен шектеледі. Ал халықтың мәдениеті, тұрмысынан хабар беретін кітаптар елеусіз қалады. Еліміздің мәдениетіне, тарихына қатысты ақпарат іздемейді. Тіл мәселесінің туындауы қолға алынған шаралар нәтижесіздігінен. Бұған тек жастар емес, ата-ана, қоғам да кінәлі. Тілге қызығушылық, соны туғызатын жүйелі жұмыс болуы керек. Көп жұмыс тек қағаз жүзінде ғана «орындалып жатады». Алайда қазіргі жастар сауатты, талапты. Көптеген жасымыз жауапты жұмыстарды алып жүр. Мен жастарға сәттілік, қашан да биіктен көрінуін тілеймін!
– Әңгімеңізге рахмет.
Әңгімелескен
Светлана ҒАЛЫМЖАНҚЫЗЫ