![Ғұлама](/media/2021/12/28/crop-2_65_278x371_ghulama.jpg)
Тектілердің жалғасы
Ақжан Жақсыбекұлы Машанов 1906 жылы 2 қарашада дүниеге келген. Жазушы І.Есенберлиннің «Қаhар» романындағы Масан – Машан би Ақжанның атасы еді. Бала Ақжан бастауыш класта Ахмет Байтұрсыновтан дәріс алған. Білімін Қарқаралыдағы Әлімхан Ермеков ұйымдастырған педтехникумда жалғастырған. 1934 жылы ашылған тау-кен металлургия институтының алғашқы студенттерінің қатарында болып, 1939 жылы үздік аяқтап шықты. Институттан соң, Орталық Қазақстанда геологиялық отрядтың бастығы қызметіне кірісті. Ізденімпаздық пен терең білім негізінде өндірісте өз кәсіби шеберлігін шыңдай түсті. Қажырлы еңбектің нәтижесінде екі полиметалдық қазба орны: Ақбастау және Құсмұрын кен орындарын ашты.
Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда аспирант А.Машановты Риддер руднигіне маркшейдер жұмысына жіберді. Өйткені соғыс қорғасын өндіруге зор қажеттілікті тудырды. Ал Риддер кен орны қорғасын өндіруде негізгі кеніштің бірі еді. Соғыс кезеңінде он оқтың тоғызы қазақстандық қорғасыннан жасалғаны белгілі.
Жас ғалым А.Машанов өндірісте өз ғылыми ізденістерін жалғастырып геологиялық құрылымның механикалық әсерін зерттеді. Ғылымның геология, тау-кен, физика-математика салаларын терең меңгерген А.Машанов осы үш бағыттың негізінде жаңа ғылым саласы – геомеханика негізін қалыптастырды. Қазіргі уақытта геомеханика ілімі тау-кен саласында ғылыми-практикалық тұрғыдан кеңінен қолданылуда, дамуда. Осы бағытта А.Машановтың орыс және шетел тілдерінде жарыққа шыққан монографиялары таптырмас ғылыми-методологиялық құралға айналды, жоғары оқу орындарында оқулық ретінде пайдаланылуда. Мысалы, Мәскеудің тау-кен университетінде Ақаңның кітаптары оқу процесінде кеңінен қолданылатынына өзім осы университетте аспирантура, докторантурада оқығанда куә болған едім. Ақаңның ғылыми жетістіктерінің әлемдік деңгейде мойындалуының көрінісі – 1965-1966 жылдары Алматыда, Лиссабонда геомеханикадан халықаралық конференциялардың өтуі еді.
Қазақстан ғылымының негізін салушылардың бірі А.Машановтың ғылым тарихын зерттеу және оны насихаттаудағы алатын орны ерекше. Ол елімізде ғылыми-танымдық, ғылыми-фантастикалық жанрдың негізін қалаушы ғалым. 1946 жылы Қ. Сәтбаевпен бірге Қазақстанның Ғылым академиясын құруға атсалысты, осы академияның алғашқы мүшелерінің бірі болды. 1945 жылы Абайдың 100 жылдық мерейтойында Қаныш Сәтбаевтың ұсынысымен «Абайдың ғылыми мирасы» тақырыбында баяндама жасады. Ұлы Абайдың шығармашылығын терең түсінген Ақаң кейін: «Егер Абайды жақсы білмесем, Әл-Фарабиге бара алар ма едім» деп ағынан жарылуы осыдан болса керек.
Ғылыми тұрғыдан ежелгі қазақ жерінде көне заманда кен-қазба, металлургия өндірісі болғанын дәлелдеп, бірнеше мақала, кітап шығарды. Кеңестік идеологияға қайшы келетін Ақаңның ғылыми тұжырымдамалары оны «ұлтшылдық пиғылда» деп «қара тізімге» енгізгені белгілі. Егер сол кезде 1953 жылы И. Сталин дүниеден өтпегенде, Ақжан Жақсыбекұлының болашағы неғайбыл болар еді.
Қазақ тау-кен металлургия институтының (қазіргі Сәтбаев университеті) түлегі профессор А.Машанов осы университетте 58 жыл қызмет атқарып, оның жарты мерзімінде өзі құрған «Маркшейдерия» кафедрасын басқарды. Елімізге мыңдаған инженер маркшейдерлерді, 30-дан артық ғылым кандидаттары мен докторларын даярлады. Өз саласында бірінші болып қазақ тілінде алғашқы оқулықтар жазды. Тау-кен, геология маманы, профессор А.Машанов «Әл-Фараби және қазіргі ғылым» атты монографиясында жаратылыстануды «кристаллдар призмасы» арқылы ғылыми методологиялық тұрғыдан жаңаша түсіндіреді. Ғылымның бірнеше саласын біріктіретін бұл іргелі, құнды еңбек елімізде өз жалғасын табады деген сенімдеміз.
Ғұлама ғалым, ұлағатты ұстаз Ақжан Машанов 10 монография, 5 оқулық, 300-ден астам ғылыми мақала, 8 ғылыми танымал және көркем әдеби шығарманы бізге мирас қылып қалдырды.
Әл-Фараби жолында
Ақжан Жақсыбекұлы өзінің Әл-Фарабиді зерттеуді қолға алуын мынадай себептермен түсіндіреді. «Шығыстың Аристотелі атанған Әл-Фарабиді туған елінің білмеуі қалай, зерттемеуі қалай? Расында біз кембағал болғанымыз ба? Осы ой, халық намысы маған маза бермеді. Осындайда менің жан дүниемде бір адам отырған сияқты...». Ол маған «...Несіне басқаларға кінә қоясың, өзің отырсың емес пе? Баста, бірақ ойыңда болсын, Әл-Фараби барлық өмірін хақтың ісіне жұмсаған, ол әулие. Онымен айналысам деген адам соның өзіне ұқсап бағуы керек. Осыны қабыл аласың ба?» дейді. «Аламын» деп, Ақаң өзіне зор міндет алып, Әл-Фарабидің өмір жолын зерттеуге осылай кіріседі.
Тұтас бір ғылыми зерттеу институтының жүгін өзіне артқан Ақаң жүйелі түрде Әл-Фарабидің еңбектерін жинақтаудан бастайды. Қазақстан жерінен Әл-Фарабидің ешбір ізін таба алмаған соң ол басқа қалалардан, шетелдерден іздеуге кіріседі. Мәскеу, Ленинград кітапханаларынан аздаған еңбектер табады. Ертеде ірі медреселері болған Ташкент, Уфа, Қазан қалаларына өзі барып Әл-Фарабидің бірнеше еңбектерін табады. Халықаралық кітапханааралық библиографиялық мүмкіндіктерді пайдалана отырып бірнеше шетел кітапханасынан Әл-Фарабидің он шақты шығармасының көшірмелерін және де оның еңбегін зерттеген ғалымдардың дүниелерін жинақтайды. Сонымен қатар шетелге іс сапармен шыққан отандық ғалымдарға өтініш жасай жүріп, Әл-Фарабидің сол жақта шыққан еңбектерін алдырады. Мысалы, академик Сайын Балмұханов Түркиядан, академик Шахмардан Есенов Канададан Әл-Фараби еңбектерін елге жеткізген.
А.Машановтың ендігі мақсаты Әл-Фараби еңбектерін аудару, насихаттау, зерттеу, ғылыми айналысқа түсіру болды. Осы мәселелерді шешу үшін 1960 жылы Академия президенті Қаныш Сәтбаевқа өтініш-анықтама хат жазады және «Орындалсын» – деген шешім қабылдайды. Бірақ Қаныш Имантайұлының қайтыс болуына байланысты көтерілген мәселелер кезінде шешімін таппады. Тағы да бір күрделі мәселе, сол жылдары, Қазақстанда араб тілін үйрететін, зерттейтін ешқандай орын болмады және де араб тілін білетін мамандар жоқтың қасы еді.
Осындай қиындықтарға кездескен Ақаң барлық жауапкершілікті өз мойнына алып, бастаған ісін жалғастыруға толық бел буады. Алдымен араб тілін меңгеруге кіріседі. Сол кезде Ақаңның жасы елуден асқан еді. Мешіт жағалап сондағы молдалардан араб тілінен дәріс алады, арабша білетін адамдарды аударма ісіне тартты. Атеистік қоғамда белгілі коммунист ғалымның мешітте жүруі кейбір адамдарға ұнамаса керек. «Басында сәлдесі бар біреуді ғалым деп басқа көтеріп жүр. Онысы діншіл молда болуы керек. Оны мешіт молдалары қостап жүр... Бұл өте қауіпті. Тоқтатпаса, Машановты жауапқа тарту керек» деген домалақ арыздарды Ақаңа қарсы қардай жаудырды.
Әл-Фарабидің Сирияда, Дамаскіде жерленгенінен хабардар Ақаң оның зиратын тауып, белгі қойсақ, біз Әл-Фарабидің нағыз мұрагері болар едік-ау деп армандайды. Алайда оның шетелге шығуына кедергілер аз болмады, тек Дінмұхамед Қонаевтың тікелей араласуымен ғана туристік топтың қатарында 1968 жылы Сирияға жол тартты. Сол сапарда елімізден бірінші іздеуші болып, Дамаскіде кезінде патшалар, пайғамбардың жақындары жерленген Баб-ас Сағир зиратынан Әл-Фарабидің қабірін тауып, туған жерінен топырақ табыстап, белгі орнатады.
А.Машановтың 1960 жылы Қ.Сәтбаевқа жазған хаты тек 1968 жылы іске асып, фарабитану академияның жоспарына енеді. Оған дейін барлық Әл-Фарабиге байланысты зерттеу жұмыстары Ақаңның өз бастамасымен, өз қаржысымен жүргізіліп келген еді.
1971 жылы Мәскеуде өткен ЮНЕСКО-ның ғылымдар тарихына арналған Халықаралық конгресінің 13 мәжілісінде Әл-Фарабидің 1100 жылдық мерейтойы қашан, қай жерде, қандай деңгейде өткізу мәселелері қаралған болатын. Ең қызу талас тудырған мәселе – осы іс-шараның қай жерде өтуі. Осы сұрақтың қай ел пайдасына шешілуі шынтуайтына келгенде, Әл-Фарабиді, сол елдің өкілі ретінде ЮНЕСКО деңгейінде мойындау еді. Сөз кезегінде араб елдерінен, Өзбекстаннан сөйлеген ғалымдар өздерінің уәждерін дәлелдеп бақты. Араб тілінде сөз сұрап, сөйлеген Ақаң: «Әл-Фарабидің туған қаласы Фараб-Отырар, елі Қазақстан» дей келіп, қазақ ғалымдарының баба мұрасын игерудегі игі істерін атап шығады. Осы мәжіліс қарсаңында Ақаң Әл-Фараби мұрасына арналған 32 зерттеуді шығарып үлгерген-ді. Оның ішінде танымдық екі монографиясы жеке кітап болып шыққан. Осындай нанымды сөздің, қомақты істің нәтижесі ретінде форумның мынадай шешімі шықты. «Әл-Фараби ұлы ғалымдар санатында халықаралық тізімге кіргізілсін. Оның 1100 жылдық мерейтойы КСРО-да, Қазақстанда, 1975 жылы 8-13 қыркүйекте Алматыда өтсін...». Бұл Әл-Фарабидің қазақ ұлтының дара перзенті екендігін әлемдік деңгейде ресми тану еді!
Ұлы баба даңқы –
ел игілігіне
Қазіргі уақытта әр мемлекет әлемдік кеңістікте өзінің лайықты орнын алу мақсатында жан-жақты өз саясаттарын жүргізуде. Негізгі мүдде – жағымды имидж арқылы ел дамуына инвестициялар тарту, ел беделін көтеріп, халықаралық қауымдастықта өз ықпалын арттыру. Бұл мақсатта «жұмсақ күш» әлеуеті өте тиімді пайдаланылуда. Осы бағытта Қытай – Конфуций, Германия – Гете, Ұлыбритания – Британ кеңесі, Ресей «Россотрудничество» институттары арқылы өз саясаттарын жүргізуде. Осы орайда Әл-Фарабидің 1150 жылдық мерейтойы қарсаңында шетелдерде ашылған Әл-Фарабидің 14 орталығын жоғарыда көрсетілген институттар мәртебесіне көтеру арқылы Қазақстанның әлемдегі ықпалын арттыруға болатынына көзіміз жетіп отыр. Оған себеп, қай ел болсын Әл-Фарабиді Шығыс пен Батысты жақындатқан өркениет философы ретінде қабылдап, ешбір қаржы талап етпей орталықтардың ашылуын қолдауы.
Осы уақытта Қазақстан қаржысына салынған ұлы бабаның Дамаскідегі кесенесінің құрылысы толық аяқталып, бос тұр. Осыған байланысты кесенені Қазақстанның тарихи, мәдени, ғылыми-зерттеу, оқу орталығына айналдыру мақсатында Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетіне беру туралы ұсыныс жасалған еді. Әл-Фараби кесенесіне өте таяу жерде ұлтымыздың тағы бір тарихи тұлғасы – сұлтан Бейбарыстың мавзолейі, кітапханасы орналасқан. Бұл ғимараттар қазақстандық қаржыға жөндеуден өткен. Халқымыздың екі ұлы тұлғасының орталықтарын ел игілігіне дұрыстап пайдалана білсек, оларды елімізге теңдесі жоқ рухани қызмет атқаратын, түркі, ислам, жалпы әлем елдері үшін екінші Меккеге айналдыруға болар еді.
Қазіргі таңда, елімізді жоғары технологиялармен қатар, биік адами құндылықтар үйлесім тапқан озық, қуатты мемлекетке айналдыру ұлы ойшылдың жерлестері үшін күн тәртібінде тұрған өзекті мәселе. Осы бағытта ұлы бабамыздың есімі Елбасы атап көрсеткендей, еліміздің алға ілгерілеуіне көп септігін тигізетініне көзіміз жетіп отыр. Алғашқы қазақстандық «Әл-Фараби 1», «Әл-Фараби 2» наноспутниктерін ғарышқа ұшыру барысында Үндістан аэроғарыш ұйымынан, АҚШ-тағы Илон Масктың Space-X компанияларынан жақсы қолдау тауып, Әл-Фараби тұлғасына, қазақ еліне деген шынайы қызығушылықты байқадық.
Дамыған елдерде ғылыми технологиялық алқаптар сол елдердің дамушы күшіне айналып отыр. Осы мақсатта Елбасы Н.Ә.Назарбаевтың және Президентіміз Қ.К.Тоқаевтың қолдауларымен жасалған «Әл-Фараби ғылыми технологиялық алқабы» жобасы көптеген елдердің назарын аударып, қолдауын тапты. Сауд Арабиясының білім министрі Хамад бен Мухаммед Аль аш-Шэйх: «Әл-Фараби есімімен, ғылыммен байланысты жобаларды біз әрқашанда қолдаймыз» деп, жобамен танысуға өз орынбасарын Алматыға жіберген еді. Ал белгілі түрік бизнесмені Осман Мимарсинаноглы: «Мен біраз жасқа келдім. Мен үшін Әл-Фараби алқабы жобасы инвестиция жасайтын соңғы жоба болмақ, бірақ әлемнің үздік 200 университетінің қатарына кіретін Әл-Фараби университеті, осы жоба мен үшін өте маңызды» деп 1млрд доллар тұратын келісімшартқа қол қойған еді.
Ғылым мен технологияның бұрын-соңды болмаған даму биігіне көтерілуі мен рухани адамгершілік болмыс арасындағы қарама-қайшылықтарға куә болудамыз. Осы орайда тек адами капитал ғана емес, жаңа технологияларды туындататын зерттеу университеттерінің атқаратын рөлі ерекше болмақ. Әл-Фарабидің қайырымдылық идеясы негізінде жасалған университеттердің жаңа буын моделі «Университет 4.0» Біріккен Ұлттар Ұйымының штаб-пәтерінде таныстырылып, қолдау табуы ғұлама ілімін қазақстандық жоба ретінде әлемдік деңгейде насихаттауға зор мүмкіндік тудырып отыр. Әл-Фарабидің 1150 жылдық мерейтойының қорытынды жиналысында БҰҰ Бас хатшысы Антонио Гутерриш өз үндеуінде «...Біз қазір орасан зор қиындықтармен бетпе-бет кездесудеміз. Жаһандық ынтымақтастық бізге оларды жеңуге көмектеседі. БҰҰ-ның мәні осында..., мен адамдардан бірігуді сұраймын» деген сөздері Әл-Фараби ілімімен тікелей үндесіп жатыр. Осы жиында сөз алған БҰҰ Бас хатшысының орынбасары Фабрицио Хохшильд Драммондтың «Егер Әл-Фараби қазіргі заманда өмір сүрсе, сөз жоқ Біріккен Ұлттар Ұйымын басқарған болар еді», деуі Әл-Фарабидің әлемдік деңгейдегі беделінің бүгінгі заманда қандай биік екендігін дәлелдейді. Міне, ұлы бабаны туған еліне қайтаруға бүкіл өмірін сарп еткен, заманымыздың ғұламасы Әл-Машанидің арманы іске асты деуге болады.
Ғалымқайыр МҰТАНОВ,
ҰҒА вице-президенті, академик