Өнер • 16 Ақпан, 2022

Қасиетті күй өнерінің шырақшысы

703 рет
көрсетілді
14 мин
оқу үшін

Қазақтың халықтық музыка­сы тарихында жалпылама соқ­пақпен шиырламай өзін­ше төтен­нен жол салған ғалым­да­ры­мыз аса көп емес. Олардың болмыс-бітімі өзгелерден бөлек келеді, көрсеқызар әуеліліктен ада болады, табиғаты жасам­паздыққа мейлінше жақын жаратылады. Ғылымда жаңа­шыл бетбұрыс жасайтын, соны сер­піліс әкелетіндер әсі­лі, осы­лар. Сондай аяулы жан­дар­дың бірі – қазақ руханияты мен мә­дениеті жолында тер төк­кен арыс азамат, көрнекті өнер­та­­нушы ғалым, шертпе күй ше­­­­бері Базаралы Мүптекеев (1967-2015) еді. Базаралы орын­­­даушылық өнерде артына жарқын із қалдырған даңғайыр күйші әрі көреген зерттеуші болды. Зиялы оқырман назарына оның атқарған жұмыстары жөнінде шағын ақпарат ұсын­ғымыз келеді.

Қасиетті күй өнерінің шырақшысы

Ол – Жетісу күйшілік мектебін қай­та жаңғыртқан тұңғыш фольклортану­шы, осы тақырып аясында диссертация қорғаған һәм хрестоматиялық күй жинақтарын жазған өрелі ғалым. Саналы ғұмырында Жетісумен қатар Арқа, Қаратау, Алтай, Іле, Байөлке аймақ­тарының күйшілік мұрасын жи­нақ­таумен айналысты, оларды жүйе­леді, кәсіби мектеп түзіп ғылыми айна­лымға енуіне тер төкті.

Ол – «Мәдени мұра» мемлекеттік бағдарламасымен шыққан күй анто­ло­гия­ларының («Мәңгілік сарын-1», «Мәң­гілік сарын-2», «Қазақтың 1000 күйі») алғашқы авторларының бірі. Осы жобалар барысында мұрағатта жатқан көптеген туындыларды қайта сараптады, күйшілік аймақтарын анықтады, шетелдегі қандастарымыздың ескеріл­мей қалған асыл мұраларын күйтабаққа жазды.

Ол – халықаралық деңгейдегі «Ас­тана-Арқау», «Астанаға тарту» сияқ­ты өнер фестивальдарының өтуіне ұйытқы болды, түркі халықтары өнер­паз­дарының бір сахнада бас қосуы­на ықпалы тиді. Өзі де өнерімен көп­шіліктің ықыласына бөленді.

Ол – дәстүрлі күй өнерінің майтал­маны. Базаралы табиғатынан дала дәс­түрімен сусындаған күй жырауы еді, домбырасының құлақ күйін бабасы Қожекенің кертолғау күйлерінен бастап, әйгілі Сыбанқұл, Мергенбайлардың мұңлы қоңырларына жалғастырып тараулата шертетін эпиктік қасиет иесі болды. Байжігіт, Тәттімбет, Тоқа, Сүгір, Бейсенбі, Әшім, Қайрақбай, Әйкен күйлерін де аса сергек сезіммен шертіп радионың алтын қорына жазып қалдырды.

Ол – қазақ радиосының алдыңғы қатарлы қайраткері. Радиода еңбек еткен жылдары көптеген рухани жоба­лардың бастамашысы болды. Қазақ музыкасының насихатына аянбай тер төкті. Ел арасындағы дәстүрлі күйші­лердің мұрасын жазып алып «Алтын қорға» енгізді. Дина мен Әбікеннің су тиіп бүлінген таспаларын реставрациялады, оларды цифрлы форматқа көшіріп халқымен қайта табыстырды. Концерттік бағдарламалардың, мәдени тақырыптағы маңызды радио­хабарлардың авторы болды.

Ол – кәсіби фольклор жинаушы. Жарқын Шәкәріммен бірге Мәскеу­дің дыбыс жазу архивінен академик Ахмет Жұбанов шерткен көне күй­лер­дің көшірмесін елге әкеліп сүйін­шілеген азамат. Қытайдағы Іле, Ал­тайдағы, Мұңғұлиядағы Байөлке топы­ра­ғындағы домбыра мен сыбызғы күй­лерімен отандық тыңдарманды қуантқан адам.

Ол – жаңашыл көзқарастағы ағар­тушы ұстаз. Қазақ Ұлттық өнер уни­вер­ситетінің ректоры, профессор Айман Мұсақожаеваның шақыртуымен елордаға жұмысқа келді. Оқу орны қабырғасынан фольклорлық зертхана ашты. Арнайы экспедициялар жасақтап аймақтарды аралады, Арқа жерінде күй кештері мен фестивальдарының ұйымдастырылуына сеп болды. Экс­педиция барысында жиналған материалдарды өңдеп, күйтабақ, ноталық жинақтар мен кітаптар жазды. Осы оқу орнында жас ғалымдарға тә­лім­гер болып, тың мазмұндағы диссер­тациялардың жазылуына мұ­рындық болды. Базаралының жетек­шілігімен магистрлік дәреже алған жас ғалымдар бұл күнде отандық ғылымның әр саласында жемісті еңбек етіп жүр.

Ол – ұлттық мұраның даңқын әлем­дік деңгейге көтере алған өнер қай­раткері. 2014 жылы Базаралы Мүп­текеев домбыра күйлерінің «Адамзат игілігіндегі материалдық емес мәдени мұралары» қатарында ЮНЕСКО тізімі­не енуіне жетекшілік етті. Ұстазы Саида Елемановамен бірге әлемге әйгі­лі ұйыммен жылға жуық аса күрделі жұмыстарды атқарды. Егемен қазақ мемлекеті үшін бұл рухани саладағы ірі жетістік болды.

Базаралы Мүптекеев 2015 жылы Оңтүстік Корея жеріндегі ЮНЕСКО шта­бына арнайы іссапармен барып, қазақ күйлерінің жаһандық насихатталуы жұмыстарымен айналысты. Үл­кен жобаларға қатысты, домбыра күйлерінің антологиясын жасау және олардың болашақта әлемдік сауда жү­йесіне түсу мүмкіндіктері жөнінде арнайы ЮНЕСКО штабымен мәдени келіссөздер жасады. Өкінішімізге қа­рай, талантты ғалым сол сапардан қайт­пады, өз халқының игілігі үшін дамыл таппаған жүрегі жат жер­де тоқтады. Алайда оның өмірі, ұлт­тық мұ­раны зерттеудегі тәлімі мен тәжі­рибесі, отан­шылдық мұраты мен мақсаты барша өнерсүйер қауымға сара жол салып кет­кені анық. Базаралының фольклорды зерттеу мен сараптау әдіснамалары кейінгіге ізденімпаз буынға үлгі болып қалды. Көзі тірісінде зерделі ғалым­ның әрбір бастамасы туған халқының игілігіне айналды, сондықтан да оның ғылымдағы аты да, қоғамдағы тұлғасы да әманда асқақ еді.

Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясында Базаралымен бірге оқыдым. Сырымыз да, жырымыз да бір еді. Өнер жолында Базаралының аты өткен ғасырдың тоқсаныншы жылдары шыға бастады. Жалпы тыңдарман әуелі оны шертпе күй шебері ретінде таныды, ол Байжігіт, Тәттімбет күйлерін таза орындайтын, Сүгір күйлерін Жап­пасша толғаушы еді. Кейіннен ол ха­л­ық­тың аңыз күйлерінің сирек варианттарын білетін қабілетімен көзге түсті. Әсіресе Жетісу, Алтай өңірінде­гі тарихпен байланысты ескі күйлерді әңгімелей отырып әсер­лі орындаушы еді. Консерватория қа­бырғасында База­ралының беделі айналасына бірден байқалатын, се­бебі ол сол кезеңдегі қа­лыптасқан дом­­быра машығын бүкіл ықпыл-жық­пылымен қоса игере отырып, да­лалық орындаушылық дәстүрді де жанына сіңірген ізденімпаз студент ретінде ұстаздардың назарына ілікті. Базаралының күйшілігі мен ғылым саласындағы ізденісін Рахманқұл Бер­дібаев, Жарқын Шәкәрім, Таласбек Әсемқұлов, Қошан Мұстафаұлы, Ғалым Доскен, Тұрсынжан Шапай се­кіл­ді Алматы зиялылары жоғары ба­ға­лады. Әрине, кез келген өнерде әр­түрлі білік, әрқандай сана болатыны белгілі, кей жағдайда Базаралының жасынан озық ойлы болғаны өзіне де қиын тиді ме екен деп қалам. Ол күйтану әдебиетінде қалыптасқан ке­ңестік зерттеу методологиясына ашық қарсы шықты және алқалы жиындарда өзіндік сыни тұжырымдарын жасырмай айтып жүрді. Негізгі пікірлері орындаушылық өнерге, ноталық жүйе­ні жетілдіруге қатысты болатын. Оны қолдаушылардың қатары ол кезде сирек еді, дегенмен уақыт өте келе зерделі орта Базаралының батыл ойларымен санаса бастады.

Базаралы консерваторияның фоль­клорлық кабинетінде біраз жыл еңбек етті, белгілі жазушы әрі күй­ші Та­лас­бек Әсемқұловпен бірге қыз­мет­тес болды. Таласбек ағасының күй тари­хына байланысты пікірлерін жа­­ды­на тоқыды, жоғары бағалады. Ол озық ойлы ғалымдармен тығыз шы­ғар­машылық қарым-қатынас жасады, бірсыпыра мақалалары жарияланды. Отандық өнертану ғылымының көрнекті өкілдері – Әсия Мұхамбетова, Сара Күзембаева, Пернебек Шегебаев, Сағатбек Қалиев, Гүлзада Омарова, Саида Елемановалардан дәріс алды. Консерваторияда еңбек еткен жылдары ол музыкалық мұрағаттардың хат­талуын үйренді, магниттаспаларды цифрлы нұсқада сақтаудың қыр-сырын меңгерді. Ол музыкалық тректерді дыбыстық тұрғыда тазалау мен өңдеу жұмыстарын кез келген кәсіби дыбыс операторынан артық білетін, оның осы салада жинаған тәжірибесі кейіннен радиоға барғанда көп көмегі тигені анық.

Базаралы тоқсаныншы «тоқырау жылдардың» соңын ала, нақты айтсақ 1998 жылы белгілі ғалым Сағатбек Ме­­­деубековпен бірлесіп «Жетісу күй­лері», «Жетісу әуендері» деген хрес­томатиялық жинақтарын жарыққа шы­ғарды. Бұл екі кітап дәстүрлі музыка саласында шын мәнінде сенсациялық дүмпу тудырған үлкен ғылыми жаңа­лық еді. Жалпы, кеңес дәуірінде ай­мақтық күйшілік үлгілердің насихатталмауы, оларды «бұқаралық-әуес­қой творчество» деп санау қалып­тас­қан жағдай болатын және ол кәсіби күйшілер қауымын да пәлендей тол­ған­дыра қоймаушы еді. Арнайы музы­калық білім беретін оқу орындарында «Жетісу күйшілік дәстүрі» деген ұғым да осындай себептермен мүлде ескерілмейтін. Концерттік саясатта, домбырашылық өнерде негізінен батыс Еуропа мен орыс композиторларының шығармаларын өңдеп домбыраға салу машығына басымдық берілетін. (Қазіргі егемен жастар аудиториясын осы әңгімемен иландыру қиын, бірақ біздің буын бастан кешкен ащы шындық осы). Осындай қилы заманда Жетісу күйшілері мұрасының кәсіби оқуға батыл еніп арнайы аймақтық күй мектебі болып қалыптасуы Ба­зара­­лы­ның жанкешті еңбегі һәм ер­лі­гі еді. Осы жерде Базаралының күй­­лерді нотаға жазу қолтаңбасына тоқтал­ғымыз келеді. Жетісу күйлерінің хатталуы барысында ол қоңыр шертпе мен желдірме­лі-шертпелі күйлердің жазылу стилін дөп басты, күйлердің сөз секілді оқуға ұғынықты болуын мұқият қадағалады. Нәтижесінде ол күй ырғағы ішкі сөзімен бірдей қабы­сатын, сөз буыны мен саз тактілері өзара сай болатын жазу методикасын қа­лыптастыра алды. Күйді нотаға түсі­ру үрдісіне сергек қарады, бұл салада ол композитор Ермұрат Үсеновті үлгі тұтатын, рухани ұстаз санайтын.

2014 жылдың 26 қарашасында домбыра күйлері ЮНЕСКО тізіміне енген соң Базаралымен кездесіп, қуанышымен ортақтасып, әңгіме-дүкен құрғанымыз есімде. Базекең «осы тарихи күннің құрметіне жылда қараша айында университет ұстаздарының қатысуымен «Күй апталығы» атты кон­церттік шара өткізейік» деген ұсы­нысын айтты. Бір­ден қолдадық, же­ке күйшілердің кеште­рі, сыныптық концерттер мен шебер­лік сабақтары «Шабыт» ғимаратын­да дүркіреп өтіп тұрды. Кейін «Күй апталығы» дәстүрлі түрде өтіп тұратын мерекеге айналды. «Жақсының аты өлмейді, ғалымның хаты өлмейді» деген осы шығар. «Біз­де домбыра күні ұлттық мерекесі болуы керек» деген бастаманы да алғаш Базаралы көтерген еді. Ол «біз көршілес елдерден қалып барамыз, Ресейде «баян», «балалайка», қырғызда «комуз», өзбекте «дутар» күндері бар екен, бізде әлі күнге домбыраның еске­рілмеуі ұят жағдай ғой» деп еді. Осы жөнінде тиісті орындарға хат та жазып жүрді. Нәтижесінде оның тілегін тәңір қабыл етті, «Домбыра күні» ұлттық мерекеге айналды. Өкініші сол, өзі сол мерекені көре алмай арманда кетті.

Базаралының тіршілікте жинақтаған мұрасы қисапсыз қазына еді. Оның фонотекасында әлі жарық көрмеген екі мыңнан астам күй, соншама қара өлең, эпостық сарындар, жырдың ма­қам-саздары бар болатын. Бұлар тек менің жұмыс барысында аңғарғаным ғана, ал сирек қолжазбалар, цифрмен шыққан көне күй жинақтары, экспедиция материалдары, тарихи фотосуреттер, Қытай, Мұңғұлия елдеріндегі домбырашылардан жазылып алын­ған күй аңыздары, сұхбаттар, сыбызғы күй­лері, туысқан ұйғыр мұғамдары мен қырғыз қайрықтары, бұлардың бәрі жүз кітапқа жүк боларлық құнды дүние еді. Ұлт өнерінің шырақшысы Базаралы Мүптекеев рухани мәдениетіміздің игі­лігіне жарайтын асылымызды «са­бақ­ты инесіне дейін» шашаусыз жинады, оларды сараптап, келешекте ке­шенді еңбек жазуды мақсат еткен еді, әттең, оған дәм-тұзы жетпеді. Тәңір­дің ісі. Енді осы қазынаның бәрін игеру болашақтың еншісіне қалмақ, ал­дын көрген шәкірттері, артындағы ұрпақ­тары Базаралы аманатына адал болар деп үміттенеміз.

Базаралы Мүптекеевтің ғылыми еңбектерін жарыққа шығару, оның орындауындағы туындыларды күйта­баққа жазу жұмыстарымен жас ғалым­дар Бауыржан Бекмұхамет, Мақ­сат Медеубеков айналысып жүр­ге­нін жа­қында естіп жаным жадыра­ды. Қазақ ұлттық өнер универ­сите­тінің ұжымы, «Дәстүрлі музыка өне­рі» факультеті алдағы уа­қыт­тар­­­да Базаралы Мүптекеев шығар­ма­­шы­лығына арналған іс-шара­лар бағ­дарламасын жоспарлап отыр екен, игілігі елге жұғысты болсын дей­міз. Болашақта осынау жобалар аясында жас ғалымдарға арналған «Мүп­­текеев оқулары» атты дәстүрлі рес­пуб­ликалық семинар өткізу жос­парланса, ол Мәдениет және спорт министрлігі мен Білім және ғылым министрлігі тарапынан қадағаланса игі іс болар еді деген ұсынысымыз бар. Себебі өнертану саласындағы із­денісі мол жастардың өзара пікір алмасатын алаңы ретінде жаңаша ғы­лыми мазмұндағы семинарлар, ал­қалы жиындар керек-ақ. «Мүптекеев оқулары» жобасын жүзеге асыра алсақ, біріншіден, жастардың білім көкжиегін кеңейтуге жол ашылар еді, екіншіден, көрнекті қазақ ғалымының рухына деген бір құрметіміз сол болар еді.

 

Жанғали ЖҮЗБАЙ