Өнер • 28 Маусым, 2022

«Ағатай, жан қалтаңда құртың бар ма?»

130 рет көрсетілді

Түркі халқының өмір салты тұнған философия. Шыр етіп дүние есігін ашқан нәрестенің өзегін жалғар ізгілік, ана сүтімен сіңген асыл қасиет, жөргектегі жылу ғылымға негіз болар рухани реинкорнация. Көшпенділердің ғұмыр сипаты төбе кезіп, тау ықтау емес, тірші­лікпен толық тамырласу. Бұл бабатанымнан тараған ғұмырлық мәйек алар нәзік ақылдың жемісі. Адас­са атының жершілдігіне сенетін қазақтың қалып-қағидасы осы.

Жарықтық, Жәркен Бөдеш «Анам­ның саусағының табы түскен, Аға­тай, жан қалтаң­да құртың бар ма?» деуші еді. Ақынның жүрегіне қо­нақ­таған осы өлеңнің өн бойы тұнған қазақтың қа­ра­пайым мінезі мен сартап сағынышының айнасы іспетті. Кенепке түсірсе қандай көркем картина болар еді. Кепкен құрт қазақтың құты емес пе? Тіпті ғылымға сүйенсеңіз осы бізден артық данышпан халықты тап­пай­­сыз-ау, сірә. Құрттың хи­миялық құ­ра­мы мен калориясын жiтi зерттеген ға­лым­дар оның адам ағзасы үшiн пайдасы зор екендiгiн әлдеқашан дәлелдеген. Шы­нында да, құрттың анау-мы­нау дәруменiңiздi он орап алатын қасиетi мол. Тойым­ды ас, асқазанның емі. Қазақты ашаршылықтан алып өткен құнарлы тағам.

Мақаламыздың маң­дайына қойған тақырып бел­гілі суретші Жанұзақ Мү­­сәпірдің картинасына үңілген сәтте ойымызға оралды. Дүние дидарына қарап отырып, байырғы қазақтың түр-сипатын іздейтініңіз анық. Ауылда қалып кеткен аяулы сәттердің әткеншегі бос тербеліп тұрғандай. Сол қаңыраған кеңістікке «Құрт жайған келіншектер» картинасын іліп қояр ма еді. Фольклорлық сюжеттер мен мәдени мотивтерге толы бояу кейпіндегі ескі дәуірдің сұлу сызбасы көзге бірден жылы ұшырасады. Көшпелілердің қарекетін, тұрмысын, рухани мәдениетін кішкентай композицияға сыйдырған суреткердің ой-толғамы жасандылықтан ада.

Кенеп майлы бояумен жазылған. Реализмге жақын, мазок әдісімен әдептелген шығарманың негізгі идеясы – салт-дәстүрдің беймәлім көріністері. Бұл нағыз көш­пелі қазақ тұрмысының бей­марал кезеңі. Құрт-ірім­шік қайнатып, оны арба дөң­гелегіне жайған қыз-келін­шектердің қауырт қаре­кеті дала өркениетінің сүйек­ке сіңген дағдысы. Бұл дәстүр Семей, Орталық Қазақ­стан, Шығыс Қазақстан өңір­лерінде жиі кездеседі. Шы­ғармада қыстаудан көктеуге, жайлаудан күзеуге қоныс аударған қазақ отбасының ата ғұрыптан аттап кетпей, соған сай жасаған амал-әре­­кеті әдемі бейнеленген. Автордың өзі картина жай­лы ой-пікірін сабақтай келіп, ұлттың әдет-ғұрпының су­рет­тегі кескін-кейпін жет­кізу­ге тырысқанын баяндайды.

«Шынында, көшпелі­лер­дің материалдық мәдениеті көші-қонға ыңғайланып жа­салған. Мұны жиналмалы, жығып-тігуі өте жеңіл киіз үйден, ер-тұрманнан, ат әбзелдерінен, теріден, ағаштан жасалған тұрмыстық заттардан-ақ аңғаруға болады. Жұмыстың жазылу стилі соған сай ерекшеленіп тұр. Ұлттық колоритке бай әрі табиғи туынды. Ауыл балаларының сөредегі құрт­ты аңдуы, оны тазының то­руылдауы картинаны тіріл­теді. Сонымен қатар көш­пелілер отырықшыларға қара­ғанда табиғатқа етене жа­қын. Кескіндеме идеясын Кунсткамера музейінен алған болатынмын», дейді қыл­қалам шебері.

Жезайыр жазушы Қабдеш Жұмаділов «Дарабоз» романында «Әскердің азық-түлігіне сойыс қамдап, құрт, ірімшік, нан дайындайтын бақауыл тобында да бір тыным жоқ» деп жазатыны бар. Ат үстінде ғұмыры өткен ба­ба­ларымыздың ұлттық та­ғамға деген құрметі мен тәбеті ерекше болған. Май­дан даласында жүрсе де жан­қалтасынан тастамай, ауылдың дәмін аузына салып, елдің рухын бойынан алыстатпайтын. Тарихшы Жәди Шәкенұлы да құрттың көшпенді қазақ өмірінде маңызды рөл атқарғанын айтады. Картинаның культі де осында. Бақсаңыз, кар­ти­надағы келіншектер ұзақ жолда өзек жалғар астың қа­мына кірісіп жатыр.

«Құрттың энергетикалық құндылығы өте жоғары. Сондықтан оны жорықтарда, аң аулау барысында, ұзақ сапарда, көште азық ретінде пайдаланған. Әрі алып жүруге өте ыңғайлы. Малта құрт шөлдеген адамға сусын болады. Ғылым тілімен түсіндірсек, құрттың адам ағзасындағы керексіз майларды ыдырататын қасиеті бар. Адам қанының қою болуы немесе қандағы май мөлшерінің артып кетуі көп кездеседі. Оны ыдырататын заттар әдетте қымызда, сау­малда, ірімшіктің сарысуын­да және құртта болады», дейді Ж.Шәкенұлы.

Мәселенки өр мінезді ақын Махамбет Өтемісұлы «Ерлердің ісі бітер ме?» атты өлеңінде: Алты малта ас болмай, Өзіңнен туған жас бала, Сақалы шығып жат болмай...» деп құрттың тағамдық құндылығын өлеңге де арқау еткен. Әрі тәтті, әрі тойым­ды ауқатты асқа бала түгіл егде жастағы ер кісі де әуес болған. Композицияның ин­терьеріне қарап отырып, ауыл баласының аңсар көңі­лінен туған қоңыр да қара­пайым көшпелі сюжетке сүй­сінесіз. Сүйсінесіз де, терезе­ден ауылға қарайсыз....

Соңғы жаңалықтар

«Айқайдың» астары

Өнер • Кеше

Байрон ұйығы

Әдебиет • Кеше

Күн гүлі

Таным • Кеше

Ұқсас жаңалықтар