Руханият • 30 Маусым, 2022

Күмбірле күн астында, домбыра-рух

78 рет көрсетілді

Қазақтың төріне Құран мен домбыра қатар ілінеді. Қай заманнан солай болса керек. Бертініректе біз Құран болмаса да домбыра тұрғанын талай көрдік. Сол домбыра, сал домбыра қазақтың төріне көшкелі бір емес, бірнеше дәуір алмасып, қаншама ғасыр шөгіп кетті.

Қаншама қала қирап, жермен жексен болды. Азуын айға білеген небір алпауыт елдердің іргесі сөгіліп, тарих бетінен жоққа айналды. Теңіздер тартылды, бұлақтар сарқылды. Арнадан су, жағалаудан ну алыстады. Домбыра қазақпен жасап келеді бірақ. Қазақ домбырасының арқасында жасап келе жатыр мүмкін... Өйтпесе домбыра мен онда тартылатын күй ЮНЕСКО-ның материалдық емес мәдени мұраларының тізіміне енер ме еді? Өйтпесе тәмам Қазақ елінде Ұлттық домбыра күні белгіленіп, Алаш баласы бір күнін домбыраға арнар ма еді деген ойға қалдырады.

Демек домбыраның орны – қашанда төр. Қазақ даласында ғана емес, құрлықтың қай қиырына шықса да төрден ойып орын алатын рух пен сана десек, халқымыздың рухы мен сана-сезімін жеткізетін домбыра да сөйтеді, бірден төрге озады. «Өрге қарай орғыса, өр не қылмақ асауға? Жел не қылмақ асауға, желге қарай орғыса?» (Сәкен) дегендей, уақыттың көлеңкесіндей заманалар қақтығысы мен бұлғағы бөгет бола алмақ емес домбыраға.

Тас ғасырында тастан ойып орын алған бұл аспап. Атам қазақтың даласын­да. Кей зерттеушілер домбыра қазақтан бұрын болған дейді. Иә, қазақ атауы тумай тұрғанда бұл аспаптың да атауы басқа болуы бек мүмкін ғой. Фара­­бидің тоғыз ішекті домбырасы, Шың­ғыс ханның алдына барған, кейін­ге дейін Жарқын Шәкәрім ұстаған үш ішекті домбыра... Бірақ қазақ атауы бол­май тұрғанда бұл жерді мекендеген ру, тайпа, ұлыс өкілдері осы елдің ата-бабалары екенін антропология ғылы­мы дәлелдейді. Атақты антрополог Ора­зақ Смағұлға академик Қаныш Сәтбаев сұрақ қойып­ты бірде. «Осы қазақ даласында ерте дәуірлерде мекендеген тайпалар біздің бабаларымыз ба, жоқ па, соны анықтап білуге бола ма? Себебі бұл Ұлы далада ерте дәуірлерде өркениеттің озық үлгілері дамыған» десе керек. Сәтбаев ол кезде Ғылым академиясын басқарып тұрыпты. Жап-жас Оразақ аға оны дәлел­­деп шығуға көп қаражат керегін айта­­ды. Қанекең «табамын» деп, жас антро­полог іске кірісіп кетіп, дәлелдеп шыққан. Осы салаға бар ғұмырын сарп еткен Оразақ Смағұлұлы қазақтың бес мың жылдық тарихындағы сүйекке біт­кен тек туыстығын түзіп шыққанын мақ­­танышпен еске алады. Ал тастағы бел­гі­лер домбыраның тарихы біздің ұлт­пен одан да әріректе бітеқайнасқанын жеткізеді.

Жұмагелді Нәжімеденов «Домбыра­ның қоңыр үні» кітабында «Майтөбе» жайлауынан (Алматы облысы, Жамбыл ауданы) тасқа қашалған көне домбыра суретінің табылғанын жазады. Оны 1986 жылы белгілі этнограф Жағда Бабалықұлы тауыпты. Суретте әртүрлі қимылда билеп тұрған бес адамның бейнесінен беріректе, алдыңғы жақта аспап салынған. Екі құлағы бар, яғни екі ішекті, ұзын мойны, бетқақпақпен жабылған шанағына дейін ұқсас. Басына үкі тағылған. Ал домбыраға үкі тағу
әдеті бізде баяғыдан бары баршаға мәлім.

Белгілі археолог, тарих ғылымының докторы Кемел Ақышев бастаған бір топ ғалым тасқа қашалған осы суретті зерттеп, бұл сурет кем дегенде неолит (б.д.д. 4000 жыл) дәуірінде бейнеленген деп тапқан екен. Біздің дәуірдегі 2 мың жылды қосса, 6 мың жылға бір-ақ соғады тарих керуені. Мұнша уақыт бірге жасасып келе жатқан домбыраны қазақ төріне іліп, төбесіне шығармағанда ше? Домбыра қазақтың жаны мен қаны, әні мен ары, күйі мен миы, сазы мен сөзі ғана емес, ұлттың өзі екенін Қадыр Мырза Әли баяғыда айтқан. «Нағыз қазақ қазақ емес, нағыз қазақ – домбыра» дегенді бүгінде екінің бірі біледі.

Академик Асқар Жұмаділдаев бір сұхбатында «мен әуелі күй тыңдап, әсерленіп алмай күрделі есептерді ше­шу­ге отырмаймын. Шешуі қиын есепті шығарардың алдында міндетті түрде музыка, көбіне Құрманғазы, Тәт­тімбет күйлерін тыңдап аламын» дегені кімді болсын бейжай қалдырмаса керек. Германияда жүріп Шыңғыс Айт­­матовқа жолығып қалады осы Асе­­кең. Адамзаттың Айтматовы не іс­теп жүргенін сұраса, Асқар аға бір универ­си­тетке дәріс оқуға келгенін айтады. «Немістерден үйренген қазақты естуші едім, немістерге үйреткен қазақ­ты тұңғыш көрдім» дегізген Асқар Жұма­ділдаевтің шабытын домбыра оятқаны тегін емес. Жоғарыда домбыра қазақтың күйі мен миы дегеніміздің сыры сонда.

Тас дәуірінен бері қазақ даласында жасап келе жатқан домбыра қола, темір, техника, мұнай дәуірлерін көктей өтіп, қазақтың киесі мен қасиеті ретінде ақпараттық-технология ғасырын да бағындырғанын көз көріп, көңіл қуанады. Димаштың қолында сонау Американың төріне шықты. Оны айтасыз, тәй-тәй басқан бір-бір жарым жасар бала «Балапан» арнасының «Қоңыр қаз» бағдарламасынан күмбірлеп күй естілгенде, өтіп бара жатып отыра қал­ғанын көріп таңғалғаным бар. Экран­да жүгірген толассыз ақпарат арасы­нан сәби сана-сезімін жүрелетіп қой­ған ұлттық код дегенге бұдан артық мысалдың керегі жоқ шығар. Қанына тартып тұр демеуші ме еді мұндайда?!

Қазақ домбырамен қатар найзаға да үкі таққан халық емес пе? «Елімізден құт-береке қашпасын деп, жеріміздің шетін жау баспасын деп найзаға үкі таққан елде» (Қазыбек би) үкі бейбітшіліктің символы іспетті көрінеді. Жаугершілік заманда сол найзаны көтеріп, сілтететін – домбыраның шанағынан төгілген рух деп түсінеміз. Тағылған екі үкінің арасында қайткенде бір байланыс болса, біз осы қисынға құлар едік. Өйткені қазақтың көзі екі жағдайда ақиып, өзі ие бермей кетеді. Бірі – қымыз ішіп, домбырадан күй естігенде, екіншісі – қымыз ішіп, атқа мінгенде рухтанып шыға келеді. Демек домбыра да қазақтың елі мен жерін қорғауға жетелейтін рухтың қайнар көзі. «Көзі бар көкірегінің, көңілі ояу, оны да епті туған кісі атады» (Абай) демекші, мерген болуға, найза ұстауға да ояу көңіл керек. Сол көкіректің көңіл көзін домбырадан төгілген күйден басқа не оятады? Бұл туралы біз құрғақ сөйлемей, Ерлан Төлеутайдың мына сөзін мысалға тартар едік.

«Қазақ пен башқұрды қатар жаулаған Екатерина деген қатын патша өткен орыс тарихында. Бірде осы қатын патшаның сарайына елшілік сапармен бе, әлде басқамен бе – башқұрттың игі жақсылары келіпті. Екатерина оларды сән-салтанатпен қабылдаса керек. Көңілді жиында башқұрттың бір өнерпазы күңірентіп домбыра тартыпты. Патша сарайын домбыраның қоңыр үні кернеп, күмбір дауыс алтын сарайға сыймай кеткенде қатын патшаның үрейі ұшып кетіпті. Кейін ақжелке уәзірлерін жиып алып айтқан екен деседі: «Мынадай музыкалық аспабы бар, мынандай рухты күйі бар халықты бағындырып ұстап тұра алмаймыз, сондықтан алдымен бұл халықты домбырасынан айыру керек», деп пәрмен беріпті.

Ол заманда ақ патшаның пәрмені екі етілмейді, башқұртқа қалың әскер шы­ға­рылып, әлгі әскер бір жаздың ішінде башқұрттың күллі домбырасын түк қалдырмай жинап алып, тау-тау ғылып үйіп, от қойып өртеп жіберіпті және осы шаралардан кейін енді қайтып башқұрт халқына домбыра ұстауға ты­йым салыныпты. Домбырасынан айы­рылған башқұрт халқы тез жуасып­ты, сыбызғыға сүйеніп қалған башқұрт­тардың осы заманға дейін тек сызыл­тып қана мұңлы күйлер тартатыны содан дейді аңыздар. Ал қазақ ешқа­шан домбырасын айырылған жоқ. Айырыл­майды да. Қазақтың қолындағы домбыра – ядролық оқтұмсық секілді сұм­дық жойқын күшке ие қуатты қару, сон­дық­тан қазаққа жау ниеттілердің барлығы әуелі домбыраның түбіне жетуге ты­рысады. Домбыраның түбіне жетсе – қазақтың да түбіне оңай жететінін біледі».

Ертең, шілденің алғашқы жексен­бісінде қазақ даласын домбыра шана­ғынан төгілген рух кернейді. Сонау ғасырлар түбінен бізге жеткен ұлы сарындар оянады, біздің сананы түртпек­тейді, рухты оятады, сөйтіп болашаққа жол салады. Мәңгілік сарын!

Күмбірле күн астында, домбыра-рух!

Соңғы жаңалықтар

Әуезов және түркі әлемі

Руханият • Кеше

Идеология

Руханият • Кеше

Мейірім мен қатыгездік

Руханият • Кеше

Ескі мен жаңа арасы

Руханият • Кеше

Би падишасы

Руханият • Кеше

Сапа қайтсе жақсарады?

Қазақстан • Кеше

Қайырымдылықтың үлгісі

Қазақстан • Кеше

Сақ дәуірінің тасы

Таным • Кеше

Ұқсас жаңалықтар