Медицина • 30 Қыркүйек, 2022

ДНҚ талдауына неге жүгінеді?

43 рет көрсетілді

Өне бойымызды қуалып, өмір сыйлап тұрған қан – су емес. Алпыс екі тамырға жайылған қызыл сұйық жеті атамыздан да асырып, қалай ақпарат беріп тұр? Құдайдың бұл құдіретін ғылым мен ілім ғана түсіндіре алмақ. Ендеше, біз кімнің ұрпағымыз, бойымызда қандай тұқым қуалайтын кесел мен қабілет бар, қазіргі таңда осының бәрін озық технологиялардың көмегімен анықтауға болады.

«Заманына қарай адамы», дегендей бүгінгі ерлі-зайыптылар арасында бір-бірінің адалдығына күмән келтіретіндер кездеседі. Мәселен, Алматы шаһарында ДНҚ сараптамасын жасатуға сұраныс көбейген. Әдетте, ДНҚ-талдауына жұбайым көзіме шөп салды дейтіндер жүгі­не­ді, әртүрлі биоматериалдары мен қаныма қатысы жоқ дейтін күмәндіні жетектеп келеді.

ДНҚ деп отырғанымыз – дезоксирибонуклеин қышқылы, яғни ағзадағы генетикалық ақпараттың ұрпақтан-ұрпаққа берілуін, сақ­талуын, дамуы мен қызметін қам­та­масыз ететін екі түрлі нуклеин қыш­­қылының бірі – күрделі мак­­ромолекула. Барлық адамның ДНҚ-сының 99,9%-ы бірдей бол­ға­нымен, қалған 0,01%-ының өзі түрлі айырмашылықты табу үшін жеткілікті.

Сонымен мегаполистегі денсау­лық сақтау саласының кезекті жиы­ны опасыздық тестілері, баланың жынысы мен генетикалық паспорты, қысқасы қала тұрғындары ара­сындағы танымал ДНҚ зерттеулеріне арналды. Өңірлік коммуникациялар қызметінің алаңында қалалық ДНҚ зертханасының меңгерушісі Дина Мукушкина гендік саусақ іздерінің көмегімен туыстық қатынас, баланың жынысы, тұқым қуалайтын қандай ауруларға бейім, дарыны, ұлты, тіпті опасыздық қалай анықталатыны жайлы қызықты деректермен бөлісті. Ол ДНҚ талдауларының нәтижесі таң­ғаларлық мәліметтер алуға мүм­кіндік беретінін айтады.

Қазір мұндай медициналық қыз­мет түрі ешкімге де таңсық емес, генетиканың осы саласы тез дамып келеді. Оның үстіне ДНҚ талдауы бүгінде жоғары ғылыми технология болудан қалып, қажет деп тапқан әр пациентке қолжетімді, кең ауқымды зерттеулер санатына көшті.

ДНҚ физикалық тұрғыдан тек тұқым қуалайтын ақпаратты сақ­тау­мен ғана шектелмейді, бір жасушадан бүкіл ағзаның дамуына нұсқаулық бола алатын макромолекула. ДНҚ бірегейлігі мен кереметін алғаш рет 1984 жылы 10 қыркүйекте британдық генетик Алек Джеффрис анықтаған. Ол әр адамның ДНҚ-сы қайталанбайтын өзіндік қасиетке ие екенін білген. Міне, сол мезеттен бастап генетикалық саусақ ізі туралы түсінік пайда болады. Сау­сақ іздері сияқты, генетикалық сы­нақ арқылы сіз туыс екеніңізді немесе күдікті адамның қылмысқа қатысын анықтайсыз. ДНҚ алғаш рет әртүрлі генетикалық материал арқылы идентификация жүргізілетін криминалдық салада қолданылды. Кейінірек ДНҚ медицинада қол­да­ныла бастады. Көптеген кеселді ерте анықтауға, тұқым қуалайтын, тамақтану ерекшеліктерін, тіпті та­лант пен қабілетке бейімділігін, туыстық қатынасы сынды күрделі жайттарды анықтауға жол ашты.

«Ағзада ұйықтап жатқан тұқым қуалайтын аурулар болады. Олар бір ұрпақта кездеспеуі мүмкін, келе­сі ұрпақта пайда болады. Дәл осындай жағдайда қала тұрғындары гене­ти­калық факторларды зерттеу ісіне жүгінеді. Вирустық инфекциялар ерте дами бастағанда генетиктер адам қанындағы бөгде ДНҚ-ны анықтай алады. Сол сияқты, егер отбасында қант диабеті, жүректің ишемиялық аурулары болса, оның қаншалықты тұқым қуалайтынын білуге болады. Генетиктер жүктіліктің басында, 10-шы аптаға дейін ұрықтың созылмалы ауытқуларын анықтай алады», дейді зертхана меңгерушісі.

Бүгінгі таңда ДНҚ зертханасында анасының күретамырының қаны арқылы баланың жынысын анықтауға мүмкіндік бар. Дина Мукушкина күн сайын дерлік әкелік, аналық және туыстық қатынастарды анықтау үшін келетіндердің легі үзілмейтінін, әдетте, ДНҚ талдауларына жұрт жасырын жүгінетінін айтады. Алматылықтардың мұндай қадамға баруына түрлі жайт себеп болмақ. Баласы өзінікі екенін немесе туыс адамға жақындығын, қала берді мұраға таласқандар да ДНҚ талдау­ла­рынан төрелік іздейді. Бірінші ке­зекте, ерлі-зайыптылардың бір-бі­рі­нің көзіне шөп салып, сатқындық жа­сады дейтін күмәні ДНҚ жасатуға деген сұранысты көтеріп отыр.

«Егер дәлелі мен уәжі болса, біз криминалдық әдістермен ДНҚ-ны анықтай аламыз. ДНҚ-ны бө­ліп алып, генетикалық профилін тек­сереміз. Яғни сол адамның бұл адам­ға қандай қатысы мен туыстығы бар екенін нақты айтуға болады», деді зертхана меңгерушісі.

Тұрғындар арасында тағы бір таны­малы – генетикалық және әлеу­меттік сұранысқа ие тест, яғни ше­жі­ресі мен шыққан тегін анықтау. Сонымен бірге Д.Мукушкина жер бетіндегі барлық адам бір ата-бабамен байланысты екенін айтады. Дегенмен генетиктер көбінесе медициналық зерттеулермен, сүт безі, аналық без обыры, Альцгеймер және Паркинсон сияқты аурулардың тұқым қуалаушылығына зерттеу жүргізумен айналысады. Маман өз сөзін қорытындылай келе, зертхана­да генетикалық паспорт деп атала­тын – генге сәйкес тамақтану ісі жүр­г­і­зілетініне тоқталды.

«Адамдардың 40-60%-ында ар­тық салмақ немесе қандай да бір та­ғам­дарға қатысты мәселе туындаса, ол да генетикалық факторларға байланысты. Мысалы, кейбір адамдар дәмі тіл қуыратын ащы кофені іше береді, қалағанын жейді, олар үшін бұл қалыпты азық. Бірақ кез келген тамақты ағзасы қабылдай алмайтындар бар. Денедегі майлардың ыдырауы да генге байланысты жүреді. Кейбір адамдар қандай диета ұстаса да майлардың ыдырауы 40 пайыз, енді кейбіреулерде 100 пайызға жетеді», дейді Д.Мукушкина.

Тіпті, қант, алкоголь, дәру­мен­дер­ді сіңіруге де ген қызмет етеді. Алайда генетикалық факторлардан басқа, адамның өмір салты, психомиметикасы мен тамақтануы денсаулық сақтауда аз рөл атқармайды. Де­ген­мен дәрігерлер диета мен дене қимылын таңдағанда генетикалық мар­керлерге тексерілуге кеңес бере­ді.

 

АЛМАТЫ

Соңғы жаңалықтар

Ұқсас жаңалықтар