Саясат • 05 Наурыз, 2023

Жаңбыршының «Құдашасы» қалай жазылды?

540 рет
көрсетілді
6 мин
оқу үшін

Арманға толы шақты аңса­татын, оралмас күндерді көз алдыңа келтіретін құдірет өнерде ғана болса керек. Жаныңның шырақтарын шұғылаға бөлейтін беймәлім тылсым мен көңілге сәуле түсіретін есті ән қай кезде де ұмытылмақ емес. Өйткені шымыр шумақтардан қ­ұрал­ған ғажайып туынды жа­ныңды рахатқа бөлейді.

Жаңбыршының  «Құдашасы» қалай жазылды?

Коллажды жасаған Қонысбай ШЕЖІМБАЙ, «EQ»

Құланның құба белін шаңдатып жүрген шақтан өнерге аңсары ауған Жаңбыршы Үсейінов қоңыр әуенді бойына дарытып, та­­лай тамаша әндерді дүниеге әкелді. Талғампаз композитор ара­мыз­дан ерте кеткенімен, өлмес­тей болып өнері артында қалды. Компо­зитордың барлық әні жүрек қылын шерткенімен, «Құда­шасының» жөні бөлек.

Әкесінің әндерін ел арасында насихаттап, альбомын жарыққа шығарып жүрген журналист Ардақ Үсейінова аталған әннің дүниеге келу тарихымен бөлісті.

«Ол кезде ауыл-аймақта той жасайтын үй жаздың келгенін немесе күздің басталар уақытын күтетін. Әкемнің нағашы жұрты той өткізгелі жатқанын 2-3 ай бұ­рын хабарлаған екен. Алайда жұрт жиналып, ағайын-туыстың бәрі дастарқан басына отырғанда той басқаратын асаба келмей қалады. Осылайша, жұрттың көңілі астаң-кестең болады.

Ел күткен думанның сиқы қа­шып, жұрт не істерін білмей дал болып тұрғанда ортаға бір бой­жеткен шығады. Өзі той иеле­ріне құдаша болып келеді екен. Ағайын-туысты үстел басына жайғастырып, тойды шырқ үйіріп басқара жөнеледі. Ән де шырқайды, кезегімен тілеулес жекжат-жұратқа құттықтау сөз бе­ріп, той жоралғысының біреуін ша­шау шығармай үйлестіріп әкетеді.

Той тарқап ауылға жеткенше әкемнің кеудесін ән кернеп тұр­­­ған. Үйге келген соң анама «қа­ғаз-қаламыңды дайындашы, бір ән туып тұр. Соны жазып тас­тайық», дейді алабұртып. Әкем­­нің құдашасына аңсары ауға­нын ше­шем бірден түсінген. Бірақ қыз­балыққа салынбай, өнер иесін қол­даған. «Құдаша» әні осылайша әкемнің ілкі сәттік шабы­ты арқылы дүниеге келген», дейді композитордың қызы жам­былдық өнерсүйер қауым жоғары бағалаған туынды тарихымен бөлісіп.

«Дидарың тұрған күліп,

Жанымды нұрландырып.

Құдаша жолықтырдым

Аулыңды сұрап жүріп»,

деген әннің қайырмасы жүрекке жылы тиетін әуен арқылы жаның­ды бау­рай түседі. Аталған туынды­ны бүгінде жас әншілер Дінмұха­медәлі Сәмбет пен Ерасыл Битанов нәшіне келтіре шырқап жүр.

«Өткен жылы Меркі ауылына тойға бардым, бір әнші «Құдаша» әнін шырқады. «Осы әннің ал­ғашқы орындаушыларының бірі әкем Сапар Битанов болатын», деп едім, бір апай: «Ал бұл ән маған ар­нал­ған. Сол құдаша менмін», деді.

Тойдан кейін атын сұрап, теле­фон нөмірін жазып алмақ болған­мын. Бірақ ол кісілер ертерек ке­тіп қалыпты», дейді жамбылдық жас әнші, актер Ерасыл Битанов аталған әнге қатысты пікірімен бөлісіп.

Ескі де есті әнді тірілткен жас әнші Дінмұхамедәли Сәмбеттің еңбегін ерекше атап өткен жөн. Лирикалық туындының ішкі қал­тарыс-бұлтарысын жан тәнімен сезінген ол әнді жаңаша өңдеуде жарыққа шығарды. Әрине, шығар­маның жаңа бағытта жаңғыруы­на композитордың қызы Ар­дақ Үсейінова ерекше үлес қос­қа­ны рас. Ал тың нұсқада Ұлттық арна­ның «Таңшолпан» бағдарла­масында қайта тұсауы кесілген туын­ды мамандар тарапынан жо­ға­ры бағаланды.

Жаңбыршы Үсейінов осыдан жарты ғасырға жуық уақыт бұрын Құлан топырағында «Таң самалы» ансамблін құрған. Өзі де жастарға ұстаздық ете жүріп, тамаша әндер жазды. Сол кезде ауданда жүрген ансамбльдің республикалық телеарнаға шақыр­ту алып, Алматы төрінде өнер көрсеткенін ел ұмытқан жоқ.

Композитордың досы Тәліпбек Шақбаев сол бір күндерді толқы­ныспен еске алады. «Мэлс аға мен Жаңбыршы досымның өнеріне талай рет куә болдым. Мэлс ағаның әндерін бала кезімнен білемін. Оның шығармалары елімен бірге жасайды», дейді ол.

Тұрар Рысқұлов ауданында Көкдөнен деген ауыл бар. «Келші, айым!», «Тобылғы сай», «Келші, Құланға» секілді ғажап әндерімен өнер әлемінде өшпес із қалдырған Мэлс Өзбеков, сатира саңлағы Басқар Битанов, композитор Жаңбыршы Үсейінов үшеуі де осы ауылдың тумасы. Жергілікті халық осы үш өнер иесін «Біздің өнердегі үш бәйтерегіміз» деп жиі айтып жүреді. Олар бүгінде ортамызда жоқ.

«Көкдөнен ауылынан шық­қан композитор Жаңбыршы Үсейі­новтің әндері тек жерлестері арасында ғана емес, республика көле­мінде де танымал. «Соғыстан қайтқан әкелер» әні Қазақ ра­диосының эфирінен беріліп тұрады. Лиризмге толы «Құдаша» талай думанның сәніне айналған ән деуге болады. Сол сияқты компо­зитордың өзге де әндері ел ішіне кең тарап, тыңдаушының ықыласына бөленген шығармалар.

Ән өлеңдерінің жатықтығы мен тыңдағанда тез есте қалар әуендерінің сыршылдығы оның жеке қолтаңбасын аңғартады. Музыкант мамандар қазіргі қазақ эстрадасына сыналап кірген сөзі түсініксіз, қай елдің әуені екені белгісіз әндерден жоғары тұрғанын бірден байқайды. Үш-төрт нотадан әрі аспайтын жеңіл әуен емес, бір әніндегі нақыш екіншісінде қайталанбайды, бір сөзбен айтқанда, Жаңбыршы Үсейіновтің әндері ұлттық әуендік иірімдерден бастау алған, қазақы бояуға толы», дейді белгілі әнші Гаухар Мырзахметова композитор шығармашылығы туралы пікірін білдіріп.

Иә, Жаңбыршының өзі ортамыздан ерте кетсе де, әндері халықтың мұрасы болып қалды. Ал отағасының құдашаға деген ынтызарлық сезімін байқаса да, Жаңбыршы Үсейіновтің аталған әнді жазуына тікелей себепші болған жан жары Бақыттың қол­дауын қазақ әйеліне тән тектілік демеске амал жоқ. Қысқасы, тың­дар­маны барда Жаңбыршының «Құ­дашасы» өлмек емес.

 

Жамбыл облысы,

Тұрар Рысқұлов ауданы,

Көкдөнен ауылы