Қоғам • 09 Маусым, 2023

Құнды қолжазбалар қамқорлыққа зәру

894 рет
көрсетілді
15 мин
оқу үшін

Дамыған елдер көне жазба деректерді көзінің қарашығындай сақтап, ұлттық рухани құндылық ретінде мемлекеттік деңгейде қамқорлыққа алған. Алыстағы Америкада ғасырлар бойы жинақталған қорлар, Батыс Еуропадағы Рим, Ватикан, Лондон, Париж, Берлин сияқты ірі қалалардағы қолжазбалардың сақталуы мен жүйеленуі, ғылыми тұрғыдан зерттелу деңгейі – озық өнегенің үлгісі.

Құнды қолжазбалар қамқорлыққа зәру

Иран, Ирак, Мысыр сияқты Шығыс елдері де қолжазбалар қорымен, бай мәдениетімен ерекшеленеді. Сол сияқты Қытай, Жапон елдерінің қолжазба сақтау дәстүрі де баршаға өнеге. Әсіресе біздің көне тарихымызға қатысты Қытайдағы қолжазба мұралар ерекше назар аударуды қажет етеді. Бүгінде алысқа көз салып, солардың тәжірибесіне тамсанып жүргенде кеше ғана бір мемлекет құрамында болған Ресей, Өзбекстан, Тәжікстан, Армения, Татарстан сияқты елдердегі біздің тарихымызға байланысты жазбалардан жыл өткен сайын алыстап бара жатқандаймыз. Уақыт оза келе аталған жазбаларды алуға жолымыз жабылып қалмай ма? Қазірдің өзінде Мәскеу, Петербор, Қазан, Уфа, Душанбе, Ашхабад, Орынбор мен Омбыдағы қолжазбаларға қол жеткі­зу материалдық жағынан да, ғылыми зерттеу жұмысын жүргізу жағынан да қиындық туғызып отыр. Сол сияқты «Әлемнің екінші ұстазы» атанған Әбу Насыр әл-Фараби бабамыздың әйгілі еңбектерін елімізге толық жеткізіп, ел игілігіне айналдыра алмай келеміз. ХI ғасырдағы Жүсіп Баласағұнның «Құтты білік» шығармасы, оның замандасы – Махмұд Қашқаридің «Диуани лұғат ат-түрік» («Түркі сөздерінің жинағы») атты еңбектерінің де шетел мұрағаттарында жатқан қолжазбалары әлі түгенделген жоқ. Мырза Хайдар Дулатидің де түркі тіліндегі «Жаһаннама» атты поэ­масы мен парсы тіліндегі «Тарих-и Ра­шидиінің» қолжазба нұсқалары шетел­дік мұрағаттарда сақтаулы. Мысалы, «Тарих-и Рашидидің» Британия мұ­ра­жайында, Тегеран университетінің кітапханасында, Ташкенттегі Шығыстану институтында, Душанбе жазба деректер институтының қолжазба қорын­да, Мәскеу қаласындағы Азия халық­­та­ры институтының шығыс әдебиеттері бөлімінде, Петербор қаласындағы Шы­ғыстану институтының қолжазба қо­рында парсы және түркі тілдеріндегі бір­неше қолжазба нұсқасы сақтаулы. Ал Махмұд Қашқаридің «Диуани лұ­ғат ат-түрік» шығармасының жалғыз қол­жазба нұсқасы Ыстанбұлдың ұлттық кітапханасында тұр.

Түркияның көне қолжазбалар мен кітаптарға деген ықыласы ерекше. Он­да ірі кітапханалар, ғылыми-мәдени ошақ­тар және музейлерде ондаған көне мұра орталығы жемісті жұмыс атқара­ды. Әсіресе Ыстанбұлдағы Сүлейма­ния мен Баязид кітапханаларындағы көне қолжазбалар қорын ерекше атауға бола­ды. Осы екі кітапханада түркі халықтары­ның жүздеген мың қолжазба кітабы сақтал­ған. Туысқан өзбек еліндегі жағдай да біз­ден көш ілгері. Ташкенттегі Әбу Райхан ­әл-Бируни атындағы Шығыстану инс­титуты сирек кітаптар мен көне қол­жазбалар қорын қайта жасақтау жолында жаңа зәулім ғимарат салып, ол әлемнің ең озық технологиялық құралдарымен жабдықталған. Көне мұраға әуестік та­нытқан шетелдік ғалымдар қазір Таш­кентке қарай ағылып жатыр.

Жоғарыда аталған елдерде мем­ле­кеттік бюджеттен қыруар қаражат бөлі­ніп, жеке коллекциялардағы қолжаз­ба­лар мен сирек кітаптарды сатып алып, әлемнің түкпір-түкпірінен олардың кө­­шірмелерін алдыртып, түркі елдері­нің жазба мұрасының мол қорын байыта түсті. Көне қолжазбалардың қағазы мен сиясына дейін, жазу мәнері мен қол­жазбалардың түптелу ерекшелігіне дейін зерттеп, соған сәйкес қалпына келтіру жұмыстарын жасап отырады. Қазір осы қолжазбалардың барлығы заманауи технологияға сәйкес өңдеуден өткізіліп, сақталу қауіпсіздігі (өрт, су ал­майтын, суық қол жетпейтін), жылуы мен ылғалдылығы өлшемге сәйкес орын­да сақталады. Барлық қолжазба цифр­лық форматқа көшіріліп, әрбір шы­ғарманың кодикологиялық ғылыми сипаттамасы жасалып, тақырыптық, мазмұндық, хронологиялық ката­лог­тарға топтастырылған. Осы елдердің бар­лығында қолжазбалардың мемлекеттік тұрғыдағы тізімі (реестрі) жасалған, олар тарихи-мәдени ескерткіш ретінде қорғалады, тіпті біразы ЮНЕСКО тізі­міне енгізіліп, халықаралық рухани мұраға айналған.

Біздің елімізде Сирек кітаптар мен қолжазбалар қоры тікелей Ғылым ака­демиясының тұңғыш президенті, алғашқы академик Қаныш Имантайұлы Сәтбаевтың бұйрығымен 1959 жылы ашылды. Бүгінгі күні түпнұсқалық қол­жазбалардың негізгі дені – М.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты мен Орталық ғылыми кітапханада, жалпы көлемі 3650-дей бумада қазақ, шығыс тілдеріндегі (араб, парсы, ша­ғатай, татар, т.б.) ескі қолжазбалар жи­нақталған, олардың ең көнелеріне 700-800 жыл болған. Орталық ғылыми кітапхана қорында 2151 бума (22 мың мәтін) қолжазба бар. Олардың ішіндегі аса бағалылары: «Хандар шежіресі» (XVIII ғ.), «Пайғамбарлар және қожа­лар шежіресі» (XIX ғ.), «Абылай хан­ның Сібір әскери шептерінің қолбас­шы­сы генерал-поручик И.И.Шпрингер­ге жазған хаты (1765-1767)», Мәшһүр Жүсіптің, Ә.Диваевтың, Жаяу Мұса­ның қолжазбалары, Абайдың өзінің жеке ­хатшысы Мүрсейіт Бікеұлының қолы­мен жазылған өлеңдері, Еврей халқының діни қолжазбасы «Тора» (XII-XVIII ғ.), «Шаһнаманың» алғашқы қазақ тілін­дегі аудармасы, Ш.Уәлиханов қол­жаз­баларының фотокөшірмесі, М.Әуе­зовтің қолжазбасы, т.б. Орталықта әлі жарық­қа шықпаған, ғылыми зерттеуге түспе­ген басылымдар жетерлік. Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы жазбаларының бүгінгі күні кирилл қарпіне көшіріліп, 20 том болып жарық көруін ерекше атап өтуге болады. Алайда Мәшһүр Жүсіптің бұдан басқа тағы да 10 томға жетерлік жазбалары бар. Бұл да өз кезегін күтіп жатыр.

Орталық ғылыми кітапхананың сирек кітаптар қоры – 150 мыңға жуық. Cирек кездесетін материалдардың ішін­де «Псалтырь», «Уложение Государя Алексея Михайловича» (1649), «Ака­демические известия» (1780), П.И. Рычковтың «Топография Оренбургской Губернии» (1887), «Труды Арало-Кас­пийской экспедиции» (1875), т.б. басқа тілдегі әдебиеттер де бар. Қорда сонымен қатар қазақ халқының тарихын, археологиясын, этнографиясын зерттеген шығыстанушы ғалымдар А.Алекторов, И.Веселовский, В.Радлов, П.Паллас, А.Левшин, Г.Потанин, В.Бартольд, т.б. ең­бектері, Ш.Уәлихановтың 1904 жы­лы шыққан «Шығармалар жина­ғы», Ы.Алтынсариннің «Қазақ балала­рына орыс тілін үйретудің алғашқы нұс­қаулары» (1879), т.б. кітаптары мен 1917 жылға дейінгі орыс тіліндегі сирек журналдар сақталған. Тағы бір ерекше айтатыны – Баянауыл дуанының аға сұлтаны болған, ағартушы, этнограф Мұса Шорманұлының 1856 жылы Петербордан әкелген көлемі өте үлкен кітап туралы. Кітаптың салмағы – 22 кг, биіктігі – 92 см, енінің ұзындығы – 68 см, 106 беттен тұратын, Парижде 150 данамен ғана шығарылған алып кітап. Соның бір данасы осы орталықта сақталуы да ғажап. Бұл кітап II Александрдың таққа отыруына әлем бойынша 8 мың адам (тізімі бар, патшалар мен ханзадалар, елшілер, т.б.) келгендігін дәріптеумен қатар, соның бірі Мұса Шорманұлының қазақ халқының «Құс салу» дәстүрін сипаттайтын материалы да енгендігімен ерекшеленеді.

Бұл Орталықта сонымен қоса, XVI-XX ғасырлары басылған латын, неміс, француз, ағылшын, қытай, италиян, т.б. тілдердегі 500-ден аса кітап жинақталған. Қорда араб, парсы, тәжік, өзбек, әзер­байжан, татар, қытай, т.б. шығыс тілде­ріндегі кітаптар мен қолжазба еңбектер, сондай-ақ, 300-ден аса Құран мен тәпсір де бар. Алайда оларды сақтау мен зерттеуге байланысты қордаланған мәселелер шаш-етектен.

М.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтының қолжазба қорында 500 000-нан астам атаудан тұратын 1500-дей бумада қазақ, шығыс тілдеріндегі (араб, парсы, шағатай, татар, т.б.) ескі қолжазбалар жинақталған. ХІХ ғасыр мен ХХ ғасыр басында жарық көрген қазақ мәдениеті мен тарихына қатысты литографиялық кітаптар, сондай-ақ жалпы ұзындығы 700 шақырымдай болатын 300-ге жуық аудиотаспа мен микрофильм, микрофиша бар. Жазба жә­дігерлер арасында Бұқар жырау, Ақтам­берді, Шалкиіз, Жиембет жырау, Абай, Нұржан, Әбубәкір Кердері, Дулат, Мұрат, Шортанбай, Мәшһүр Жүсіп, Нарманбет, Албан Асан сынды ХV-ХХ ғасыр басында өмір сүрген ақын-жыраулар шы­ғармаларының фотокөшірмелері мен қолжазбалары, сондай-ақ М.Бай­жановтың, Т.Ізтілеуовтің, Ш.Жәңгіров­тің, С.Шормановтың авторлық қолтаң­ба­лары бар. Бұдан басқа Қазан төңкері­сі­не дейін жазылып алынған, басылып шыққан фольклорлық туындылардың Қазан, Уфа, Санкт-Петербург, Ташкент, т.б. қалаларда араб қарпінде жарық көр­ген басылымдары жинақталған. Уақыт өткен сайын қолжазбалардың қа­ғазы сарғайып, сиясы ұшып, әртүрлі бактериялық ауруларға ұшырап, бұзыла бастайды. Соларды «емдеу» (дезинфекция жасау), қалпына келтіру (реставрация) қажеттілігі туындайды. Сондай-ақ аса құнды жәдігерлердің көшірмесін (муляж) жасап отыру қажет. Елімізде бұл сала бойынша мамандар даярлануы жоққа тән. Қолда бар бірен-саран маман әлеумет­тік жағынан қорғалмаған, олардың еңбе­гін ынталандырудың тетіктері жасалмаған. Көне мұраларды сақтаумен бірге, оларды заманауи үлгідегі сандық мұра­ғат­қа (Digital Archive) жүктеп отыру – бү­гінгі заманның басты талабы. Олардың көшірмелерін алып, сандық мұрағатқа жүктемесе, жойылып кету қаупі жоғары. Ол үшін әр қолжазбаның ғылыми сипаттамасын жасап, шаң басқан мұраларды тазартып, жаңа технологиялық құралмен сандық мұрағатқа жүктеу қажет. Біздегі бұл жұмыстарды жүргізу тетігі ғылыми гранттың еншісіне байланған. Грантты ұтып алса ғана, қаражат бөлінеді. Өкі­нішке қарай, қолжазбалардың ғылыми сипаттамасын жасау, сандық мұрағат­қа жүктеуге қатысты жобалар Ұлттық ғы­лыми кеңес тарапынан қолдау табады деп айту қиын. Мұндай ұлттық жобаларды шетелдік сарапшылар да қол­дай қоймайды. Сонымен бірге еліміз­де ко­ди­кология (қолжазбаны зерттейтін) бо­­­­йынша мамандар да даярланбайды. Сондықтан да қолжазбаны түпнұсқа не асылнұсқадан оқитын мамандар да тапшы. М.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтының қорында сақ­талған мыңдаған қолжазбаны санаулы ғана маман мардымсыз жалақыға ғылыми айналымға түсіріп келеді. Соның негізінде, жүз томдық «Бабалар сөзі», жиырма томдық «Әдеби жәдігерлер», он томдық «Дала фольклорының антологиясы», үш томдық «Ұлы даланың кө­не сарындары», он екі томдық «Қазақ қол­жазбаларының ғылыми сипаттамасы» сияқты еңбектердің жарық көргендігін атап айтқан жөн. Одан бөлек, көнекөз қариялардың сырлы сандықтарында да әлі күнге сарғайып жатқан немесе «Құран» ретінде құрметтеліп, төрде ілі­ніп тұрған беймәлім қолжазбалар ел арасында әлі де бар. Ондай жекелеген азаматтар «атамұра» ретінде сақтап отырған мұралардың әдебиетіміз бен мәдениетімізге қатысты жазба мұра болып шығуы әбден мүмкін.

Осы саладағы қордаланған мәселеге байланысты құзырлы орындарға депу­таттық сауал да жолдағанбыз. Жақында Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың тарихи құжаттарды қалпына келтіру жұмысымен танысқанында: «Архив деген – біздің тарихымыздың негізі. Сондықтан тиісті құжаттарды дұ­рыстап сақтауымыз керек. Бұл ел үшін керек», деп айтқаны көңілімізге сенім ұялатты.

Жоғарыда жазылғандарды сарап­тай келіп, қолжазбалар мен сирек кітап­­тар­ды сақтау және қастерлеудің әлем­дік тәжірибесі, өз еліміздегі қордалан­ған мә­селелерді шешу мақсатында Түркі мем­­лекеттері ұйымының «Цифрлық кітапха­­насын» құру туралы Мемлекет басшысының ұсыны­­сын жүзеге асыру жолында мынадай шұ­­­ғыл іс-шаралар қабылдау қажет деп са­наймыз: біріншіден, еліміздегі Ғылым және жоғары білім, Мәдениет және спорт ми­нистрліктеріне қарасты бірнеше ұйым мен мекемеде сақталған қолжазба мұра­ның мемлекеттік тізімін, яғни реестрін жасап, олардың бірегей электронды ба­за­сын құрып, ортақ жүйе жасау; толық­тай цифрлық жүйеге көшіру, каталог­терін шығару, типологиялық зерттеулер жүргізу арқылы ғылыми жолға қою қажет.

Екіншіден, аталған қорларда дүние жүзінде жоқ құнды жәдігерлер бар екенін ескере отырып, оларды алдымен кирилл қарпіндегі қазақ тіліне, сосын орыс, ағылшын тілдеріне аударып, әлемдік ғы­лыми айналысқа түсіру керек. Көне түркі, шағатай, арап әліпбиі (қадым, жәдит, төте) жазуларындағы таңбаларды еркін оқитын, оларды кодикологиялық тұ­р­ғыдан зерделей алатын ғалым-маман­дар даярлауды Ұлттық зерттеу уни­вер­­­ситеттеріне жүктеген дұрыс. Осы жа­зу-графикаларын білетін елге орал­ған ға­лымдарды бұл іске тартуды да ұмыт­пауымыз керек. Бар мамандардың білік­тілігін арттыру үшін Түркия, Иран, Қытай сияқты қолжазба тану саласы да­мы­ған елдерге тәлімгерлікке жіберу қажет.

Үшіншіден, қолжазбалар мен көне кітаптардың қорын толықтыру үшін әлем­нің түкпір-түкпіріндегі ежелгі тари­хы­мызға қатысты деректерді елге барын­ша жинақтауды қолға алу, арнайы экспедициялар ұйымдастыруды қайтадан жандандыру керек. Сонымен бірге жеке азаматтардың сандықтарында жатқан кітаптар мен қолжазбаларды сатып алу мәселесін де қарастырған абзал.

Төртіншіден, қолжазбалардың құн­ды­лығын анықтайтын Сараптамалық кеңес құрып, оның заңдылық мәртебесін бекі­ту, қолжазба иесінің авторлық құқы­ғы мен иелік құқығын реттейтін заңна­малық ережелерді де бекіту жолдарын қарастырған жөн.

Осы көтерілген мәселелерде М.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты мен Орталық ғылыми кітапханадан басқа, елордадағы Қолжазбалар және сирек кітаптар ұлттық орталығы, Ұлттық академиялық кітапхана, Алматыдағы Ұлттық кітапхана, Орталық мемлекет­тік музей, Семейдегі Абай музейі, т.б. атсалысатыны сөзсіз. Жалпы, ұлттық құн­дылық деңгейіндегі өзекті мәселе бол­ғандықтан, мемлекеттік комиссия құрып, арнайы бағдарлама қабылда­нып, аталған ұйымдардың материалдық-техникалық жағдайын заманауи озық құрал-жабдықтармен қамтамасыз етіп, тиісті қаражат бөлінуін қарастыру керек.

 

Алтынбек НУХҰЛЫ,

Парламент Сенатының депутаты,

ҰҒА корреспондент-мүшесі