Таным • 11 Қазан, 2023

Қызылүйік ғибадатханасы

168 рет
көрсетілді
12 мин
оқу үшін

Жылыой өңіріндегі бұрынғы «Қосшағыл» кеңшарының алыс мал жайылымында орналасқан немесе Тоқсанбай тұрағынан терістікке 51, аудан орталығы – Құл­сарыдан шығыста 250 ша­қырым қашықтықтағы Қы­зыл­үйік ескерткіші Қазақстан архео­логтерінің кейінгі жылдарғы тағы бір ден қояр ірі жаңалықтарының бірі еді. Осынау екі мың жылдан астам тарихты ішке бүккен ғажайып ғибадатхана сармат дәуірінің Арал-Каспий теңіздері аралығындағы теңдесі жоқ ірі ар­хитектуралық туынды. Адам­дардың шаман дініне бас ұрып, Күнге табыну, соғыс құдайын пір тұтқан кездегі бұл ес­керт­кіш алып жатқан аумағының мол­дығына қазақ археологиясында тұңғыш рет еш техниканың көмегінсіз қол күшімен аршылып, атқарылды. Осының өзі-ақ ондағы қазба жұмыстарының өте сақтық, қырағылықпен жүр­гізілгендігін көрсетпей ме?

Қызылүйік ғибадатханасы

Ғибадатхананың ерекшелігі сол – үстіңгі диаметрі 14-15 метр, төменгісі 60 метр көлеміндегі бұл дөңгелек ескерт­кіштің сақталған биіктігі бес-алты метр шамасын­да, екі сатылы. Әзіргі болжам бо­йынша, ғибадатхананың үс­тінде биіктігі 2 метрден ас­там күм­­без болған. Жоғары са­ты­сын­дағы қабатта жылда бел­гілі бір күндерде діни мейрам­дар өт­кізіліп, құрбандықтар ша­лын­ған. Құрбандық малы тек қана алтын түстес немесе жирен, құ­ла жылқылар болады екен. Атал­ған рәсімге сол төңіректің күллі адамы түгел қатысып, тамашалайды. Және құрбандық қанын үстері, бет­теріне жағып, шеңбер құрып, билейді, ән салады, құдайларынан шапағат, рақымшылық күтеді.

Бұл күнде ғылыми тілде «ежел­гі тас мүсіндер» аталып кет­кен балбалдар немесе балбал тастар тарихы тым әріден бас­талады. Бірақ ол Атырау аймағында аз кез­деседі. Ал әлемде, тұтастай ал­ғанда, Моңғолиядағы Орхон өзенінен Каспий теңізінің жағ­алауына дейін ұшырасады. Та­рихи деректерді парақтасақ, олар қыпшақтар дәуірінен кейін Солтүстік Кавказда, Ресейде, Украи­нада, Дунай өзені бойын­да да бар. Уақыт өткен сайы­н археологиялық нысандар ғана емес, өнер туындылары болып есептелетін бұл мұралық мү­сін­­дердің түрлері де өзгерген. Мы­салы, Батыс Қазақстанда қа­­зіргі кең тараған қабір үстіндегі ескерт­­кіштер – құлпытастар сол бір кезгі түрлі балбалдардың заң­ды жалғасы.

Бүгін балбал тастар Абай об­лысының Шыңғыстауында, Павлодардың Баян­ауылы мен Қызылтауында, Ақмола облы­­сы­ның Ерейментауында, Жам­был облысының Шу, Меркі, Қа­рағандының Ақтоғай мен Қар­қа­ралысында, Маңғыс­таудың Үс­тіртінде, сондай-ақ Моңғо­лия­да, Қытайда, Қырғызстан мен Ре­сейде кездеседі, олардың бі­разы ғылыми тізбеге алынып, зерделенді.

Аталған тас мүсіндер кезінде сол өңірдің белгілі адамдарының құр­метіне арналып қойылған. Орта ғасыр саяхатшысы Гильом де Рубрук: «...қыпшақтар өмірден озған белгілі адамдардың құр­метіне биік төбелердің бастарына адамды бейнелейтін тас мүсіндер орнатқан, қолына тостаған ұс­таған мүсіннің беті шығысқа қа­ратылады» деп жазса, кешегі-бүгінгі түркі тұқымдастары түгел­дей аспан мен күнге табынғаны белгілі. Соған сай олар ылғи да күн­шығысқа, күнгей бетке қарап орналастырылады.

Бір ескеретін жайт, сол тас мүсіндердің кейіп-келбеті бір-біріне еш ұқсамайды. Яғни тас қашаушы мүсіншілер әйтеуір бір адамға арналған архитектуралық мұра қалдыру ғана емес, оның әйел не ер екендігі, марқұмның қандай жағдайда өлгендігі, ішкі сырын ашуға мән берген. Бей­неленген адамдардың қайсыбірі шығыс әдебімен аяқтарын астына алып, малдас құрып отырса, кейбірі іштеріне су құйылған нұр тостағандарын ұстайды. Әйелдер болса, бұрымды, құлақ­тарында сырғалары бар. Ерлер жағы қанжар, қылыштармен жа­рақтанған. Бірақ тас мүсіндер алғашында тек белгілі жауынгер батыр адамдарға, уақыт өте әйелдерге де арналып қойылған. Ғалымдарымыз осындай балбал тастарды зерттеп, сұрыптай келе, оларды екі топқа бөлуде. Оның бірі – VI-VIII ғасырлардағы көне түріктік тас мүсіндер де, екіншісі – ІХ-XIV ғасырлардағы қыпшақ мүсіндері.

Тас мүсіндердің топтастырылуы жағынан Моңғолия елін ерекшелеу­ге, тіпті оларды аспан астындағы ашық мұражай елі деуге болады. Онда кез келген көне қорымдар мен баяғы за­ман­ғы қиранды қалалар орындары, ғи­бадатханалардың бәрі­нен де балбалдық мүсіндерді кез­дестіресіз. Бұл көне түріктік тас мүсіндер дала қағандары би­лігінің кезеңі, әскери-саяси құрылым, ықылым заманғы қатал салт­тарды көрсетеді. Немесе бұл ес­керткіштер қайтыс бол­ған қағандар және олармен иық­таса алатын ірі тұлғалар, билік басы, батырлар, ханзадалар мен сұл­тандарға арналып қойылған. Олардың айырмашылығын мү­сіндердің қашалу ерекшелігінен ай­қын байқауға болады. Мы­салы, қағандар мен солардың төңірегіндегі адамдарға арналған тас мүсіндердің өзгешелігі – онда бейнеленген адамдар малдас құрып отырады. Ондай ескерткіштер көбіне-көп Моңғолия мен Шығыс Қазақстан жерінде жиі ұшырасады.

Алтайдың Қытай бөлігіндегі мүсіндер биік, тұлғалы болып келеді. Соған сай оларды жер­гілікті халық «тас палуандар» деп атайды. Өкінішке қарай, тас мү­сіндер кейінгі кездегі ауыл-селолардағы, дала­лық аймақта өндірістің дамып, құры­лыстардың өсуі, ауылшаруашылық жұ­мыс­тардың өркендеуіне байланысты азайып барады. Кейбіреулері дала төсінен күреліп тасталса, бі­реулер олардың жылы орындарын суытып, мұражайларға өткізеді (сатады), байшыкештер өз үйі, мекемелері аулаларына орнатып қоюдан да тайсалмайды. Сөйтіп, ғасырлар бойы мұрты бұзылмай, көшпелілер тарихынан сыр шерткен асыл мұраларымыз біртін-біртін жойылып бара жатқандығын ескеруіміз керек.

Елімізде бұл мәселенің көте­рілгеніне де 60-70 жылдан асты. 1946-1956 жылдары академик Әлкей Марғұлан Орталық Қазақ­станның тас мүсіндерін жан-жақ­ты зерттеп, олардың қатары жыл өткен сайын азайып, тоналып, сынып, бүліну үстінде екендігі туралы дабыл көтерді. Осы балбалдар тарихын зерттеп, экспедициялар ұйымдастырып, нәтижесінде, арнайы фотоальбом дайындаған Ерлан Карин: «Біз Ұлытаудың маңайынан бірде-бір бүтін балбал таба алмадық. Тараздағыдан басқа, өңірлік мұражайларда, өкі­нішке қарай, көнетүріктік тас мү­сіндерге арналған арнайы экспозициялар немесе залдар жоқ. Рас, кейбір аудандық, об­лыстық мұражайларда балбалдар бар, бірақ олар әдетте тура көше үс­тіне, кіреберіске немесе аула ішіне қойылған, ал кейбір жерлерде қалай болса, солай тас­талынған» дей келе, қазба жұ­мыс­тарын жүргізген кейбір архео­логтердің балбалдарды қазып алып, өз институттарына апара­тындығын, болмаса жеке коллекцияларында сақтайтындығын айтады. Ал Шыңғыстауда біреу­лер мың жылдық ғажайып ес­керткішті батып қалған көлік доңғалағының астына салып, күлпаршасын шығарған. Баян­ауыл маңайында бір қария жырада жасырулы жатқан балбалды тек суретке түсіруге ғана рұқсат беріп, одан соң әлгі мұрасын қайтадан жасырған. Өйткені оны біреулер көріп қойса, ұрлап кетеді деп қорқады. Белгілі бір археолог Ерейментаудағы әлгіндей ежелгі тасты қазып алып, Астанадағы мұражайлардың біріне едәуір қаражатқа сатып жіберген.

Ал мұндай мысалдарды туған еліміз өмірінен ондап келтіруге болар еді. Бірақ байыбына барсақ, ол балбалдар ата-бабаларымыздың кешелі-бүгінгі ұрпаққа қалдырған асыл мұралары, ғажайып жетіс-

тіктері екені белгілі. Сол тас мү­сін­­дер жылдар бойы қандас­тарымызға үнсіз сыр ақтарып, «Біз сіздер үшін осы алып Ұлы даланы сақтай білдік, енді сіздер де оны кейінгі ұрпаққа дін аман, байтақ, бай күйінде жеткізіңіздер», деп міндет артып тұрғандай. Ра­сында да олар Ұлы даланың мәң­гілік тас күзетшілері емес пе? Сақшыларымызға сақтықпен қарайық!

Жоғарыда әңгімелеген ғи­ба­датхана – айналасы Үстірттің терістік сілемі түстікке созылған До­ңызтаудың жалданып, өр­кеш­тенген дөңдерімен көм­ке­рілген тегіс жазықтықтың нақ ор­­тасына орналасқан. Ескерткіш төңі­регін айнала адам мүсініндегі тік, бал­бал тастар қоршаған. Арасы 5-6 қадам­нан аспайтын сол ескерткіштердің тізілген бір алуаны, ғибадатхананың оңтүстік шығыс бетінде доғаланып бір шақырымға созылады. Мүмкін осы жартылай шеңберленген тік тасқа құрбандық мерекесіне келген мүриттер көліктерін байлап, өздері солардың жанында сап түзеп, дінбасы абыздардың ғахлиялық уағыздарын тыдаған шығар. Содан соң бәрі сарматтардың ежелгі заңы бойынша орталық есігі түс­тікке қараған (олар өліктер басын да оңтүстікке қаратып қоя­ды) ғибадатханаға кеп, бас сұ­ғады, құдайшылық рәсімдеріне қа­тысады.

Тегінде балбал тастар еліміздің батыс өңірінде өте сирек кездеседі. Ал Қызылүйік ескерткіштерінің ерекшелігі мұндағы балбалдар негізінен екі түрлі, яғни бірі – ерлер мүсінін бейнелесе, екіншісі – әйелдер кейпін береді және олардың өзі көбіне жауынгерлік сипатта болып келеді. Осы арада таңғаларлық тағы бір өзгешелік, ерлері аяқтарына саптама етік киіп, екі қанжар тағынса, әйелдер денесінде екі жағына қоса, кіндік тұсында көлденең тағы бірін, яғни үш қанжар тағынады. Неге? Бұл әлі сыры ашылмаған құпия. Бірақ бұнда атақты Геродот айтқан бір шындық бар. Ол – «Сақтардың әйелдері еркегінен өткен жауынгер» болғандығы.

Қызылүйіктің екінші бір құпиясы, осы ғибадатхана төңі­ре­гінен сол кезде (осыдан екі мың жыл бұрын) сарматтардың ел­таңбалық белгісіне айналған белбеу тоғасы, болмаса қауым, тайпа жалауы, туы­на салынған белгінің табылуы. Күмістен құйылған бұл белгіде ай­даһардың бет бейнесі мен түр­кілер тәңірі – Көкбөрінің тұтас тұрқы сомдал­ған. Сөз жоқ, бұл тарихтан белгілі болған сарматтар мен римдіктер арасындағы қайта-қайта соғыс, екі елдің бір-біріне ауысқан жауынгерлік дәстүр (өйт­кені рим­діктер жалауында да осындай белгі­лер жиі кездеседі) ерекшеліктерін көр­сетеді.

Ал бұл белгі ғибадатхана ма­ңынан (негізінен доға текті тік тастар жанынан) қалай табыл­ды дегенге экспеди­ция же­тек­шісі Зейнолла Самашев: «Жо­ға­­рыдағыдай құрбандық шалу кезінде мей­рамға келген үмбеттер садақа, нияз ретінде бойларындағы қымбат дүниелері – жебе, сырға, түйме, білезік, белбеулерін (то­ғасын) тастап, лақтыратын болған. Оны ешкімнің алып, пайдалану құқы жоқ. Ал ондай заттар Қызылүйік айналасында молынан кездеседі», – дейді.

Сайып келгенде, Қызылүйік осы өңірдегі көптеген ғибадат­ханалардың ең үлкені. Шын­дығында біз айтып отырған құ­дайшылдар (мінәжат) үйінің батыс және түстік беттерінде 6-10-12 шақырымдық аумақта Қызыл қуыс, Тас астау (оның өзін­де үш жерде), Қайнар, Мол­шылық мекендерінде басқа да ғибадатханалар мен мешіт, медреселер орны бар. Бірақ олардың бәрі де шағын дүниелер. Әйтсе де келешекте Қызылүйік және оның төңірегіндегі басқа да ес­керткіштер кеңінен зерттеп, тия­нақты толғау, мол пайымдауларды қажет етеді. Әрине, оның бәрін уақыт көрсетер деп ойлаймыз.

 

Өтепберген Әлімгерейұлы,

өлкетанушы

 

Атырау облысы