Тұлға • 23 Қараша, 2023

Ұлттық өнердің мерейін өсірген

189 рет
көрсетілді
9 мин
оқу үшін

Темірбек Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясында (ҚҰӨА) ұзақ жылдан бері қызмет етіп келе жатқан Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, ұлағатты ұстаз, өнертану кандидаты, профессор Аман Бекенұлы Құлбаевтың театр өнері мамандарын даярлауға қосқан үлесі зор.

Ұлттық өнердің мерейін өсірген

Қашанда жарқылдап жүретін, ақкөңіл, үлкенмен де, кішімен де тез тіл табыса ке­тетін, жарқын жүзді Аман Бекенұлын үнемі студенттердің арасынан көреміз. Уақытының тығыздығына қарамастан, шәкірттерін үлкен ықыласпен тыңдап, ақыл-кеңесін беруден шаршаған емес. Оның керек жерінде өз ойын ашық айтып, тік сөйлейтін кездері де бар. Әсіресе оқу үрдісін жақсартуға қатысты келелі мәселелер көтерілген жерде нақты көзқарасын білдіреді. Білімі мен таланты қабыса кететін студенттер селеудей селдіреген қазіргі кезде ұстаздар көтеретін жүктің тым ауыр екен­дігін, жастардың бойындағы өнерге деген құштарлықты ояту үшін оқытушының жаңа заман талаптарын игеріп көп іздену қажеттігін жиі еске салады.

Аман Құлбаевтың шығармашылық өмір­баянына үңілсек, бірнеше арнаны байқауға болады. Ол Жамбыл облысының қазіргі Т.Рыс­құлов ауданы, Құмарық елді мекенінде орта мектепті бітірген соң, өнерге деген талпынысы Құрманғазы атындағы өнер институтына әкелді. Есімдері аңызға айналған Қазақстанның халық әртісі, профессор Асқар Тоқпанов пен КСРО халық әртісі, профессор Шолпан Жандарбекованың көңілінен шығып, «Театр және кино актері» мамандығы бойынша оқуға қабылданды. Ұстаздарының әрбір өнегесі оның білімге деген құштарлығын шыңдай түсті. Өзімен қатар оқыған Сердеш Қажымұратов (Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі, Мемле­кеттік сыйлықтың лауреаты), Ерғали Ора­зым­бетов (Қазақстанның халық әртісі), Тілек­­тес Мейрамов (Қазақстанның халық әртісі), Жұмагүл Мейрамова (Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі), Қарабай Сатқанбаев (Қазақ­станның еңбек сіңірген әртісі), Мұқан Шакиров, Төлеухан Бадығанов, Шәмшагүл Жаменкеева сынды тағы да басқа талапты да, талантты курстастарымен иық түйістіре жүріп театр өнерінің тылсым сырын ұғуға ұмтылды. Актерлік өнердің ауыр сынына төтеп беріп, өз мақсаттары жолында алға ұмтылған азаматтар бертін келе қазақ театр өнерінің айтулы тұлғаларына айналды. Міне, осындай тағылымды да, ұлағаты мол ортада қанатын қатайт­қан қағілез Аман институтты 1971 жылы ойдағы­дай тәмамдап, «Қазақконцерт» бірлестігіне КСРО халық әртісі, әнші Роза Бағланованың шақыртуымен жолдама алды. Кеңес армиясында әскери борышын атқарып қайтқаннан кейін Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясындағы «Актер шеберлігі және режиссура» кафедрасына ұстаздық қызметке шақырылды. Оның ізденіс жолындағы бастау кезеңінен бүгінгі беделді күндеріне дейінгі қалыптасып, өсіп, дамуына іштей дайындық пен білімділікпен қоса, ортаның ықпалы ерекше болды. Аталған кафедраның профессорлары Р.Қаныбаева, А.Тоқпанов, Г.Рутковская, Ә.Мәмбетов, Х.Бөкеева, Ш.Жандарбекова, Ы.Ноғайбаев, Н.Жантөрин, Б.Омаров, Г.Жанысбаева, Ә.Сығай, М.Байсеркенов, Е.Обаев, Е.Диордиев, Л.Ярошенко сияқты білгір мамандармен әріп­тес атанды. Ұлт мәдениетін өз қолдарымен жасап, рухани ұлы өзгерістердің бастаушы­сы саналатын даңқты буынның тағылымын бо­йына дарытқан Аман Бекенұлы актерлерді даярлайтын педагогтік жолды таңдады. Дуалы ауыз ұстаздарының ұйғарымымен сахна пластикасы пәнінен дәріс беру тапсырылған соң, олардың сенімін ақтауға құлшына кірісті. Жас маман Мәскеу мен Санкт-Петербург шығарма­шы­лық мектептеріне барып кәсіби біліктілігін шыңдай түсті. Кафедра тарапынан жасал­ған қамқорлықтың нәтижесінде, А.Құлбаев Мәскеуде профессор А.Немеровскийдің маз­­мұнды дәрістерін тыңдаса, Санкт-Петер­бургте И.Кок ашқан «Сахна пластикасы» ка­фед­расының профессоры К.Чернземовтің жетекшілігімен үшжылдық жоғары курсты оқып, білімін жетілдірді.

Оқытушылық қызметке айрықша ықы­ласпен кіріскен Аман Бекенұлының педагогтік жолы туралы айтқан кезде «Сахна қозғалысы» пәні ойға қоса оралады. Бүгінгі күнге дейін осы пәннен дәріс беріп келе жатқан оқытушының басты мұраты болашақ актерлерге сахнадан сымбатты көрінудің тілін үйрету болды. Сахна пластикасының қыры мен сырын шәкірттерінің зердесіне неғұрлым терең ұялатуға күш салды. Сахнадағы кейіпкердің ішкі мазмұнын актердің сыртқы пластикасы мен қозғалысы көркемдік дәрежеде бейнелеп беретіндіктен де, актерлік мамандықты таңдаған жас шәкіртке өз денесін игере білудің аса қажет екенін сіңіруге күш салды. Сахналық шығарманың басты материалы – актердің тәні екенін, егер актер өзінің денесін жаттықтырмаса, толассыз толғаныс пен сұңғыла сезімді бастан кешкенімен де, толыққанды бейне жасай алмайтынын үйретумен келеді. Аман Бекенұлы сұлулық пен сымбаттылықтың құпия сыры актер қимыл-қозғалысында, ым-ишарасында жататынын айтумен шектелген жоқ. Ол ұзақ жылдар бойы жиған тәжірибесінің нәтижесінде, «Қазақ сахнасындағы қимыл-қозғалыс, ым-ишара, ишараттардың орнығып қалыптасуы» атты тақырыпта кандидаттық диссертация қорғады. Белгілі театртанушы ғалым, өнертану докторы, профессор Бағыбек Құндақбайұлының жетекшілігімен жазылған бұл жұмыс қазақ театртану ғылымына келіп қосылған тың еңбек болды. Диссертацияда қазақ сахна­сын­дағы қимыл-қозғалыстың, ым-ишаралар мен мезіреттердің шығу көздерінен бастап, бүгінгі қазақ сахна өнеріндегі актерлердің кейіпкерлерін сомдауда, шеберліктерін шың­дауға тигізген ықпа­лы зерделенген. Кейін­нен осы ғылыми зертте­уін толықтырып, моно­графияға ұластырды. Ғалымның қаламы­нан «Сахна қозғалысы пәнінің негіздері», «Актер шеберлігі пәнінің негіздері», «Сахна сайысы өнері» атты оқулықтар, «Сыр мен сымбат», «Сахнадағы сым­баттылық», «Сырлы сезім­нің сыртқы иірім­дері», «Сырлы сезімнің сыртқы иірімдері», «Әдеп әлемі» монография­лары мен оқулықтар жарық көрді. Аталған кітап­тар студенттерге берері мол тағылымдық құрал­ға айналды.

Аман Құлбаев ұстаздық қызметпен қатар лауазымды қызметтердің де тізгінін ұстады. Ол кафедра меңгерушісі, факультет деканы, инс­титут проректоры, институт ректоры қызметін абыроймен атқарды. Кафедра меңгерушісі, факультет деканы ретінде оқу ісінің орнық­ты жолға қойылып, мамандар сапасының ар­туына үлес қосты. Оның ұйымдастырушы­лық қабілеті ректор болған тұста мейлін­ше жарқырап көрінді. Осы жылдары Театр және кино институтының оқу-әдістемелік, ғылыми, тәрбие жұмыстарының мазмұны мен пәрменділігі арта түсті. Институттың ғылыми-педагогикалық әлеуетін арттырып, оқу үрдісін жетілдіріп, еліміздегі маңдайалды өнер мамандарын жұмысқа тартты.

Жақсы басшының беделін арттыра түсе­тін қасиеттердің бірі күнделікті өндірістік мәсе­лелерді шешумен қатар қол астындағы ұжым мүшелері арасында қалыпты моральдық-психологиялық ахуал қалыптастыру десек, ректор Аман Бекенұлы бұл бағытта да нағыз педагогке тән іскерлік пен біліктілік танытты. Сөйтіп, өзі басқарған институтты еліміздегі өнер мамандарын даярлайтын шын мәніндегі орталығына айналдыра алды.

Ол кәсіби сахналар мен кино-телевизия­дан да қол үзген жоқ. Атап айтқанда, «Адым» (кеңес-жапон киностудиясы), «Кек», «Япон­чик», «Балықшы» («Қазақфильм») фильм­де­­рінде эпизодтық бейнелерді сомдады. Бір­неше театрдың спектакльдерінде («Таңғы жаң­ғырық», Талдықорған облыстық театры; «Құрманғазы», Батыс Қазақстан облы­сы­ның драма театры; «Идхуд», Ұйғыр акаде­миялық музыкалық драма театры; «Ромео-Джульетта» – М.Әуезов атындағы Қазақ мем­ле­кеттік академиялық драма театры; Ұйғыр академиялық музыкалық драма театры; «Остров сокровищ», Н.Сац атын­дағы Мемлекеттік академиялық орыс балалар мен жасөспірімдер театры) сахна қозғалысын кәсіби шеберлікпен қойып берді.

Бүгінде ұстаз тағылымынан нәр алған шә­кірт­тері де ел тағдырына, халық мүддесіне қа­тысты қастерлі істердің басы-қасында жүр. Олар түрлі өнер ұжымдарында қызмет етіп, өз­дері де шәкірт тәрбиелеп, жоғары оқу орнында алған ұлағатын өскелең ұрпаққа ұластырып келеді. Сонысымен де Аман Бекенұлы еңбегінің мәртебесі асқақтай түспек.

 

Бақыт НҰРПЕЙІС,

Т.Жүргенов атындағы ҚҰӨА профессоры, өнертану докторы